opieka.farm
Portal tylko dla farmaceutów i techników farmaceutycznych.Tylko dla farmaceutów i techników Załóż konto Zaloguj się
Reklama
Surowiec recepturowy·podłoża i nośniki

Oleożel

Oleożel (Gelatum basale hydrophobicum) – żel lipofilowy z parafiny ciekłej i polietylenu, o liczbie wodnej od 5 do 10, zamiennik podłoży wazelinowych.

Zapisz

Farmakopea Polska XIII zalicza oleożele do żeli lipofilowych i opisuje ich podłoża jako parafinę ciekłą w mieszaninie z polietylenem albo oleje tłuste żelowane krzemionką koloidalną lub mydłami glinowymi bądź cynkowymi1. W rejestrze surowców farmaceutycznych figuruje wyłącznie wariant polietylenowy, Oleogel firmy Actifarm2. Fazą ciekłą jest w nim hipoalergiczna parafina ciekła, a strukturę sieciową nadaje polietylen wysokociśnieniowy3.

Charakterystyka oleożelu

Jak nazywa się oleożel na recepcie i w rejestrze?

W rejestrze surowców farmaceutycznych podłoże figuruje pod nazwą handlową Oleogel, z nazwą łacińską Gelatum basale hydrophobicum2. W piśmiennictwie recepturowym występuje także jako żel bazowy hydrofobowy, oleożel polietylenowy, żel węglowodorowy miękki oraz Mucilago basalis hydrophobica4, a w dokumentacji wytwórcy dodatkowo jako Oleogelatum polyaethylenicum3. Na receptach pojawia się w dopełniaczu, jako Oleogeli5. Odpowiedniki nazw z recept i receptariuszy zbiera wykaz synonimów recepturowych.

Jak wygląda oleożel i co się w nim rozpuszcza?

Podłoże ma postać jednorodnej, bezbarwnej, opalizującej masy żelopodobnej o słabym zapachu parafiny4. Powstaje przemysłowo z 95 części wagowych parafiny i 5 części wagowych polietylenu wysokociśnieniowego4.

CechaWartość
Składparafina ciekła i polietylen wysokociśnieniowy, 95 cz. do 5 cz.
Odczyn pH7,0
Liczba wodnaod 5 do 10
Zakres stabilnej konsystencjiod 0 °C do 70 °C
Temperatura krzepnięciaod 68 °C do 78 °C

Wartości zbiera praca poglądowa poświęcona temu podłożu4, a rozpiętość liczby wodnej wyznaczono doświadczalnie i zależy ona od sposobu mieszania4. Odczyn obojętny pozwala łączyć podłoże z substancjami wrażliwymi na środowisko kwaśne i zasadowe, a górna granica ogrzewania wynosi 70 °C, bo w temperaturze od 76 °C do 80 °C żel zmienia konsystencję4.

O rozpuszczalności podłoża rozstrzyga jego faza ciekła. Parafina ciekła jest praktycznie nierozpuszczalna w wodzie, trudno rozpuszczalna w etanolu 96% i miesza się z węglowodorami6, dlatego gotowy preparat jest niezmywalny wodą4. Substancje czynne wchodzą do oleożelu trzema drogami.

Typ preparatuSposób wprowadzeniaPrzykładowe substancje
Roztwórrozpuszczenie w stopionym podłożukamfora, mentol, tymol, salicylan metylu
Zawiesinarozcieranie z częścią podłożahydrokortyzon, prednizolon, metronidazol, kwas salicylowy, ditranol, benzokaina, chlorowodorek lidokainy
Emulsjawemulgowanie roztworu wodnegomocznik, witamina A

Z tego układu wynika, czego szukać w składzie recepty przed rozpoczęciem pracy. Substancja rozpuszczalna w fazie tłuszczowej wymaga stopienia podłoża, krystaliczna rozdrobnienia przed zawieszeniem, a roztwór wodny mieści się w oleożelu tylko do granicy wyznaczonej przez liczbę wodną.

Zastosowanie oleożelu w recepturze

Oleożel zastępuje podłoża wazelinowe w preparatach na skórę. W porównaniu z wazeliną białą jest bardziej plastyczny i lepiej się rozsmarowuje, łatwo poddaje się obróbce w temperaturze pokojowej i nie podrażnia skóry4. Wazelina traci konsystencję wraz ze zmianą temperatury, a oleożel w zakresie od 0 °C do 70 °C nie zmienia lepkości i nie ulega rozwarstwieniu4. Użyte bez substancji czynnej podłoże zmiękcza naskórek3.

