Oleożel

Farmakopea Polska XIII zalicza oleożele do żeli lipofilowych i opisuje ich podłoża jako parafinę ciekłą w mieszaninie z polietylenem albo oleje tłuste żelowane krzemionką koloidalną lub mydłami glinowymi bądź cynkowymi¹. W rejestrze surowców farmaceutycznych figuruje wyłącznie wariant polietylenowy, Oleogel firmy Actifarm². Fazą ciekłą jest w nim hipoalergiczna parafina ciekła, a strukturę sieciową nadaje polietylen wysokociśnieniowy³.

Charakterystyka oleożelu

Jak nazywa się oleożel na recepcie i w rejestrze?

W rejestrze surowców farmaceutycznych podłoże figuruje pod nazwą handlową Oleogel, z nazwą łacińską Gelatum basale hydrophobicum². W piśmiennictwie recepturowym występuje także jako żel bazowy hydrofobowy, oleożel polietylenowy, żel węglowodorowy miękki oraz Mucilago basalis hydrophobica⁴, a w dokumentacji wytwórcy dodatkowo jako Oleogelatum polyaethylenicum³. Na receptach pojawia się w dopełniaczu, jako Oleogeli⁵. Odpowiedniki nazw z recept i receptariuszy zbiera wykaz synonimów recepturowych.

Jak wygląda oleożel i co się w nim rozpuszcza?

Podłoże ma postać jednorodnej, bezbarwnej, opalizującej masy żelopodobnej o słabym zapachu parafiny⁴. Powstaje przemysłowo z 95 części wagowych parafiny i 5 części wagowych polietylenu wysokociśnieniowego⁴.

Wartości zbiera praca poglądowa poświęcona temu podłożu⁴, a rozpiętość liczby wodnej wyznaczono doświadczalnie i zależy ona od sposobu mieszania⁴. Odczyn obojętny pozwala łączyć podłoże z substancjami wrażliwymi na środowisko kwaśne i zasadowe, a górna granica ogrzewania wynosi 70 °C, bo w temperaturze od 76 °C do 80 °C żel zmienia konsystencję⁴.

O rozpuszczalności podłoża rozstrzyga jego faza ciekła. Parafina ciekła jest praktycznie nierozpuszczalna w wodzie, trudno rozpuszczalna w etanolu 96% i miesza się z węglowodorami⁶, dlatego gotowy preparat jest niezmywalny wodą⁴. Substancje czynne wchodzą do oleożelu trzema drogami.

Z tego układu wynika, czego szukać w składzie recepty przed rozpoczęciem pracy. Substancja rozpuszczalna w fazie tłuszczowej wymaga stopienia podłoża, krystaliczna rozdrobnienia przed zawieszeniem, a roztwór wodny mieści się w oleożelu tylko do granicy wyznaczonej przez liczbę wodną.

Zastosowanie oleożelu w recepturze

Oleożel zastępuje podłoża wazelinowe w preparatach na skórę. W porównaniu z wazeliną białą jest bardziej plastyczny i lepiej się rozsmarowuje, łatwo poddaje się obróbce w temperaturze pokojowej i nie podrażnia skóry⁴. Wazelina traci konsystencję wraz ze zmianą temperatury, a oleożel w zakresie od 0 °C do 70 °C nie zmienia lepkości i nie ulega rozwarstwieniu⁴. Użyte bez substancji czynnej podłoże zmiękcza naskórek³.

Piśmiennictwo wskazuje oleożele jako podłoże szczególnie przydatne w preparatach na choroby przebiegające z zaburzeniami rogowacenia naskórka, wynikającymi z nieprawidłowej syntezy lipidów, oraz jako dobre podłoże dla kwasu salicylowego, cygnoliny i balsamu peruwiańskiego⁴. Żel bazowy hydrofobowy jest składnikiem receptur zamieszczonych w Deutscher Arzneimittel Codex⁴.

Jakie preparaty sporządza się na oleożelu?

Żel z kwasem salicylowym to zawiesina keratolityku w podłożu hydrofobowym⁵.

• oleożel – do 100,0
• kwas salicylowy zmikronizowany – od 5,0 do 10,0

Żel z ditranolem i kwasem salicylowym to zawiesina dwóch surowców zmikronizowanych, w której kwas salicylowy stabilizuje ditranol i chroni go przed utlenieniem^5,3.

