opieka.farm
Portal tylko dla farmaceutów i techników farmaceutycznych.Tylko dla farmaceutów i techników Załóż konto Zaloguj się
Reklama
Surowiec recepturowy·podłoża i nośniki

Smalec

Smalec (Adeps suillus) – bezwodne podłoże lipofilowe maści siarkowej i maści z jodkiem potasu, o liczbie wodnej od 7 do 16.

Zapisz

Smalec to podłoże maściowe pochodzenia zwierzęcego, wytapiane z tkanki tłuszczowej otaczającej jelita świni. Farmakopea Polska XIII opisuje je w monografii narodowej1 i buduje na nim trzy preparaty mające własne monografie narodowe: maść siarkową, maść z jodkiem potasu i maść siarkową złożoną. W rejestrze surowców farmaceutycznych dostępny jest jeden preparat apteczny2.

Charakterystyka smalcu

Jak nazywa się smalec na recepcie i w rejestrze?

Monografia nosi tytuł Adeps suillus i podaje synonim Adeps suillus depuratum1. W przepisie farmakopealnym maści z jodkiem potasu ten sam surowiec występuje pod polską nazwą smalec wieprzowy3, a piśmiennictwo recepturowe wymienia obok tego historyczną nazwę Axungia porci4. Osobną nazwę ma smalec wzbogacony kwasem benzoesowym, który działa w nim jako konserwant – to Adeps benzoatus4. W rejestrze surowców farmaceutycznych preparat figuruje jako Smalec2. Odpowiedniki nazw spotykanych na receptach zbiera wykaz synonimów recepturowych.

Jak wygląda smalec i w czym się rozpuszcza?

Farmakopea opisuje surowiec jako białą, tłustą, miękką masę o słabym, swoistym zapachu, która nie powinna wykazywać zjełczałego zapachu1. Rozpuszczalność surowca w rozpuszczalnikach używanych w recepturze wygląda następująco1.

RozpuszczalnikRozpuszczalność
Wodapraktycznie nierozpuszczalny
Eter etylowyłatwo rozpuszczalny
Etanol 96%bardzo trudno rozpuszczalny

Z tego układu wynika, w jakiej postaci trafiają do smalcu poszczególne składniki recepty. Substancje mieszające się z fazą tłuszczową rozpuszczają się w podłożu, a woda i roztwory wodne pozostają w nim fazą rozproszoną, w ilości ograniczonej liczbą wodną. Temperatura topnienia mieści się w granicach od 38 °C do 42 °C1, więc podłoże stapia się na łaźni wodnej w niskiej temperaturze. W temperaturze pokojowej smalec jest mimo to dosyć twardy, a właściwą konsystencję uzyskuje po rozmieszaniu w moździerzu4.

Ile wody przyjmuje smalec?

Smalec jest podłożem bezwodnym, lipofilowym i glicerydowym4, zbudowanym z triglicerydów kwasów tłuszczowych nasyconych, takich jak stearynowy i palmitynowy, oraz nienasyconych, oleinowego i linolowego5. Jego liczba wodna wynosi od 7 do 16, dlatego podłoże to jest przeznaczone do maści bezwodnych5.

Ta niska wartość wystarcza jednak do przyjęcia ilości roztworu przewidzianej w farmakopealnej maści z jodkiem potasu, czyli około 8 g wody4. Większą fazę wodną zwiąże podłoże o podniesionej liczbie wodnej, po dodaniu emulgatora, na przykład niewielkiej ilości lanoliny4.

Zastosowanie smalcu w recepturze

Smalec ma duże powinowactwo do lipidów skóry, dzięki czemu łatwo ulega wchłanianiu i sprzyja penetracji substancji leczniczych5. Jest podłożem trudno zmywalnym i wytwarza na skórze warstwę ochronną, która utrudnia perspirację4, a naniesiony na skórę zwiększa stopień nawodnienia warstwy rogowej naskórka wskutek hamowania parowania wody5. Te cechy wskazują je do leczenia skóry wrażliwej, zapalonej, suchej, atopowej i łuszczycowej, nietolerującej innych podłoży maściowych4.

