Kwas salicylowy

Keratolityk stosowany miejscowo na skórę, z grupy leków dermatologicznych rozmiękczających i osłaniających (kod ATC D02AF). Rozmiękcza i złuszcza zrogowaciały naskórek, a w niższych stężeniach działa dodatkowo odkażająco i przeciwświądowo. Dostępny bez recepty w preparatach jednoskładnikowych o bardzo różnej mocy i postaci – od silnej maści 50% i plastra leczniczego na odciski po 2% roztwór na skórę (spirytus salicylowy). Różne stężenia mają różne wskazania i różne ograniczenia stosowania.

Działanie kwasu salicylowego

Kwas salicylowy stosowany miejscowo na zrogowaciały naskórek działa keratolitycznie – zmiękcza i rozpulchnia zrogowaciałą warstwę naskórka, ułatwiając jej złuszczenie. Na tym opiera się jego zastosowanie do usuwania odcisków, nagniotków i modzeli.

W niższym stężeniu (2% roztwór) działa dodatkowo odkażająco, hamuje proliferację naskórka i wpływa na keratolizę, a także wykazuje działanie keratoplastyczne i przeciwświądowe, stąd stosuje się go w schorzeniach skóry przebiegających ze złuszczaniem i świądem.

Kluczową cechą kwasu salicylowego stosowanego na skórę jest to, że nie jest on lekiem czysto miejscowym. Wchłania się przez skórę, a przy nałożeniu na zdrową lub uszkodzoną skórę, na dużą powierzchnię albo u dzieci może przenikać do krwiobiegu i wywoływać ogólnoustrojowe działania niepożądane charakterystyczne dla salicylanów.

Farmakologia

Kwas salicylowy stosowany miejscowo na zrogowaciały naskórek działa keratolitycznie, zmiękcza i rozpulchnia zrogowaciały naskórek, ułatwiając jego złuszczenie^1,2.

W stężeniu 2% (spirytus salicylowy) wykazuje właściwości bakteriobójcze i grzybobójcze, należy do środków redukujących hamujących proliferację naskórka i wpływa na keratolizę, a ponadto działa keratoplastycznie i przeciwświądowo³.

Farmakokinetyka

Nie przeprowadzono badań farmakokinetycznych kwasu salicylowego w tych preparatach. Kwas salicylowy wchłania się przez skórę, jednak jego przenikanie do krwiobiegu po nałożeniu na zrogowaciałą skórę (odcisk, nagniotek) jest znikome¹.

Wchłanianie jest natomiast istotne po zastosowaniu na zdrową lub uszkodzoną skórę – wtedy kwas salicylowy może wywoływać ogólnoustrojowe działania niepożądane^1,2. Po przeniknięciu do krwiobiegu kwas salicylowy jest wydalany głównie z moczem w postaci niezmienionej¹.

Wskazania leków z kwasem salicylowym

Wskazania różnią się w zależności od stężenia i postaci. Wszystkie omawiane preparaty są dostępne bez recepty.

Silna maść 50% służy usuwaniu odcisków i nagniotków¹. Plaster leczniczy 400 mg/g stosuje się do usuwania pojedynczych odcisków oraz modzeli².

Roztwór 2% (spirytus salicylowy) stosuje się miejscowo w powierzchniowych zakażeniach skóry oraz w przewlekłych owrzodzeniach, łupieżu, trądziku, łuszczycy, pasożytniczych chorobach skóry i łojotokowym zapaleniu skóry³.

Dawkowanie kwasu salicylowego

Postać	Sposób i częstość stosowania	Czas leczenia
Maść 50% Maść na odciski Gemi	cienka warstwa wyłącznie na odcisk (po wymoczeniu i osuszeniu stóp), zaklejona plastrem, rano i na noc, bez zmywania wodą	przez kilka dni, w razie potrzeby kurację powtórzyć po 3 dniach
Plaster leczniczy 400 mg/g Plaster na odciski	wyłącznie na odcisk lub modzel, najlepiej na noc, po namoczeniu i osuszeniu zrogowaciałej skóry, po 2 dniach zmiana plastra, po 4 dniach usunięcie zmiękczonego naskórka w ciepłej kąpieli	w przypadkach uporczywych powtarzać co 48 godzin, nie dłużej niż 14 dni
Roztwór 2% Spirytus salicylowy	zewnętrznie na skórę, bez określonego dawkowania, miejscowo w powierzchniowych zakażeniach skóry	wg wskazań

Maści 50% nie stosuje się u dzieci¹. Plastra leczniczego nie stosuje się u dzieci w wieku poniżej 12 lat². Roztworu 2% nie należy stosować u dzieci poniżej 2 lat³.

Istotne przeciwwskazania do stosowania kwasu salicylowego

Skóra zraniona, zmieniona zapalnie lub zmiany o dużej powierzchni

Maści 50% nie wolno stosować, jeżeli skóra w okolicy odcisku lub nagniotka jest zraniona albo zmieniona zapalnie, ani na zmiany głębokie lub o dużej powierzchni¹. Plastra leczniczego nie stosuje się, jeśli modzel, odcisk lub otaczająca skóra jest uszkodzona, zmieniona lub zapalnie podrażniona². Roztworu 2% nie stosuje się na rozległe powierzchnie skóry, w ostrych stanach zapalnych i na zmiany sączące³.