• oleożel – do 100,0
• ditranol – od 0,125 do 2,0
• kwas salicylowy – 1,0

Żel z kamforą, mentolem i salicylanem metylu to preparat typu roztwór, sporządzany w stopionym podłożu³.

• oleożel – do 100,0
• salicylan metylu – 6,0
• kamfora roztarta – 4,0
• mentol – 0,5

Żel z metronidazolem, ichtamolem i lanoliną to układ wielofazowy, w którym ichtamol miesza się wcześniej z lanoliną⁵.

• oleożel – do 100,0
• metronidazol zmikronizowany – 3,0
• ichtamol – 2,0
• lanolina – 2,0

Stężenia substancji czynnych w preparatach na oleożelu

Wykaz dawek Farmakopei Polskiej XIII obejmuje substancje czynne, dla których monografie opublikowano w tym wydaniu, a przy podaniu zewnętrznym podaje zamiast dawek zakres zalecanych stężeń substancji czynnej w danej postaci leku⁷. Granicę składu recepty wyznacza więc substancja czynna wprowadzana do podłoża, a nie samo vehiculum. Parafina ciekła ma w wykazie własny wiersz dla podania zewnętrznego, w którym zamiast wartości liczbowej wskazano postacie leku, maści, mazidła i płyny do kąpieli, oraz działanie zmiękczające⁸.

Stężenia w tabeli pochodzą ze składów opublikowanych dla tego podłoża, w badaniu uczelnianym oraz w dokumentacji wytwórcy.

Zapis stężenia z recepty przeliczysz kalkulatorem stężeń recepturowych.

Niezgodności recepturowe oleożelu

Podłoże jest fizjologicznie i chemicznie obojętne oraz nie wchodzi w interakcje z większością substancji leczniczych^4,3. Niezgodność recepturowa dotyczy tu więc nie reakcji chemicznych, tylko granic technologicznych, których nie da się przekroczyć.

• Woda ponad liczbę wodną. Liczba wodna zależy od sposobu mieszania i wynosi około 5 przy pracy w moździerzu oraz 10 przy użyciu miksera recepturowego⁴. Faza wodna ponad tę granicę nie zostanie wemulgowana.
• Mocznik powyżej 5%. Żelu z mocznikiem 10% nie udało się otrzymać mikserem recepturowym, a w moździerzu nie udało się wemulgować roztworu nawet przy stężeniu 5%⁴. Wyższe stężenia wymagają sporządzenia preparatu jako zawiesiny albo zmiany na podłoże absorpcyjne⁴.
• Surowce krystaliczne bez rozdrobnienia. Benzokaina i chlorowodorek lidokainy wymagają około 20 minut rozcierania w moździerzu, żeby cząstki zeszły poniżej 90 µm. Krótsze rozcieranie zostawia cząstki widoczne pod mikroskopem i wyczuwalne przy rozsmarowywaniu na skórze⁴.
• Ogrzewanie powyżej 70 °C. Podłoże zachowuje konsystencję do 70 °C, a w temperaturze od 76 °C do 80 °C ją zmienia⁴.

Niezgodnością nie jest połączenie z kortykosteroidami, antybiotykami ani surowcami krystalicznymi. Żele z hydrokortyzonem, prednizolonem, metronidazolem, benzokainą i chlorowodorkiem lidokainy sporządzono i obserwowano przez 30 dni, zachowały wygląd i właściwości mechaniczne⁴. Wytwórca podaje ponadto składy z kwasem salicylowym, ditranolem, erytromycyną, ichtamolem, kwasem borowym, siarką strąconą, cholesterolem i chlorowodorkiem klindamycyny⁵.

Pary składników z konkretnej recepty sprawdzisz w analizatorze niezgodności recepturowych.

Sporządzanie preparatów z oleożelem

Technologia jest ta sama co przy pozostałych podłożach maściowych, czyli rozpuszczanie w ciepłym podłożu, zawieszanie albo emulgowanie³. W Zakładzie Farmacji Stosowanej Uniwersytetu Medycznego w Białymstoku porównano dla każdego z tych typów metodę tradycyjną w moździerzu z metodą wykorzystującą mikser recepturowy⁴.

Jak sporządzić oleożel typu roztwór?