Piśmiennictwo wskazuje oleożele jako podłoże szczególnie przydatne w preparatach na choroby przebiegające z zaburzeniami rogowacenia naskórka, wynikającymi z nieprawidłowej syntezy lipidów, oraz jako dobre podłoże dla kwasu salicylowego, cygnoliny i balsamu peruwiańskiego4. Żel bazowy hydrofobowy jest składnikiem receptur zamieszczonych w Deutscher Arzneimittel Codex4.

Jakie preparaty sporządza się na oleożelu?

Żel z kwasem salicylowym to zawiesina keratolityku w podłożu hydrofobowym5.

  • oleożel – do 100,0
  • kwas salicylowy zmikronizowany – od 5,0 do 10,0

Żel z ditranolem i kwasem salicylowym to zawiesina dwóch surowców zmikronizowanych, w której kwas salicylowy stabilizuje ditranol i chroni go przed utlenieniem5,3.

  • oleożel – do 100,0
  • ditranol – od 0,125 do 2,0
  • kwas salicylowy – 1,0

Żel z kamforą, mentolem i salicylanem metylu to preparat typu roztwór, sporządzany w stopionym podłożu3.

  • oleożel – do 100,0
  • salicylan metylu – 6,0
  • kamfora roztarta – 4,0
  • mentol – 0,5

Żel z metronidazolem, ichtamolem i lanoliną to układ wielofazowy, w którym ichtamol miesza się wcześniej z lanoliną5.

  • oleożel – do 100,0
  • metronidazol zmikronizowany – 3,0
  • ichtamol – 2,0
  • lanolina – 2,0

Stężenia substancji czynnych w preparatach na oleożelu

Wykaz dawek Farmakopei Polskiej XIII obejmuje substancje czynne, dla których monografie opublikowano w tym wydaniu, a przy podaniu zewnętrznym podaje zamiast dawek zakres zalecanych stężeń substancji czynnej w danej postaci leku7. Granicę składu recepty wyznacza więc substancja czynna wprowadzana do podłoża, a nie samo vehiculum. Parafina ciekła ma w wykazie własny wiersz dla podania zewnętrznego, w którym zamiast wartości liczbowej wskazano postacie leku, maści, mazidła i płyny do kąpieli, oraz działanie zmiękczające8.

Stężenia w tabeli pochodzą ze składów opublikowanych dla tego podłoża, w badaniu uczelnianym oraz w dokumentacji wytwórcy.

Substancja czynnaStężenie w preparatach na oleożeluŹródło składu
Ditranolod 0,125% do 2,0%wytwórca5
Prednizolonod 0,25% do 0,5%wytwórca5
Mentolod 0,5% do 1,0%badanie i wytwórca4,3
Hydrokortyzonod 1,0% do 2,5%badanie i wytwórca4,3
Chlorowodorek lidokainy2,0%badanie4
Metronidazolod 1,0% do 3,0%badanie i wytwórca4,5
Mocznikdo 5,0% jako emulsjabadanie4
Benzokainaod 5,0% do 10,0%badanie i wytwórca4,5
Kwas salicylowyod 5,0% do 10,0%wytwórca5
Kamforaod 4,0% do 10,0%badanie i wytwórca4,3

Zapis stężenia z recepty przeliczysz kalkulatorem stężeń recepturowych.

Niezgodności recepturowe oleożelu

Podłoże jest fizjologicznie i chemicznie obojętne oraz nie wchodzi w interakcje z większością substancji leczniczych4,3. Niezgodność recepturowa dotyczy tu więc nie reakcji chemicznych, tylko granic technologicznych, których nie da się przekroczyć.

