Brodawki wirusowe (kurzajki)
Brodawki wirusowe (kurzajki) – łagodne zmiany skórne wywołane HPV. Rodzaje, odróżnienie od odcisku, kwas salicylowy, krioterapia i porada w aptece.
Brodawki wirusowe, potocznie kurzajki (verrucae), to łagodne, samoograniczające się rozrosty naskórka wywołane zakażeniem wirusem brodawczaka ludzkiego (human papillomavirus, HPV), najczęstsze u dzieci i młodych dorosłych. Znaczna część zmian, zwłaszcza u dzieci, ustępuje samoistnie w ciągu około dwóch lat dzięki naturalnej odpowiedzi immunologicznej, dlatego rozsądną opcją bywa obserwacja, a leczenie podejmuje się z powodu bólu, lokalizacji, rozsiewu lub względów estetycznych1. Rolą farmaceuty jest odróżnienie brodawki od odcisku i od zmian groźnych, dobór leczenia miejscowego bez recepty oraz rozpoznanie sytuacji wymagających lekarza. Podstawą samoleczenia jest kwas salicylowy, jedyna metoda miejscowa z powtarzalnymi dowodami skuteczności, choć jego efekt jest umiarkowany2.
Definicja i klasyfikacja brodawek wirusowych
Brodawka to ograniczony rozrost naskórka wywołany namnażaniem HPV w komórkach skóry. Typy różnią się wyglądem i lokalizacją1:
- brodawki zwykłe (verruca vulgaris) (najczęstsze) – twarde, szorstkie grudki na dłoniach, palcach i wokół paznokci,
- brodawki stóp (podeszwowe) (verruca plantaris) (częste, bolesne) – wrośnięte w podeszwę, bolesne przy chodzeniu, głęboka postać to myrmecia,
- brodawki płaskie (verruca plana) (rzadsze, zwykle mnogie) – drobne, gładkie, płaskie grudki na twarzy i grzbietach rąk,
- brodawki nitkowate (verruca filiformis) (rzadsze) – wąskie, palczaste wyrostki na twarzy, szyi i powiekach.
Osobną jednostką są brodawki płciowe (kłykciny kończyste) w okolicy anogenitalnej, przenoszone drogą płciową i wymagające leczenia lekarskiego, a nie samoleczenia bez recepty.
Epidemiologia brodawek wirusowych
Brodawki wirusowe należą do najczęstszych zakażeń skóry, zwłaszcza u dzieci w wieku szkolnym i młodych dorosłych, u których układ odpornościowy dopiero nabywa odporność na HPV. U osób z immunosupresją zmiany bywają liczniejsze, rozległe i oporne na leczenie1.
Przyczyny i czynniki ryzyka brodawek wirusowych
Bezpośrednią przyczyną jest zakażenie naskórka wirusem brodawczaka ludzkiego, a rozwojowi i rozsiewowi zmian sprzyjają:
- kontakt bezpośredni i pośredni z wirusem (najczęstsza droga) – dotknięcie zmiany, wspólne ręczniki, chodzenie boso po basenie, wspólnym prysznicu i w przebieralni,
- mikrourazy i macerowana, wilgotna skóra (częsty czynnik sprzyjający) – otarcia, spocone stopy i uszkodzony naskórek ułatwiają wniknięcie wirusa,
- autoinokulacja (częsta) – drapanie, obgryzanie skórek i golenie przenoszą wirusa na nowe miejsca,
- immunosupresja (istotny, choć rzadszy czynnik) – leczenie immunosupresyjne, stan po przeszczepieniu lub zakażenie HIV sprzyjają zmianom licznym i opornym1.
Objawy brodawek wirusowych
Wygląd zależy od typu i lokalizacji brodawki:
- brodawki zwykłe – twarde, wypukłe grudki o szorstkiej, kalafiorowatej powierzchni, często z drobnymi czarnymi punktami, którymi są zakrzepłe naczynia włosowate,
- brodawki podeszwowe – spłaszczone i wrośnięte w skórę podeszwy, otoczone zgrubiałym naskórkiem, bolesne przy ucisku,
- brodawki płaskie – liczne, drobne, gładkie i płaskie grudki na twarzy i grzbietach rąk, często układające się linijnie wzdłuż zadrapań,
- brodawki nitkowate – wąskie, palczaste wyrostki na twarzy i szyi.
