Sodu wodorowęglan

Sodu wodorowęglan to substancja czynna o działaniu alkalizującym, w recepturze wykorzystywana głównie zewnętrznie, w roztworach do płukania i przemywań. Farmakopea Polska XIII podaje dla niej trzy drogi podania i przy każdej inne wartości, przy czym dla podania zewnętrznego zamiast dawki wyznacza zakres stężeń od 1,0% do 4,0%¹. W rejestrze surowców farmaceutycznych ten sam surowiec występuje pod czterema różnymi nazwami, zależnie od wytwórcy².

Charakterystyka sodu wodorowęglanu

Jak nazywa się sodu wodorowęglan na recepcie i w rejestrze?

Nazwa łacińska monografii to Natrii hydrogenocarbonas, polska sodu wodorowęglan, a angielska Sodium hydrogen carbonate³. Na opakowaniach surowca aptecznego spotyka się wszystkie cztery warianty naraz.

Zestawienie pochodzi z rejestru surowców farmaceutycznych². Wszystkie te nazwy oznaczają ten sam surowiec. W praktyce aptecznej i w starszych receptariuszach używa się też nazw soda oczyszczona i kwaśny węglan sodu. Odpowiedniki nazw z recept zbiera wykaz synonimów recepturowych.

Jak wygląda sodu wodorowęglan i w czym się rozpuszcza?

Farmakopea opisuje surowiec jako biały lub prawie biały, krystaliczny proszek, i podaje jego rozpuszczalność terminami jakościowymi³.

Z tego układu wynika, że surowiec wprowadza się wyłącznie do fazy wodnej preparatu. W roztworze spirytusowym oraz w podłożu bezwodnym nie przejdzie do roztworu i pozostanie zawiesiną, którą trzeba dokładnie roztarć.

Druga cecha rozstrzygająca o pracy z tym surowcem to jego przemiana pod wpływem ciepła. Substancja ogrzewana w postaci stałej lub w roztworze stopniowo przechodzi w węglan sodu³, czyli w związek silniej zasadowy od wyjściowego, więc ogrzewanie zmienia odczyn gotowego preparatu.

Zastosowanie sodu wodorowęglanu w recepturze

Wykaz dawek Farmakopei Polskiej XIII przypisuje sodu wodorowęglanowi działanie alkalizujące i zastosowanie do wyrównania kwasicy przy podaniu doustnym oraz dożylnym, a przy podaniu zewnętrznym zastosowanie do płukania i przemywań¹.

W recepturze surowiec wchodzi do roztworów do płukania jamy ustnej i gardła, roztworów do przemywań i inhalacji oraz do preparatów zobojętniających nadmiar kwasu żołądkowego⁴. W postaci suchej bywa składnikiem zasypek i proszków musujących, w których po zetknięciu z wodą reaguje z kwasem organicznym i uwalnia dwutlenek węgla⁴. Bywa też używany do alkalizacji roztworów, w których substancja lecznicza wymaga środowiska słabo zasadowego⁴.

Stężenia i dawki maksymalne sodu wodorowęglanu

Wykaz dawek podaje dla sodu wodorowęglanu trzy drogi podania i rozdziela wartości między nimi¹.

Przy podaniu zewnętrznym Farmakopea podaje zakres zalecanych stężeń substancji czynnej w danej postaci leku zamiast dawek, a wartości dawek maksymalnych zwykle nie zamieszcza⁵. Roztwór do płukania o stężeniu z zakresu od 1,0% do 4,0% mieści się więc w granicach zalecanych. Zapis stężenia z recepty przeliczysz kalkulatorem stężeń recepturowych.

Wartości z wykazu ustalono dla mężczyzny w wieku od 20 do 40 lat o masie ciała około 70 kg, bez chorób towarzyszących, a dawki zwykle stosowane mają charakter orientacyjny⁵. Wielkość dawki zwykle stosowanej nie oznacza przy tym, że lek może być stosowany przez dowolnie długi okres czasu⁵.