  • Woda ponad liczbę wodną. Liczba wodna zależy od sposobu mieszania i wynosi około 5 przy pracy w moździerzu oraz 10 przy użyciu miksera recepturowego4. Faza wodna ponad tę granicę nie zostanie wemulgowana.
  • Mocznik powyżej 5%. Żelu z mocznikiem 10% nie udało się otrzymać mikserem recepturowym, a w moździerzu nie udało się wemulgować roztworu nawet przy stężeniu 5%4. Wyższe stężenia wymagają sporządzenia preparatu jako zawiesiny albo zmiany na podłoże absorpcyjne4.
  • Surowce krystaliczne bez rozdrobnienia. Benzokaina i chlorowodorek lidokainy wymagają około 20 minut rozcierania w moździerzu, żeby cząstki zeszły poniżej 90 µm. Krótsze rozcieranie zostawia cząstki widoczne pod mikroskopem i wyczuwalne przy rozsmarowywaniu na skórze4.
  • Ogrzewanie powyżej 70 °C. Podłoże zachowuje konsystencję do 70 °C, a w temperaturze od 76 °C do 80 °C ją zmienia4.

Niezgodnością nie jest połączenie z kortykosteroidami, antybiotykami ani surowcami krystalicznymi. Żele z hydrokortyzonem, prednizolonem, metronidazolem, benzokainą i chlorowodorkiem lidokainy sporządzono i obserwowano przez 30 dni, zachowały wygląd i właściwości mechaniczne4. Wytwórca podaje ponadto składy z kwasem salicylowym, ditranolem, erytromycyną, ichtamolem, kwasem borowym, siarką strąconą, cholesterolem i chlorowodorkiem klindamycyny5.

Pary składników z konkretnej recepty sprawdzisz w analizatorze niezgodności recepturowych.

Sporządzanie preparatów z oleożelem

Technologia jest ta sama co przy pozostałych podłożach maściowych, czyli rozpuszczanie w ciepłym podłożu, zawieszanie albo emulgowanie3. W Zakładzie Farmacji Stosowanej Uniwersytetu Medycznego w Białymstoku porównano dla każdego z tych typów metodę tradycyjną w moździerzu z metodą wykorzystującą mikser recepturowy4.

Jak sporządzić oleożel typu roztwór?

  1. Roztrzeć substancję czynną w moździerzu.
  2. Ogrzać odważone podłoże w parownicy do około 80 °C, aż się upłynni.
  3. Dodać roztartą substancję i mieszać do rozpuszczenia oraz ostygnięcia do temperatury pokojowej.

W wariancie z mikserem recepturowym roztartą substancję przenosi się do pojemnika z podłożem i miesza przez około 4 minuty, stopniowo zwiększając obroty do ósmego stopnia4.

Wybór między tymi drogami zmienia gotowy preparat. Żele z kamforą i mentolem otrzymane przez stopienie podłoża miały mierzalnie niższą lepkość, twardość i spoistość niż te same żele wykonane mikserem, a różnica utrzymała się przez cały trzydziestodniowy okres obserwacji4. Wytwórca podaje przepis wykonywany przez stopienie podłoża w temperaturze 80 °C3, więc droga ta prowadzi do preparatu zgodnego z receptą, ale kosztem trwale zmiękczonej konsystencji.

Jak sporządzić oleożel typu zawiesina?

  1. Rozdrobnić substancję czynną, rozcierając ją w moździerzu przez około 20 minut, chyba że wytwórca dostarcza ją w postaci zmikronizowanej.
  2. Utrzeć substancję z częścią podłoża w stosunku 1:1, aż powstanie jednorodny koncentrat.
  3. Dodawać porcjami pozostałe podłoże, mieszając do uzyskania jednorodnego żelu.

Substancje zmikronizowane przez wytwórcę, takie jak metronidazol, hydrokortyzon i prednizolon, przenosi się do pojemnika miksera bez wcześniejszego rozcierania i miesza przez około 2 minuty, zwiększając obroty do piątego stopnia4.

Jak sporządzić oleożel typu emulsja?

  1. Rozpuścić substancję w wodzie. Gdy recepta nie podaje ilości wody albo określa ją jako quantum satis, mocznik łączy się z wodą w stosunku 1:1,54.
  2. Wprowadzać otrzymany roztwór porcjami do podłoża, emulgując mikserem recepturowym przez około 2 minuty, przy obrotach zwiększanych do trzeciego stopnia4.

Stężenie gotowego preparatu obniżysz kalkulatorem rozcieńczania maści.