Cechą odróżniającą brodawkę jest przerwanie linii papilarnych skóry, które w odcisku pozostają zachowane.
Czerwone flagi brodawek wirusowych
Wymagają oceny lekarskiej, bo mogą oznaczać nowotwór lub zakażenie wymagające innego postępowania:
- pojedyncza zmiana krwawiąca, owrzodziała, szybko rosnąca lub niegojąca się, zwłaszcza u osoby dorosłej lub starszej (możliwy nowotwór skóry, na przykład rak kolczystokomórkowy lub czerniak bezbarwnikowy, bo nie każda „brodawka” to zakażenie HPV),
- zmiany w okolicy narządów płciowych lub odbytu (kłykciny kończyste, czyli zakażenie przenoszone drogą płciową wymagające lekarza, a u dziecka mogące wskazywać na wykorzystanie seksualne),
- liczne, rozległe lub oporne na leczenie brodawki u osoby z immunosupresją (sygnał upośledzonej odporności, wymagają leczenia specjalistycznego),
- brodawka na stopie u pacjenta z cukrzycą lub neuropatią (ryzyko owrzodzenia i zakażenia przy stosowaniu keratolityków oraz mrożeniu, konieczna ostrożność i nadzór),
- nagła zmiana wyglądu, koloru, wielkości lub zabarwienia istniejącej zmiany (możliwa transformacja złośliwa lub błędne rozpoznanie).
Z czym różnicować brodawki wirusowe
Najważniejsze praktycznie jest odróżnienie brodawki podeszwowej od odcisku i modzela. Brodawka przerywa linie papilarne skóry i zawiera punkcikowe „czarne kropki”, którymi są zakrzepłe naczynia, a ucisk z boku wywołuje ból, podczas gdy odcisk zachowuje linie papilarne, ma w środku przejrzysty, zbity rdzeń i boli głównie przy ucisku od góry. Mięczak zakaźny (molluscum contagiosum) daje perłowe grudki z pępkowatym zagłębieniem w środku. Rogowacenie łojotokowe i znamiona częściej występują u osób starszych. Każdą pojedynczą, oporną lub krwawiącą zmianę u dorosłego trzeba traktować jako potencjalny nowotwór skóry, a nie zwykłą brodawkę.
Przy pierwszym stole brodawkę od odcisku odróżnisz prostym testem: brodawka przerywa bruzdy skóry, a po zdrapaniu wierzchniej warstwy odsłania drobne czarne punkty i krwawi punktowo, natomiast odcisk ma gładki, przejrzysty rdzeń i zachowane linie papilarne. Ból przy ściśnięciu zmiany z boków przemawia za brodawką, a przy ucisku od góry za odciskiem.
Rozpoznanie brodawek wirusowych
Rozpoznanie jest kliniczne, na podstawie typowego wyglądu i lokalizacji zmiany oraz przerwania linii papilarnych. Zeskrobanie zrogowaciałej warstwy odsłania drobne, zakrzepłe naczynia widoczne jako czarne punkty, co potwierdza brodawkę. Badanie histopatologiczne wykonuje się wyłącznie przy wątpliwościach lub podejrzeniu nowotworu.
Uprzedź pacjenta, że leczenie brodawek trwa tygodnie, a czasem miesiące, i o powodzeniu decyduje systematyczność, a nie siła preparatu. Jeśli brodawka nie boli i nie przeszkadza, zwłaszcza u dziecka, rozsądną opcją pozostaje cierpliwa obserwacja, bo wiele zmian ustępuje samoistnie.
Postępowanie przy pierwszym stole
Postępowanie opiera się na ocenie, czy zmiana jest typową brodawką, wyborze między obserwacją a leczeniem miejscowym oraz rozpoznaniu sytuacji wymagających lekarza. Leczenie jest długotrwałe, a jego skuteczność zależy od konsekwencji.