Na smalcu sporządza się maści z siarką, jodkiem potasu, dziegciem sosnowym, tlenkiem cynku i kwasem bornym, a także maści z prednizolonem i hydrokortyzonem, zwłaszcza gdy inne podłoża są nietolerowane5.

Które preparaty ze smalcem mają monografię narodową?

Maść siarkowa (Sulfuri unguentum, syn. Unguentum sulfuratum) to półstały preparat zawierający siarkę rozproszoną w podłożu lipidowym6, o wyglądzie jasnożółtej, jednorodnej masy7. Skład7:

  • smalec – 70,0 cz.
  • siarka – 30,0 cz.

Maść z jodkiem potasu (Kalii iodati unguentum) to półstały preparat z jodkiem potasu rozproszonym w podłożu lipofilowym, biała masa o jednorodnej konsystencji, bez zapachu3. Skład3:

  • smalec – 82,0 cz.
  • potasu jodek – 10,0 cz.
  • woda oczyszczona – 8,0 cz.
  • sodu tiosiarczan – 0,2 cz.

Maść siarkowa złożona (Unguentum sulfuratum compositum, maść Wilkinsona) to brązowa masa o wyraźnym zapachu dziegciu sosnowego, zawierająca siarkę, węglan wapnia, dziegieć sosnowy i mydło potasowe rozproszone w podłożu lipofilowym8. Skład8:

  • mydło potasowe – 30,0 cz.
  • smalec – 30,0 cz.
  • siarka – 15,0 cz.
  • dziegieć sosnowy – 15,0 cz.
  • węglan wapnia – 10,0 cz.

Poza Farmakopeą utrzymał się przepis na maść woskową (Unguentum cereum), złożoną z wosku białego w ilości 15 cz. i smalcu w ilości 85 cz. na 100 g maści4.

Ilości smalcu w preparatach recepturowych

Wykaz dawek Farmakopei Polskiej XIII podaje dawki zwykle stosowane i maksymalne dla substancji czynnych, dla których monografie opublikowano w tej Farmakopei9. Smalec pełni w recepcie rolę podłoża, więc jego ilość wyznacza przepis preparatu: 70,0 cz. w maści siarkowej7, 82,0 cz. w maści z jodkiem potasu3 i 30,0 cz. w maści siarkowej złożonej8.

Udział substancji czynnej w gotowej maści przelicza kalkulator stężeń recepturowych, a ilość podłoża potrzebną do zmiany stężenia maści już sporządzonej kalkulator rozcieńczania maści.

Niezgodności recepturowe smalcu

  • Faza wodna ponad liczbę wodną. Liczba wodna od 7 do 16 wyznacza ilość roztworu, jaką podłoże zwiąże5. W farmakopealnej maści z jodkiem potasu jest to około 8 g wody i ta ilość mieści się w granicy podłoża4. Nadmiar fazy wodnej wymaga emulgatora, na przykład niewielkiej ilości lanoliny4.
  • Podatność na jełczenie. Tłuszcz ten dość łatwo jełczeje, a intensywny, nieprzyjemny zapach jest oznaką tej zmiany4. Farmakopea wymaga od surowca braku zjełczałego zapachu1 i bada tę cechę również w gotowej maści z jodkiem potasu3.

Niezgodnością nie są substancje, z którymi Farmakopea sama łączy smalec w monografiach narodowych, czyli siarka, jodek potasu, dziegieć sosnowy, mydło potasowe i węglan wapnia7,8.

Pary surowców, które nie powinny trafić do jednej recepty, zestawia analizator niezgodności recepturowych.

Sporządzanie preparatów ze smalcem

Maść siarkowa jest maścią zawiesinową, a o powodzeniu jej wykonania decyduje staranne rozmieszanie substancji sypkiej z niewielką ilością podłoża4. Farmakopea sprowadza jej sporządzanie do jednej czynności: ucierać siarkę, dodając smalec porcjami7.

Maść z jodkiem potasu wymaga wcześniejszego rozpuszczenia substancji stałych3:

  1. Rozpuścić jodek potasu i tiosiarczan sodu w wodzie oczyszczonej.
  2. Dodawać otrzymany roztwór stopniowo do smalcu wieprzowego, mieszając.