Cukrzyca i zaburzenia krążenia

U pacjentów z cukrzycą oraz z zaburzeniami krążenia stosowanie plastra leczniczego na odciski jest przeciwwskazane². W przypadku maści 50% usuwanie nagniotków i odcisków u pacjentów z cukrzycą lub z zaburzeniami układu krążenia powinien przeprowadzać lekarz¹.

Niewydolność nerek i wątroby

Plastra leczniczego na odciski nie stosuje się u pacjentów z niewydolnością nerek i wątroby².

Wiek dziecięcy

Maści 50% nie stosuje się u dzieci¹, plastra leczniczego nie stosuje się poniżej 12 lat², a roztworu 2% nie stosuje się u dzieci poniżej 2 lat³.

Środki ostrożności przy wydawaniu kwasu salicylowego

Ryzyko wchłaniania ogólnoustrojowego i zatrucia salicylanami

To najważniejszy punkt przy wydawaniu preparatów kwasu salicylowego na skórę. Maść 50% i plaster leczniczy należy nakładać wyłącznie na odcisk lub modzel – nie wolno stosować ich na niezmienioną zdrową ani na uszkodzoną skórę, ponieważ kwas salicylowy wchłania się przez skórę i mogą wystąpić jego ogólnoustrojowe działania niepożądane^1,2. Przy stosowaniu plastra zgodnie ze wskazaniami możliwość wystąpienia objawów przedawkowania oraz zatrucia salicylanami jest ograniczona, co podkreśla, że ryzyko to rośnie przy nakładaniu leku poza zaleconym obszarem². Przy roztworze 2% zachowanie ostrożności dotyczy leczenia dużych powierzchni skóry, zwłaszcza u dzieci³.

Ograniczenie do zrogowaciałego naskórka i przerwanie przy podrażnieniu

Leczenie należy przerwać i usunąć plaster leczniczy, jeśli wystąpi stan zapalny skóry, podrażnienie lub uczulenie².

Kontakt z oczami i błonami śluzowymi

Należy unikać kontaktu maści 50% oraz plastra leczniczego z oczami i błonami śluzowymi^1,2. Przy roztworze 2% ostrożność jest wskazana podczas leczenia zmian na twarzy, szczególnie w okolicy oczu³.

Substancje pomocnicze o znanym działaniu

Plaster leczniczy zawiera lanolinę, która może powodować miejscowe reakcje skórne, na przykład kontaktowe zapalenie skóry².

Wpływ na prowadzenie pojazdów

Maść 50%, plaster leczniczy oraz roztwór 2% stosowane na skórę nie wpływają na zdolność prowadzenia pojazdów i obsługiwania maszyn^1,2. W przypadku roztworu 2% przypadkowe spożycie może obniżać zdolność prowadzenia pojazdów i obsługi urządzeń mechanicznych³.

Interakcje kwasu salicylowego

Dane o interakcjach pochodzą wyłącznie z charakterystyki plastra leczniczego. Charakterystyki maści 50% i roztworu 2% nie podają danych o interakcjach^1,3.

Inne leki keratolityczne + kwas salicylowy

Jednoczesne stosowanie innych leków o działaniu keratolitycznym, takich jak mocznik czy kwas mlekowy, może spowodować silne złuszczanie się naskórka².

Dimetylosulfotlenek (DMSO) + kwas salicylowy

Wchłanianie kwasu salicylowego przez skórę może być nasilone w obecności dimetylosulfotlenku (DMSO)².

Działania niepożądane kwasu salicylowego

Charakterystyki wszystkich trzech preparatów opisują działania niepożądane jakościowo, bez przypisania kategorii częstości.

Odczyny skórne i reakcje uczuleniowe

Po zastosowaniu maści 50% mogą wystąpić odczyny alergiczne i stan zapalny skóry¹. Po zastosowaniu plastra leczniczego może wystąpić podrażnienie, uczulenie i stan zapalny skóry². Po zastosowaniu roztworu 2% może wystąpić podrażnienie skóry³.

Pełną listę działań niepożądanych zawiera ChPL każdego preparatu, punkt 4.8.

Ciąża a kwas salicylowy

Zgodnie z charakterystykami produktów leczniczych dane o stosowaniu kwasu salicylowego na skórę w ciąży są ograniczone. Plastra leczniczego nie należy stosować w okresie ciąży, z wyjątkiem krótkotrwałego leczenia niewielkich pojedynczych obszarów skóry lub modzeli, a nie wiadomo, czy narażenie ogólnoustrojowe po podaniu miejscowym może być szkodliwe dla zarodka lub płodu. W trzecim trymestrze ciąży ogólnoustrojowe zastosowanie inhibitorów syntezy prostaglandyn może uszkadzać u płodu serce, płuca i nerki, a pod koniec ciąży może wystąpić wydłużony czas krwawienia u matki i dziecka oraz opóźnienie porodu². Charakterystyki maści 50% oraz roztworu 2% nie zawierają danych dotyczących stosowania w ciąży^1,3.

Karmienie piersią a kwas salicylowy

Zgodnie z charakterystykami produktów leczniczych nie prowadzono badań dotyczących bezpieczeństwa stosowania plastra leczniczego w okresie karmienia piersią². Charakterystyki maści 50% oraz roztworu 2% nie zawierają danych dotyczących stosowania w okresie laktacji^1,3.

Produkty handlowe z kwasem salicylowym

Preparat	Postać	Kategoria dostępności
Maść na odciski Gemi	maść 500 mg/g	OTC
Plaster na odciski	plaster leczniczy 400 mg/g	OTC
Spirytus salicylowy	roztwór na skórę 2%	OTC