Przy bezobjawowych zmianach, zwłaszcza u dzieci, uzasadnioną opcją jest wyczekiwanie, bo wiele brodawek ustępuje samoistnie w ciągu kilkunastu miesięcy. Równolegle zalecaj higienę ograniczającą rozsiew: niedrapanie zmian, osobny ręcznik i ochronę stóp na basenie1.
Gdy brodawka boli, przeszkadza lub się rozsiewa, pierwszym wyborem samoleczenia jest kwas salicylowy stosowany konsekwentnie przez wiele tygodni, z domową krioterapią jako alternatywą2.
Zmiany oporne na leczenie, wątpliwe, na twarzy, w okolicy anogenitalnej oraz u osób z immunosupresją lub cukrzycą kieruj do lekarza, który może zastosować krioterapię ciekłym azotem, łyżeczkowanie, elektrokoagulację lub laser1.
Farmakoterapia
Kwas salicylowy
Pierwszy wybór w samoleczeniu brodawek zwykłych i podeszwowych, dostępny bez recepty. Działa keratolitycznie, stopniowo złuszczając zakażony naskórek, i wymaga codziennego stosowania przez wiele tygodni, po uprzednim namoczeniu i zeskrobaniu zrogowaciałej warstwy. Jest jedyną metodą miejscową o powtarzalnych dowodach skuteczności, choć korzyść jest umiarkowana.
- kwas salicylowy – kolodium, lakier lub plaster o stężeniu od kilkunastu do około 50%, raz na dobę przez wiele tygodni (Brodacid, Verrukill, Kera-M)
Kwas salicylowy jest jedyną metodą miejscową o powtarzalnych dowodach skuteczności. W przeglądzie systematycznym zwiększał szansę ustąpienia brodawek w porównaniu z placebo, wyraźniej na dłoniach niż na stopach, a jego połączenie z krioterapią dawało wyższy odsetek wyleczeń niż sam kwas salicylowy, przy umiarkowanej sile efektu2.
Krioterapia domowa
Dostępna bez recepty alternatywa dla kwasu salicylowego, w postaci aplikatorów mrożących zmianę mieszaniną gazów. Domowe zestawy mrożą płycej niż ciekły azot stosowany w gabinecie, dowody bezpośrednie dla ich skuteczności są ograniczone, a leczenie często wymaga powtórzeń i bywa bolesne lub powoduje pęcherz. Bywa wygodną opcją przy pojedynczych brodawkach dłoni lub stóp u osoby bez przeciwwskazań.
- krioterapia domowa – aplikator z dimetyloeterem i propanem lub z podtlenkiem azotu, powtarzać zgodnie z instrukcją preparatu (Wartner, Scholl)
Preparaty łączone i wspomagające
Uzupełnienie leczenia keratolitycznego, dostępne bez recepty. Połączenie kwasu salicylowego z kwasem mlekowym silniej zmiękcza zrogowaciałą warstwę, a plastry keratolityczne ułatwiają regularne stosowanie. Kwas monochlorooctowy o silnym działaniu żrącym stosuje się recepturowo lub w gabinecie, poza zakresem samoopieki. Popularne oklejanie brodawki taśmą okluzyjną nie wykazało przewagi nad placebo2.
- kwas salicylowy z kwasem mlekowym – kolodium raz na dobę po ścieraniu (Duofilm)
- plaster keratolityczny z kwasem salicylowym – zmieniać zgodnie z instrukcją preparatu
- kwas monochlorooctowy – roztwór recepturowy, aplikowany przez personel medyczny (poza samoopieką)
Leczenie zabiegowe (domena dermatologa)
Metody gabinetowe dla zmian opornych, rozległych lub wątpliwych, wskazywane wyłącznie informacyjnie. Najczęstsza jest krioterapia ciekłym azotem, a przy braku poprawy stosuje się łyżeczkowanie, elektrokoagulację, laser lub metody immunologiczne. Zabiegi wiążą się z bólem, ryzykiem blizny i również nie gwarantują trwałego wyleczenia.