1. Roztrzeć substancję czynną w moździerzu.
2. Ogrzać odważone podłoże w parownicy do około 80 °C, aż się upłynni.
3. Dodać roztartą substancję i mieszać do rozpuszczenia oraz ostygnięcia do temperatury pokojowej.

W wariancie z mikserem recepturowym roztartą substancję przenosi się do pojemnika z podłożem i miesza przez około 4 minuty, stopniowo zwiększając obroty do ósmego stopnia⁴.

Wybór między tymi drogami zmienia gotowy preparat. Żele z kamforą i mentolem otrzymane przez stopienie podłoża miały mierzalnie niższą lepkość, twardość i spoistość niż te same żele wykonane mikserem, a różnica utrzymała się przez cały trzydziestodniowy okres obserwacji⁴. Wytwórca podaje przepis wykonywany przez stopienie podłoża w temperaturze 80 °C³, więc droga ta prowadzi do preparatu zgodnego z receptą, ale kosztem trwale zmiękczonej konsystencji.

Jak sporządzić oleożel typu zawiesina?

1. Rozdrobnić substancję czynną, rozcierając ją w moździerzu przez około 20 minut, chyba że wytwórca dostarcza ją w postaci zmikronizowanej.
2. Utrzeć substancję z częścią podłoża w stosunku 1:1, aż powstanie jednorodny koncentrat.
3. Dodawać porcjami pozostałe podłoże, mieszając do uzyskania jednorodnego żelu.

Substancje zmikronizowane przez wytwórcę, takie jak metronidazol, hydrokortyzon i prednizolon, przenosi się do pojemnika miksera bez wcześniejszego rozcierania i miesza przez około 2 minuty, zwiększając obroty do piątego stopnia⁴.

Jak sporządzić oleożel typu emulsja?

1. Rozpuścić substancję w wodzie. Gdy recepta nie podaje ilości wody albo określa ją jako quantum satis, mocznik łączy się z wodą w stosunku 1:1,5⁴.
2. Wprowadzać otrzymany roztwór porcjami do podłoża, emulgując mikserem recepturowym przez około 2 minuty, przy obrotach zwiększanych do trzeciego stopnia⁴.

Stężenie gotowego preparatu obniżysz kalkulatorem rozcieńczania maści.

Przechowywanie i trwałość oleożelu

Surowiec przechowuje się w temperaturze od 15 °C do 25 °C, chroniąc go od światła⁴. Podłoże jest bezwodne i odporniejsze na skażenie drobnoustrojami niż hydrożele i emulsje, dlatego nie zawiera środków konserwujących³.

Preparat sporządzony na oleożelu jest lekiem niejałowym, więc jego okres przydatności do użycia nie przekracza zamierzonego czasu terapii i nie jest dłuższy niż 30 dni⁹. Wprowadzenie do składu roztworu wodnego bez środka konserwującego skraca ten okres do 7 dni, a przy przechowywaniu w temperaturze od 2 °C do 8 °C do 14 dni⁹. Gotowe preparaty trzyma się w dobrze zamkniętych pojemnikach, w temperaturze nie wyższej niż 25 °C i bez dostępu światła⁹.

Trzydziestodniowa granica pokrywa się z obserwacją preparatów sporządzonych na tym podłożu. Żele z benzokainą, chlorowodorkiem lidokainy, metronidazolem, hydrokortyzonem i prednizolonem zachowały przez 30 dni przechowywania w temperaturze pokojowej niezmieniony wygląd, konsystencję i właściwości mechaniczne, a w żelach z kamforą i mentolem nie stwierdzono krystalizacji substancji czynnej⁴.

Bezpieczeństwo stosowania oleożelu

Oleożel nie należy do Wykazu A, Wykazu B ani Wykazu N Farmakopei Polskiej XIII¹⁰, a pełne zestawienia portal publikuje jako wykaz A, wykaz N i wykaz P.

Samo podłoże jest fizjologicznie obojętne, biozgodne ze skórą i nie wywołuje podrażnień³. Zwiększa natomiast przenikanie hydrofobowych substancji czynnych przez warstwę rogową naskórka³, więc o bezpieczeństwie gotowego preparatu rozstrzyga substancja czynna, nie vehiculum.

Surowce dopuszczone do obrotu

Zestawienie na podstawie rejestru².