Prednizon

Syntetyczny glikokortykosteroid do stosowania ogólnoustrojowego, w postaci tabletek doustnych. Jest prolekiem – związkiem nieaktywnym, który dopiero w wątrobie przekształca się w czynny metabolit prednizolon o silnym działaniu przeciwzapalnym i immunosupresyjnym. Dostępny wyłącznie na receptę, w preparatach jednoskładnikowych. Stosowany w bardzo szerokim zakresie chorób o podłożu zapalnym, alergicznym, autoimmunologicznym i nowotworowym.

Działanie prednizonu

Prednizon to syntetyczna pochodna kortyzolu, należąca do glikokortykosteroidów o działaniu ogólnoustrojowym. Sam jest związkiem nieczynnym – kliniczne znaczenie ma powstający z niego w wątrobie prednizolon, który hamuje rozwój objawów zapalenia, nie wpływając na jego przyczynę. Silnie tłumi odczyn zapalny i odpowiedź immunologiczną, dlatego znajduje zastosowanie w chorobach o bardzo różnym podłożu – od reakcji alergicznych i chorób reumatycznych po kolagenozy, choroby krwi i nowotwory.

Przyjmuje się, że 5 mg prednizonu wykazuje działanie przeciwzapalne równoważne 4 mg metyloprednizolonu lub triamcinolonu, 0,75 mg deksametazonu, 0,6 mg betametazonu i 20 mg hydrokortyzonu¹.

Farmakologia

Prednizon jest syntetycznym glikokortykosteroidem, pochodną kortyzolu, a znaczenie kliniczne ma powstający w wątrobie metabolit prednizolon. Prednizolon hamuje gromadzenie się makrofagów, leukocytów i innych komórek w rejonie ogniska zapalnego, hamuje fagocytozę, uwalnianie enzymów lizosomalnych oraz syntezę i uwalnianie chemicznych mediatorów zapalenia. Zmniejsza rozszerzalność i przepuszczalność naczyń włosowatych oraz przyleganie leukocytów do śródbłonka, co ogranicza migrację leukocytów i tworzenie obrzęków. Nasila też syntezę lipomoduliny, inhibitora fosfolipazy A2 uwalniającej kwas arachidonowy z błony fosfolipidowej¹.

Działanie immunosupresyjne polega między innymi na zmniejszeniu liczby limfocytów T, monocytów i granulocytów kwasochłonnych, hamowaniu syntezy lub uwalniania interleukin oraz zmniejszaniu nasilenia wczesnej odpowiedzi immunologicznej².

Prednizolon wpływa też na gospodarkę wodno-elektrolitową (nasila zwrotne wchłanianie sodu, wydalanie potasu i jonów wodorowych oraz retencję wody), nasila katabolizm białek, zwiększa dostępność glukozy i oporność na insulinę, nasila lipolizę, a także zaburza tworzenie kości i nasila ich resorpcję, co po długotrwałym leczeniu może prowadzić do osteoporozy i zahamowania wzrostu kości u dzieci. Hamuje ponadto oś podwzgórze–przysadka w mechanizmie ujemnego sprzężenia zwrotnego, zmniejszając wytwarzanie kortykosteroidów i androgenów w korze nadnerczy¹.

Farmakokinetyka

Biodostępność prednizonu po podaniu doustnym wynosi od 70 do 90%, a maksymalne stężenie w osoczu lek osiąga w ciągu 1 do 2 godzin. Pokarm zwalnia wchłanianie prednizonu w początkowej fazie, jednak nie wpływa na całkowitą biodostępność leku.

Prednizon wiąże się z białkami osocza w 70 do 73%, natomiast jego czynny metabolit prednizolon wiąże się z białkami osocza w 90 do 95% przy stężeniu poniżej 200 ng/ml. Objętość dystrybucji wolnej frakcji leku wynosi od 0,86 do 1,81 l/kg mc.

Prednizon metabolizowany jest głównie w wątrobie, w mniejszym stopniu w nerkach. Okres półtrwania prednizolonu w osoczu wynosi od 3,4 do 3,8 godziny, a w tkankach od 18 do 36 godzin, przy czym czas działania wynosi od 1,25 do 1,5 dnia. Wydalanie zachodzi głównie z żółcią, w 1 do 5% z moczem w postaci nieaktywnych metabolitów oraz w 10 do 20% jako prednizolon. Prednizon i prednizolon przenikają przez barierę łożyskową, a do mleka kobiecego wydziela się mniej niż 1% dawki².

Wskazania leków z prednizonem

Wszystkie preparaty prednizonu to tabletki doustne wydawane na receptę, różniące się jedynie mocą, dlatego zakres wskazań jest wspólny, a o wyborze dawki decyduje rodzaj i ciężkość choroby. Prednizon stosuje się w bardzo szerokim spektrum stanów wymagających leczenia przeciwzapalnego lub immunosupresyjnego¹.