Przechowywanie i trwałość oleożelu

Surowiec przechowuje się w temperaturze od 15 °C do 25 °C, chroniąc go od światła4. Podłoże jest bezwodne i odporniejsze na skażenie drobnoustrojami niż hydrożele i emulsje, dlatego nie zawiera środków konserwujących3.

Preparat sporządzony na oleożelu jest lekiem niejałowym, więc jego okres przydatności do użycia nie przekracza zamierzonego czasu terapii i nie jest dłuższy niż 30 dni9. Wprowadzenie do składu roztworu wodnego bez środka konserwującego skraca ten okres do 7 dni, a przy przechowywaniu w temperaturze od 2 °C do 8 °C do 14 dni9. Gotowe preparaty trzyma się w dobrze zamkniętych pojemnikach, w temperaturze nie wyższej niż 25 °C i bez dostępu światła9.

Trzydziestodniowa granica pokrywa się z obserwacją preparatów sporządzonych na tym podłożu. Żele z benzokainą, chlorowodorkiem lidokainy, metronidazolem, hydrokortyzonem i prednizolonem zachowały przez 30 dni przechowywania w temperaturze pokojowej niezmieniony wygląd, konsystencję i właściwości mechaniczne, a w żelach z kamforą i mentolem nie stwierdzono krystalizacji substancji czynnej4.

Bezpieczeństwo stosowania oleożelu

Oleożel nie należy do Wykazu A, Wykazu B ani Wykazu N Farmakopei Polskiej XIII10, a pełne zestawienia portal publikuje jako wykaz A, wykaz N i wykaz P.

Samo podłoże jest fizjologicznie obojętne, biozgodne ze skórą i nie wywołuje podrażnień3. Zwiększa natomiast przenikanie hydrofobowych substancji czynnych przez warstwę rogową naskórka3, więc o bezpieczeństwie gotowego preparatu rozstrzyga substancja czynna, nie vehiculum.

Surowce dopuszczone do obrotu

Nazwa (wg rejestru)ProducentOpakowania (EAN)
OleogelActifarm Sp. z o.o.25 g (EAN 5909991420628) · 50 g (EAN 5909991420635) · 100 g (EAN 5909991420642) · 250 g (EAN 5909991420659) · 500 g (EAN 5909991420666)

Zestawienie na podstawie rejestru2.

Źródła

  1. Farmakopea Polska XIII. Monografia: Praeparationes semi solidae ad usum dermicum. T. I, str. 1169. 2023 ↩
  2. Lista Surowców Farmaceutycznych. Centrum e-Zdrowia, Rejestr Produktów Leczniczych. Stan na 2026-07-05 ↩↩↩
  3. Actifarm Sp. z o.o. Oleogel – charakterystyka podłoża. 2021 ↩↩↩↩↩↩↩↩↩↩↩↩↩↩
  4. Winnicka K, Czajkowska-Kośnik A, Wróblewska M. Oleogel – żel bazowy hydrofobowy jako nowoczesne podłoże w recepturze półstałych postaci leku. Aptekarz Polski. 2020 ↩↩↩↩↩↩↩↩↩↩↩↩↩↩↩↩↩↩↩↩↩↩↩↩↩↩↩↩↩↩↩↩↩
  5. Actifarm Sp. z o.o. Oleogel – informacja dla farmaceuty. 2026 ↩↩↩↩↩↩↩↩↩↩
  6. Farmakopea Polska XIII. Monografia: Paraffinum liquidum. T. III, str. 4039. 2023 ↩
  7. Farmakopea Polska XIII. Wykaz dawek substancji czynnych, Wyjaśnienia. T. III, str. 4887. 2023 ↩
  8. Farmakopea Polska XIII. Wykaz dawek substancji czynnych. T. III, str. 4934. 2023 ↩
  9. Farmakopea Polska XIII, Suplement 2024. Monografia: Leki sporządzane w aptece. Str. 5775. 2024 ↩↩↩
  10. Farmakopea Polska XIII. Wykaz substancji bardzo silnie działających (Wykaz A). T. III, str. 4956. 2023 ↩

Treść specjalistyczna

Tylko dla farmaceutów i techników farmaceutycznych. Zaloguj się kontem zawodowym, żeby czytać dalej.

Autor
Redakcja portalu
Opracowanie zespołu
Publikacja: 01.09.2026 Ostatnia aktualizacja: 01.09.2026