Olej rycynowy

Olej rycynowy to olej tłusty otrzymywany przez tłoczenie na zimno nasion rącznika pospolitego (Ricinus communis L.), w recepturze używany jako faza olejowa i rozpuszczalnik, a doustnie jako środek przeczyszczający. Farmakopea Polska XIII opisuje dwie postacie dostępne w aptece, oczyszczoną i pierwszego tłoczenia, i obie dopuszcza do wzbogacenia przeciwutleniaczem^1,2. W rejestrze surowców farmaceutycznych figurują trzy preparaty, dwa pod nazwą „Olej rycynowy” i jeden jako „Olej rycynowy pierwszego tłoczenia”³.

Charakterystyka oleju rycynowego

Jak nazywa się olej rycynowy na recepcie i w rejestrze?

Nazwa łacińska monografii postaci oczyszczonej to Ricini oleum raffinatum, polska olej rycynowy oczyszczony, a angielska Castor oil, refined¹. Postać pierwszego tłoczenia nosi tytuł Ricini oleum virginale, po polsku olej rycynowy pierwszego tłoczenia, po angielsku Castor oil, virgin². Na receptach i w rejestrze utrzymuje się starsza nazwa Oleum Ricini, skracana do Ol. Ricini^4,3. Odpowiedniki nazw z recept i receptariuszy zbiera wykaz synonimów recepturowych.

Trzecia monografia, Ricini oleum hydrogenatum, opisuje olej rycynowy uwodorniony, czyli miałki, prawie biały lub jasnożółty proszek albo prawie białą lub jasnożółtą masę lub płatki topniejące od 83 °C do 88 °C⁵. Jest to surowiec stały i rejestr surowców farmaceutycznych go nie wymienia³.

Jak wygląda olej rycynowy i w czym się rozpuszcza?

Obie postacie w obrocie są lepkimi, higroskopijnymi cieczami i różnią się barwą oraz warunkiem, w jakim monografia ocenia ich przezroczystość.

Rozpuszczalność monografie podają dla obu postaci tak samo: olej trudno rozpuszcza się w eterze naftowym, miesza się natomiast z etanolem 96% i z lodowatym kwasem octowym^1,2. Mieszalność z etanolem 96% obejmuje każdy stosunek składników i to na niej opiera się dodawanie oleju do roztworów etanolowych, którym ma nadać działanie natłuszczające⁴.

Gęstość względna około 0,958 przekłada przepis podany w mililitrach na masę, a przydaje się także przy zamawianiu surowca, bo rejestr wymienia opakowania i w gramach, i w mililitrach^1,3. Higroskopijność wpisana w opis wyglądu obu postaci wyznacza warunki przechowywania surowca.

Zastosowanie oleju rycynowego w recepturze

Do czego służy olej rycynowy w lekach recepturowych?

• Rozpuszczalnik olejowych kropli do oczu. Monografia narodowa wymienia olej rycynowy wśród olejów roślinnych wykorzystywanych do sporządzania kropli do oczu w postaci roztworów olejowych, obok sezamowego i arachidowego⁶.
• Rozpuszczalnik balsamu peruwiańskiego. Olej dobrze rozpuszcza balsam, zwykle w równych częściach, co pozwala wprowadzić go do podłoża maściowego⁴.
• Nośnik kwasu salicylowego. Pięcioprocentowy roztwór kwasu salicylowego w oleju rycynowym, znany jako oliwka salicylowa, działa złuszczająco⁴.
• Składnik kolodium sprężystego. Dodatek oleju poprawia sprężystość warstwy kolodium pozostającej na skórze⁴.
• Środek przeczyszczający do podania doustnego. Monografia ziołowa Europejskiej Agencji Leków ogranicza to wskazanie do krótkotrwałego stosowania w sporadycznych zaparciach⁷.

Jak olej rycynowy wchodzi do kropli do oczu?

Krople do oczu w postaci roztworów olejowych sporządza się metodą 1, a jeżeli nie jest to możliwe, metodą 3, przez rozpuszczenie substancji czynnej w jałowym oleju pozbawionym cząstek nierozpuszczalnych⁶. O wyborze rozstrzyga lepkość, bo metoda 1 polega na wyjaławianiu przez sączenie przez filtry o wielkości porów nie większej niż 0,22 µm i obejmuje roztwory rzeczywiste o niskiej lepkości, a roztwory olejowe o wysokiej lepkości przypisano metodzie 3, czyli użyciu jałowych składników łączonych w warunkach aseptycznych⁶. Lepkość oleju rycynowego oczyszczonego wynosi około 1000 mPa·s¹. Zapas gotowych kropli oceni kalkulator kropli do oczu.

