Nadmanganian potasu

Nadmanganian potasu jest surowcem recepturowym o działaniu utleniającym i antyseptycznym, a Wykaz dawek przypisuje mu jedną drogę podania, zewnętrzną, i jedną postać, roztwór wodny¹. Stężenia lecznicze są bardzo małe, więc naważka wyliczona z recepty bywa mniejsza od zakresu dokładności wagi aptecznej i surowiec wprowadza się do preparatu przez roztwór pomocniczy².

Charakterystyka nadmanganianu potasu

Jak nazywa się nadmanganian potasu na recepcie i w rejestrze?

Monografia nosi tytuł Kalii permanganas, polską nazwę Potasu nadmanganian i angielską Potassium permanganate³. Oba preparaty w obrocie aptecznym są wpisane do rejestru surowców farmaceutycznych pod nazwą Potasu nadmanganian⁴.

Na recepcie spotyka się nazwę tradycyjną Kalium hypermanganicum, a w składzie roztworu jej dopełniacz, na przykład Sol. Kalii hypermanganatis 1:4000². Pod tą samą nazwą jest zarejestrowany gotowy produkt w tabletkach⁵, więc ta nazwa na recepcie nie rozstrzyga sama, czy chodzi o surowiec, czy o lek gotowy. Nazwy pozostałych surowców z recepty rozszyfrujesz w synonimach recepturowych.

Jak wygląda nadmanganian potasu i w czym się rozpuszcza?

Monografia opisuje surowiec jako ciemnopurpurowy lub brunatnawoczarny granulowany proszek albo ciemnopurpurowe lub prawie czarne kryształy, zwykle o metalicznym połysku³. Rozpuszczalność monografia ujmuje dwiema wartościami, zależnymi od temperatury wody.

Z tego układu wynika sposób pracy przy stole: surowiec rozpuszcza się w samej wodzie, bez współrozpuszczalnika, którego monografia narodowa wymaga dopiero przy substancjach trudno rozpuszczalnych⁶.

Zastosowanie nadmanganianu potasu w recepturze

Wykaz dawek podaje dla nadmanganianu potasu działanie utleniające i antyseptyczne¹. Stosowany miejscowo w roztworze działa odkażająco i ściągająco, a jego roztwory wodne mają zabarwienie od jasnoróżowego do ciemnofioletowego⁵.

Dwa zastosowania roztworu są opisane w charakterystyce gotowego produktu z tym samym surowcem: przemywanie skóry, ropiejących ran, owrzodzeń oraz rąk, a także płukanie błon śluzowych gardła i jamy ustnej⁵. Recepta na roztwór do przemywań bywa zapisana proporcją zamiast procentem².

Stężenia nadmanganianu potasu

Wykaz dawek podaje dla nadmanganianu potasu stężenia zwykle stosowane w zakresie 0,02%–1,0%¹. Poniżej stężenia przypisane konkretnym zastosowaniom, wraz z barwą, po której poznaje się prawidłowo przygotowany roztwór.

Zestawienie z charakterystyki produktu leczniczego z tym samym surowcem⁵. Oba stężenia mieszczą się w zakresie z Wykazu dawek. Naważkę dla stężenia z recepty wyliczysz w kalkulatorze stężeń recepturowych, a zapis procentowy przełożysz na mg/g w przeliczniku stężeń.

Czy nadmanganian potasu ma dawkę maksymalną?

Nie ma, i wynika to z drogi podania. Przy podaniu zewnętrznym wykaz podaje zamiast dawek zakres zalecanych stężeń substancji czynnej w danej postaci leku i ze względu na specyfikę tego podania zwykle nie zamieszcza wartości dawek maksymalnych⁷. Górna wartość 1,0% jest więc stężeniem zalecanym, a nie pułapem. Obowiązek zmniejszenia ilości surowca w składzie leku recepturowego dotyczy surowców, dla których dawka maksymalna została ustalona, więc dla nadmanganianu potasu nie ma czego zmniejszać⁷.

Niezgodności recepturowe nadmanganianu potasu

Nadmanganian potasu należy do silnych utleniaczy, więc niezgodność recepturowa powstaje tam, gdzie w recepcie stoi obok substancji o właściwościach redukujących⁸.

• Substancje organiczne. Monografia stwierdza wprost, że surowiec rozkłada się w zetknięciu z pewnymi substancjami organicznymi³.
• Silne reduktory. Do wymienianych w recepturze należą sole żelazawe, żelazo metaliczne, kwas askorbinowy, dwufenole i rezorcyna⁸. Każdy z nich w jednej recepcie z nadmanganianem potasu daje reakcję utleniania i redukcji, a więc rozkład obu składników.
• Światło, odczyn i sole metali ciężkich. Nie są składnikami recepty, ale katalizują reakcje utleniania i redukcji⁸, więc rozstrzygają o tym, jak szybko przebiegnie rozkład w gotowym roztworze i dlaczego preparat przechowuje się bez dostępu światła.