- krioterapia ciekłym azotem – powtarzane zabiegi w odstępach kilku tygodni (wyłącznie personel medyczny)
- łyżeczkowanie, elektrokoagulacja, laser, immunoterapia kontaktowa – w zmianach opornych (gabinet specjalisty)
Krioterapia ciekłym azotem w gabinecie nie jest skuteczniejsza od kwasu salicylowego. W badaniu z randomizacją u chorych z brodawkami podeszwowymi oba sposoby dawały podobny odsetek wyleczeń po kilku tygodniach i po pół roku, a mrożenie wiązało się z większym bólem i wyższym kosztem3.
Edukacja pacjenta
- Cierpliwość i systematyczność – kwas salicylowy trzeba stosować codziennie przez wiele tygodni, bo krótka kuracja nie zadziała.
- Moczenie i ścieranie zrogowaciałej warstwy przed każdą aplikacją keratolityku, by lek działał na żywą tkankę.
- Ochronę zdrowej skóry wokół brodawki wazeliną lub plastrem podczas nakładania kwasu salicylowego.
- Higienę ograniczającą rozsiew – osobny ręcznik, klapki na basenie, unikanie chodzenia boso w miejscach wspólnych.
- Kontakt z lekarzem przy zmianie opornej, wątpliwej, na twarzy lub w okolicy anogenitalnej oraz u chorego na cukrzycę.
- Drapania, rozcinania i obgryzania brodawek, które sprzyja autoinokulacji i przenoszeniu wirusa.
- Agresywnego leczenia bez recepty na twarzy przy brodawkach płaskich, bo grozi bliznami i podrażnieniem.
- Samodzielnego leczenia zmian w okolicy płciowej i odbytu, które wymagają oceny lekarza.
- Kwasu salicylowego i mrożenia na stopie u chorego z cukrzycą lub neuropatią bez konsultacji, z powodu ryzyka owrzodzenia.
- Oczekiwania natychmiastowego efektu i przerywania kuracji po kilku dniach.
Powikłania i rokowanie brodawek wirusowych
Rokowanie jest dobre, a większość brodawek ustępuje samoistnie, zwłaszcza u dzieci i osób z prawidłową odpornością1. Możliwe następstwa i trudności to:
- ból i utrudnione chodzenie przy brodawkach podeszwowych,
- rozsiew i autoinokulacja przez drapanie i obgryzanie,
- nawroty i oporność na leczenie, częstsze przy immunosupresji,
- blizny, przebarwienia i uszkodzenie zdrowej skóry po zbyt agresywnym leczeniu keratolitykami lub mrożeniem,
- dyskomfort psychiczny i estetyczny, zwłaszcza przy zmianach na dłoniach i twarzy.
Profilaktyka brodawek wirusowych
Profilaktyka polega na ograniczaniu przenoszenia wirusa i unikaniu autoinokulacji, ponieważ szczepionka przeciw HPV chroni przed typami narządów płciowych, a nie przed typami wywołującymi brodawki skórne. Zaleca się niedzielenie ręczników i obuwia, noszenie klapek na basenie i pod wspólnym prysznicem, ochronę uszkodzonej skóry oraz niedrapanie i nieobgryzanie zmian1.
Osobie z brodawką na stopie doradź klapki kąpielowe na basenie i we wspólnej przebieralni oraz osobny ręcznik, a przy brodawkach dłoni odradzaj obgryzanie skórek i paznokci, bo to najczęstsza droga przenoszenia wirusa na nowe miejsca i na innych domowników.
Źródła
- Sterling JC i wsp. British Association of Dermatologists’ guidelines for the management of cutaneous warts 2014. Br J Dermatol. 2014. [typ: wytyczne] PMID: 25273231 ↩↩↩↩↩↩↩↩
- Kwok CS i wsp. Topical treatments for cutaneous warts. Cochrane Database Syst Rev. 2012. [typ: metaanaliza] PMID: 22972052 ↩↩↩↩
- Cockayne S i wsp. Cryotherapy versus salicylic acid for the treatment of plantar warts (verrucae): a randomised controlled trial. BMJ. 2011. [typ: RCT] PMID: 21652750 ↩
Zaloguj się, aby czytać dalej
Pełne opracowania opieka.farm – w tym materiały Rx – są dostępne dla zalogowanych. Załóż bezpłatne konto zawodowe: zajmuje minutę i odblokowuje całą bazę wiedzy.