Stężenia i dawki oleju rycynowego

Stężenia stosowane wynikają z roli, jaką olej pełni w danym preparacie, bo raz jest całą fazą olejową, a raz kilkuprocentowym dodatkiem.

Przepis kolodium sprężystego pochodzi z Farmakopei Polskiej II i piśmiennictwo recepturowe przywołuje go jako receptariuszowy⁴. Zapis stężenia z recepty przeliczysz kalkulatorem stężeń recepturowych.

Ile oleju rycynowego przyjmuje się doustnie?

Monografia ziołowa Europejskiej Agencji Leków podaje dla dorosłych i osób starszych dawkę dobową od 2 g do 5 g, czyli od 2,1 mL do 5,3 mL, przyjmowaną jednorazowo, a jako wystarczającą częstość wskazuje nie więcej niż 2 do 3 razy w tygodniu⁷. Wypróżnienie następuje po 2 do 6 godzin od podania, stosowanie dłużej niż tydzień wymaga nadzoru lekarza, a u dzieci i młodzieży poniżej 18 lat nie jest zalecane⁷.

Niezgodności recepturowe oleju rycynowego

• Składniki silnie zasadowe. Kwasy tłuszczowe olejów reagują z wodorotlenkami sodu, potasu i amonowym, dając mydło. Farmakopea sięga po tę reakcję celowo przy emulsjach z emulgatorem powstającym podczas sporządzania⁸, więc zasada wniesiona do przepisu, który tego nie przewiduje, uruchamia ją tak samo.
• Faza wodna bez emulgatora. Połączenie oleju z wodą wymaga emulgatora dobranego do rodzaju emulsji, a substancję czynną rozpuszczalną w oleju wprowadza się do fazy olejowej przed sporządzeniem emulsji⁸.
• Wilgoć i powietrze. Olej jest higroskopijny¹, a monografie dopuszczają dodatek przeciwutleniacza i wymagają pojemnika hermetycznego oraz całkowicie wypełnionego². Otwarte opakowanie przechowywane długo naraża surowiec na jedno i drugie.

Połączenie z balsamem peruwiańskim niezgodnością recepturową nie jest, przeciwnie. Żywicowa część balsamu potrafi wydzielać się z maści zawierających siarkę, a dodatek oleju rycynowego temu zapobiega⁴.

Pary składników z konkretnej recepty sprawdzisz w analizatorze niezgodności recepturowych.

Sporządzanie preparatów z olejem rycynowym

Roztwór olejowy do oczu powstaje w dwóch krokach, gdy lepkość oleju wyklucza wyjaławianie przez sączenie⁶.

1. Przygotować jałowy olej pozbawiony cząstek nierozpuszczalnych.
2. Rozpuścić w nim substancję czynną, łącząc wyłącznie jałowe składniki w warunkach aseptycznych.

Balsam peruwiański rozpuszcza się najpierw w oleju rycynowym, a dopiero gotowy roztwór wprowadza do podłoża maściowego⁴. Do roztworów etanolowych olej dodaje się wprost, bez emulgatora, bo z etanolem 96% miesza się w każdym stosunku¹.

Przechowywanie i trwałość oleju rycynowego

Obie postacie przechowuje się w pojemniku hermetycznym i całkowicie wypełnionym, chroniąc od światła^1,2. Całkowite wypełnienie ogranicza kontakt z powietrzem, a surowiec przeznaczony do wytwarzania preparatów pozajelitowych przechowuje się dodatkowo w atmosferze gazu obojętnego, którego nazwę podaje etykieta¹. Termin ważności gotowego preparatu wyznaczysz kalkulatorem trwałości leku recepturowego.

Bezpieczeństwo stosowania oleju rycynowego

Olej rycynowy nie figuruje w Wykazie A, Wykazie B ani Wykazie N Farmakopei Polskiej XIII⁹. Pełne zestawienia portal publikuje osobno jako wykaz A, wykaz N i wykaz P.

Podanie doustne ma własne przeciwwskazania: nadwrażliwość, niedrożność i zwężenie jelit, atonia jelit, zapalenie wyrostka robaczkowego, zapalne choroby jelita grubego, ból brzucha o nieznanej przyczynie, ciężkie odwodnienie z utratą wody i elektrolitów oraz ciąża i karmienie piersią⁷. Hipokaliemia po długotrwałym nadużywaniu środków przeczyszczających nasila działanie glikozydów nasercowych⁷.

Surowce dopuszczone do obrotu

Zestawienie na podstawie rejestru³.