Niezgodności w maściach – podłoża, emulgatory i rozwarstwienie

Maści psują się inaczej niż mieszanki – zamiast osadu jest rozwarstwienie, wyciekająca faza wodna albo grudki substancji, której nie dało się rozprowadzić. Wspólnym mianownikiem większości tych problemów jest niedopasowanie składnika do podłoża¹. Konkretne pary sprawdzisz w analizatorze niezgodności recepturowych, a niżej porządkujemy mechanizmy.

Woda kontra podłoża hydrofobowe

Roztwór wodny lub etanolowy nie połączy się z wazeliną, smalcem ani parafiną – to podłoża niewiążące wody². Po konsultacji z lekarzem część podłoża zamienia się na wiążące wodę albo dodaje emulgator, na przykład lanolinę pozbawioną nadtlenków lub eucerynę³. Ta sama logika dotyczy pasty cynkowej: przepisany do niej roztwór wodny wymaga zamiany podłoża na farmakopealną maść cynkową, zawierającą wazelinę hydrofilową³. Drobny, ale praktyczny wariant tego problemu to roztwór wodny adrenaliny z parafiną płynną – roztwór rozciera się z 1 g euceryny lub lanoliny do całkowitego zemulgowania i dopiero wtedy stopniowo dodaje parafinę².

Dwa emulgatory, jedna katastrofa

Rozwarstwienie maści emulsyjnej to często skutek zderzenia dwóch emulgatorów o przeciwnych właściwościach – w/o i o/w⁴. Klasyczny przykład z praktyki: wodna, solubilizowana postać witaminy A dodana do podłoża z emulgatorem w/o. Najlepiej od razu zamienić część podłoża na amfifilowe, szczególnie gdy podłożem jest wazelina, smalec lub parafina⁵. Odwrotny wariant, olejowa witamina A w podłożu mocno uwodnionym, wymaga wprowadzenia witaminy na samym końcu, po wymieszaniu pozostałych składników³. Do tej samej rodziny należy dodatek gotowego kremu o/w w ilości powyżej 10% do wazeliny – tu również ratuje zamiana podłoża na maść eucerynową.

Emulsję potrafią złamać także substancje czynne. Lekobaza z siarczanem cynku, chlorowodorkiem tetrakainy lub lidokainy rozrzedza się aż do stanu ciekłego – wskazany jest wybór innego podłoża po konsultacji z lekarzem.

Składniki, które nie lubią prawie niczego

Balsam peruwiański miesza się właściwie tylko z olejem rycynowym. Do wazeliny (maść Mikulicza) czy lanoliny wprowadza się go dopiero po zmieszaniu w równych częściach z olejem rycynowym⁵, a przy olejach mineralnych olej rycynowy dodaje się do balsamu w stosunku 1:1 przed pozostałymi składnikami³. Ichtiol z kolei nie miesza się z parafiną i słabo łączy z podłożem czopkowym – dodaje się do niego eucerynę, maść miękką albo lanolinę w stosunku 1:1⁴. Dziegieć sosnowy wyklucza glicerynę i podłoże z lanoliny⁶, a glicerol nie połączy się z parafiną bez zemulgowania lanoliną².

Problemy czysto techniczne

Część niezgodności w maściach to nie chemia, lecz technika sporządzania. Substancje krystaliczne, takie jak kamfora czy mentol, przed dodaniem do podłoża rozciera się z niewielką ilością etanolu – inaczej nie da się ich wystarczająco sproszkować³. Kwas salicylowy, benzokainę czy rezorcynę rozciera się z małą ilością wazeliny białej, parafiny płynnej lub glicerolu¹. Mocznik wymaga rozpuszczenia w wodzie w stosunku 1:1,5, a przy podłożu niewiążącym wody – częściowej lub całkowitej zamiany podłoża na maść eucerynową³. Cholesterol stapia się z wazeliną białą w temperaturze 147–150°C i miesza podczas stygnięcia, bo wprowadzany „na sucho” tworzy grudki⁵.

Czopki i globulki – podłoże też wybiera

Podłoża makrogolowe są niezgodne między innymi z garbnikami, kwasem salicylowym i kwasem acetylosalicylowym, a podłoża żelatynowo-glicerolowe z kwasem salicylowym, metenaminą i garbnikami – w obu przypadkach zaleca się wybór innego podłoża³. Do niezgodności technologicznych należy też ditranol z tlenkiem cynku lub pastą cynkową: następuje zmiana zabarwienia i unieczynnienie ditranolu³.

Podsumowanie

W recepturze półstałej najwięcej problemów rozwiązuje dobór podłoża i emulgatora oraz właściwa kolejność łączenia składników. Zanim sięgniesz po unguator, zestaw skład recepty w analizatorze niezgodności – opisane pary z postępowaniem i źródłem dostaniesz od razu, a nazwy surowców możesz zweryfikować w tłumaczu nazw surowców.