Niezgodności recepturowe sodu wodorowęglanu

Wszystkie niezgodności recepturowe tego surowca wynikają z dwóch jego cech, zasadowego charakteru soli i rozkładu z wydzieleniem dwutlenku węgla⁴.

• Kwasy i substancje o odczynie kwaśnym. W roztworze reagują z wodorowęglanem, uwalniając dwutlenek węgla. Preparat musuje i pieni się, a w szczelnie zamkniętym opakowaniu narasta ciśnienie gazu⁴.
• Substancje wrażliwe na odczyn zasadowy. Wodne roztwory wodorowęglanu reagują zasadowo, więc przyspieszają hydrolizę substancji nietrwałych w takim środowisku i wytrącają wolne zasady z soli alkaloidów⁴.
• Sole wapnia i magnezu. Z jonami wapnia i magnezu powstają trudno rozpuszczalne węglany, przez co roztwór mętnieje i wytrąca się osad⁴.
• Ogrzewanie gotowego preparatu. Ogrzewanie w postaci stałej i w roztworze stopniowo przeprowadza wodorowęglan w węglan sodu³, więc odczyn preparatu rośnie ponad zakładany, a zawartość substancji czynnej maleje.

Pary składników z konkretnej recepty sprawdzisz w analizatorze niezgodności recepturowych.

Sporządzanie preparatów z sodu wodorowęglanem

Roztwory do płukania i przemywań sporządza się w dwóch krokach, bez udziału ciepła⁴.

1. Rozpuścić odważony surowiec w wodzie oczyszczonej o temperaturze pokojowej, bez podgrzewania.
2. Gotowy roztwór przenieść do dobrze zamkniętego opakowania i wydać do użycia w krótkim terminie, bez wyjaławiania termicznego.

Proszki i zasypki z wodorowęglanem oraz kwasem organicznym miesza się z suchych składników, w suchym otoczeniu, i od razu przenosi do szczelnego opakowania, ponieważ wilgoć zapoczątkowuje reakcję jeszcze przy stole recepturowym⁴. Zasady wykonywania poszczególnych postaci leku recepturowego portal zbiera w dziale receptury.

Przechowywanie i trwałość sodu wodorowęglanu

Surowiec przechowuje się w dobrze zamkniętym opakowaniu, w suchym miejscu i bez dostępu ciepła, ponieważ w wilgotnym powietrzu traci dwutlenek węgla⁴. Roztwory wodne mają krótką trwałość i sporządza się je na bieżąco, bo z czasem zmienia się ich odczyn⁴.

Bezpieczeństwo stosowania sodu wodorowęglanu

Czy sodu wodorowęglan podlega ograniczeniom z wykazów?

Sodu wodorowęglan nie figuruje w Wykazie substancji bardzo silnie działających, czyli Wykazie A⁶, ani w Wykazie substancji silnie działających, czyli Wykazie B⁷. Nie ma go też w Wykazie środków odurzających, czyli Wykazie N⁸, i nie jest substancją psychotropową, więc wydawanie i przechowywanie tego surowca nie wymaga szczególnego rygoru. Pełne zestawienia portal publikuje osobno, wykaz A substancji bardzo silnie działających, wykaz N środków odurzających oraz wykaz P substancji psychotropowych.

Zewnętrznie, w płukaniach i przemywaniach o stężeniu z zakresu farmakopealnego, surowiec jest dobrze tolerowany i nie drażni błon śluzowych⁴. Ograniczenie dotyczy podania doustnego, dla którego wykaz zamyka dawkę zwykle stosowaną na 5,0 g na dobę¹. Podane wartości dotyczą osoby dorosłej, a Farmakopea nie zawiera dawek dla dzieci ani przelicznika pediatrycznego, więc dawki dla dziecka nie wyprowadza się z tego wykazu⁵.

Surowce dopuszczone do obrotu

Zestawienie na podstawie rejestru².