Pary składników z konkretnej recepty sprawdzisz w analizatorze niezgodności recepturowych.

Sporządzanie preparatów z nadmanganianem potasu

Stężenie bywa zapisane proporcją, na przykład Sol. Kalii hypermanganatis 1:4000 150,0, co oznacza 1 część surowca na 4000 części roztworu. Na 150,0 g takiego roztworu wypada 0,0375 g surowca, czyli naważka trudna do odważenia z uwagi na dokładność i zakres wagi, także elektronicznej².

1. Przelicz zapis stężenia na masę surowca potrzebną do przepisanej masy roztworu.
2. Przygotuj roztwór pomocniczy o wyższym stężeniu, na przykład 10%, odważając 0,5 g surowca i dopełniając wodą do 5,0 g².
3. Odmierz z roztworu pomocniczego ilość odpowiadającą wyliczonej masie surowca. Dla 0,0375 g surowca to 0,375 g roztworu 10%².
4. Dopełnij wodą do masy przepisanej w recepcie².
5. Gdy w gotowym roztworze zostają nierozpuszczone cząstki, przesącz preparat przez odpowiedni sączek, na przykład bibułowy⁶.
6. Wykonaj badanie zanieczyszczenia cząstkami widocznymi okiem nieuzbrojonym⁶.

Drogą alternatywną jest sporządzenie roztworu wyjściowego w ilości większej niż przepisana: 100 mg surowca rozpuszczone w 399,9 g wody oczyszczonej dają roztwór, z którego odważa się przepisane 150,0 g, a resztę trzeba zutylizować². Straty surowca są tym mniejsze, im mniej roztworu pomocniczego się przygotuje i im wyższe jest jego stężenie².

Nierozpuszczony kryształ, który zostanie w gotowym preparacie, działa na skórę i błonę śluzową jak surowiec stały, czyli powoduje oparzenie i martwicę tkanek⁵, dlatego przesączenie i obejrzenie preparatu nie są przy tym surowcu formalnością.

Przechowywanie i trwałość nadmanganianu potasu

Roztwory wodne nadmanganianu potasu są nietrwałe, dlatego charakterystyka gotowego produktu z tym surowcem nakazuje użycie roztworu świeżo przygotowanego i zużycie go bezpośrednio po przygotowaniu⁵.

Farmakopealne maksymalne okresy przydatności do użycia stosuje się wtedy, gdy brakuje odpowiednich informacji o trwałości preparatu. Dla preparatów zawierających wodę bez środka konserwującego wynoszą one 7 dni, a przy przechowywaniu w temperaturze od 2 °C do 8 °C 14 dni, przy czym warunkiem jest dobrze zamknięty pojemnik, temperatura nie wyższa niż 25 °C i brak dostępu światła⁹. Dla roztworu nadmanganianu potasu takie informacje istnieją i są ostrzejsze od tego limitu, więc obowiązuje wymóg świeżego roztworu, a nie 7 dni.

Bezpieczeństwo stosowania nadmanganianu potasu

Wszystkie poniższe ograniczenia pochodzą z charakterystyki gotowego produktu leczniczego zawierającego ten surowiec⁵.

• Droga podania. Nie stosuje się doustnie ani do przemywania oczu.
• Surowiec nierozpuszczony. Postać krystaliczna lub pył, a także roztwór o stężeniu większym od leczniczego, powodują oparzenia skóry oraz martwicę tkanek.
• Duże stężenia i długie stosowanie. Roztworów nie stosuje się w dużych stężeniach ani długotrwale, bo wywołują podrażnienia skóry i błon śluzowych. Po wystąpieniu objawów podrażnienia stosowanie się przerywa.
• Powtarzane stosowanie. Wielokrotne użycie roztworów 0,025% i 0,05% wywołuje silne podrażnienie i zabarwia skórę na brązowo.
• Błony śluzowe jamy ustnej. Możliwe są nieprzyjemny smak w ustach, przebarwienie zębów i błon śluzowych, nudności oraz wymioty. Roztworu nie wolno połykać w czasie płukania.
• Opary roztworu. Ich wdychanie może prowadzić do obrzęku dróg oddechowych.

Nadmanganian potasu nie figuruje w Wykazie A, Wykazie B ani Wykazie N¹⁰. Pełne zestawienia znajdziesz w opracowaniach wykaz A, wykaz N i wykaz P.

Surowce dopuszczone do obrotu

Zestawienie na podstawie rejestru⁴.