Maść siarkową złożoną sporządza się przez stopienie podłoża8:

  1. Stopić smalec i mydło potasowe na łaźni wodnej, po czym zmieszać.
  2. Dodać do zmieszanego podłoża węglan wapnia i siarkę, dokładnie mieszając.
  3. Ochłodzić, a następnie dodać dziegieć sosnowy, ciągle mieszając.

Przechowywanie i trwałość smalcu

Surowiec przechowuje się w dobrze zamkniętym pojemniku, w temperaturze od 2 °C do 8 °C, chroniąc od światła1. Te same warunki obowiązują gotową maść siarkową7. Trwałość samego surowca podnosi przechowywanie w chłodnym i ciemnym miejscu, w dokładnie zamkniętych pojemnikach, a wariantem o przedłużonej trwałości jest smalec konserwowany kwasem benzoesowym4.

Bezpieczeństwo stosowania smalcu

Smalec jest podłożem o największym powinowactwie do tłuszczu ludzkiego i najlepiej tolerowanym spośród podłoży maściowych5, dobrze znoszonym nawet przez skórę wrażliwą i nieuczulającym4. Farmakopea dopuszcza jako surowiec wyłącznie tłuszcz z tkanek tłuszczowych zdrowych świń Sus scrofa odmiany domowej, dopuszczony do spożycia przez człowieka1.

Smalec nie należy do wykazu A, Wykazu B ani wykazu N10,11, nie obejmuje go również wykaz P.

Surowce dopuszczone do obrotu

Nazwa (wg rejestru)ProducentOpakowania (EAN)
SmalecFagron Sp. z o.o.50 g (EAN 5909994394513) · 100 g (EAN 5909994394520) · 250 g (EAN 5909994394537) · 500 g (EAN 5909994394544) · 1 kg (EAN 5909994394551) · 5 kg (EAN 5909994394568) · 10 kg (EAN 5909994394575)

Zestawienie na podstawie rejestru2.

Źródła

  1. Farmakopea Polska XIII. Monografia: Adeps suillus. T. III, str. 4819. 2023 ↩↩↩↩↩↩↩↩
  2. Lista Surowców Farmaceutycznych. Centrum e-Zdrowia, Rejestr Produktów Leczniczych. Stan na 2026-07-05 ↩↩↩
  3. Farmakopea Polska XIII. Monografia: Kalii iodati unguentum. T. III, str. 4839. 2023 ↩↩↩↩↩↩
  4. Sierpniowska O. Receptariusz. Adeps suillus w recepturze aptecznej. Aptekarz Polski. 2010 ↩↩↩↩↩↩↩↩↩↩↩↩↩↩↩
  5. Kasperek-Nowakiewicz R. Powszechne i nowoczesne podłoża maściowe stosowane w recepturze. Aptekarz Polski. 2019 ↩↩↩↩↩↩↩
  6. Farmakopea Polska XIII. Monografia: Sulfuri unguentum. T. III, str. 4872. 2023 ↩
  7. Farmakopea Polska XIII. Monografia: Sulfuri unguentum. T. III, str. 4873. 2023 ↩↩↩↩↩↩
  8. Farmakopea Polska XIII. Monografia: Unguentum sulfuratum compositum. T. III, str. 4880. 2023 ↩↩↩↩↩
  9. Farmakopea Polska XIII. Wykaz dawek substancji czynnych, Wyjaśnienia. T. III, str. 4887. 2023 ↩
  10. Farmakopea Polska XIII. Wykaz substancji bardzo silnie działających (Wykaz A). T. III, str. 4956. 2023 ↩
  11. Farmakopea Polska XIII. Wykaz środków odurzających (Wykaz N). T. III, str. 4964. 2023 ↩

Treść specjalistyczna

Tylko dla farmaceutów i techników farmaceutycznych. Zaloguj się kontem zawodowym, żeby czytać dalej.

Autor
Redakcja portalu
Opracowanie zespołu
Publikacja: 01.09.2026 Ostatnia aktualizacja: 01.09.2026