W chorobach układu endokrynnego obejmują one pierwotną (choroba Addisona) i wtórną niewydolność kory nadnerczy, wrodzoną hiperplazję nadnerczy, hiperkalcemię związaną z chorobą nowotworową oraz nieropne zapalenie tarczycy¹.

W ciężkich, opornych na inne leczenie chorobach alergicznych stosuje się go w kontaktowym i atopowym zapaleniu skóry, chorobie posurowiczej, reakcjach nadwrażliwości na leki oraz w całorocznym lub sezonowym alergicznym nieżycie nosa².

Wśród kolagenoz wskazaniami są ostre reumatyczne zapalenie mięśnia sercowego, zapalenie skórno-mięśniowe i toczeń rumieniowaty układowy, a wśród chorób skóry i błon śluzowych – między innymi złuszczające i opryszczkowe pęcherzowe zapalenie skóry, ciężkie łojotokowe zapalenie skóry, ciężki rumień wielopostaciowy (zespół Stevensa-Johnsona), ziarniniak grzybiasty, pęcherzyca i ciężka łuszczyca¹.

W chorobach przewodu pokarmowego prednizon stosuje się w okresach zaostrzenia wrzodziejącego zapalenia okrężnicy i choroby Leśniowskiego-Crohna, a w chorobach układu krwiotwórczego – w nabytej niedokrwistości hemolitycznej, niedokrwistości aplastycznej, niedokrwistości z wybiórczej hipoplazji układu czerwonokrwinkowego, wtórnej małopłytkowości i idiopatycznej plamicy małopłytkowej u dorosłych².

W onkologii jest elementem leczenia paliatywnego białaczek i chłoniaków u dorosłych oraz ostrej białaczki u dzieci, a odrębnym wskazaniem jest zespół nerczycowy (wywołanie diurezy i remisji białkomoczu). W chorobach neurologicznych wskazaniem jest stwardnienie rozsiane w okresie zaostrzenia¹.

W okulistyce prednizon stosuje się w ciężkich ostrych i przewlekłych procesach alergicznych i zapalnych oka, między innymi w zapaleniu tęczówki, naczyniówki, siatkówki i nerwu wzrokowego oraz w alergicznym zapaleniu spojówek. W chorobach układu oddechowego wskazaniami są beryloza, zespół Löfflera, zachłystowe zapalenie płuc, objawowa sarkoidoza, piorunująca lub rozsiana gruźlica płuc (z jednoczesnym leczeniem przeciwgruźliczym) oraz astma oskrzelowa².

W chorobach reumatycznych stosuje się go pomocniczo w stanach zaostrzenia zesztywniającego zapalenia stawów kręgosłupa, łuszczycowego zapalenia stawów oraz reumatoidalnego i młodzieńczego reumatoidalnego zapalenia stawów. W innych, niereumatycznych stanach zapalnych układu kostno-stawowego wskazaniami są między innymi ostre i podostre zapalenie kaletki, ostre dnawe zapalenie stawów, zapalenie pochewki ścięgna, pourazowe zapalenie kości i stawów oraz zapalenie nadkłykcia. Do pozostałych wskazań należą gruźlicze zapalenie opon mózgowych z blokiem podpajęczynówkowym oraz włośnica z zajęciem mięśnia sercowego lub układu nerwowego¹.

Dawkowanie prednizonu

Dawkę prednizonu ustala się indywidualnie, zależnie od rodzaju choroby i odpowiedzi na leczenie, dążąc do najmniejszej skutecznej dawki.

Grupa / wskazanie	Dawka dobowa	Maksymalnie na dobę
Dorośli i młodzież (zazwyczaj)	5 mg do 60 mg, jednorazowo lub w dawkach podzielonych	250 mg
Dzieci (zazwyczaj)	2 mg/kg mc., w dawkach podzielonych co 6–8 godzin lub jednorazowo	–
Stwardnienie rozsiane w zaostrzeniu (dorośli)	200 mg przez 7 dni, następnie 80 mg co drugi dzień przez 1 miesiąc	–

W celu zmniejszenia ryzyka zahamowania osi podwzgórze–przysadka–nadnercza zaleca się podawanie leku raz na dobę, w godzinach rannych, ponieważ rano jest największe wydzielanie endogennych kortykosteroidów¹.

Zarówno po uzyskaniu efektu leczniczego, jak i przed planowanym odstawieniem leku dawkę należy zmniejszać stopniowo. W długotrwałym leczeniu dużymi dawkami odstawianie można rozpocząć od zmniejszania dawki o 1 mg miesięcznie, a przy krótkim okresie leczenia o 2 do 5 mg co 2 do 7 dni. Prednizon podawany w dawce do 40 mg na dobę przez okres krótszy niż 7 dni można odstawić bez ryzyka zahamowania osi przysadka–nadnercza².

Lek należy przyjmować w trakcie posiłku, a tabletki nie należy dzielić¹.

Istotne przeciwwskazania do stosowania prednizonu

Układowe zakażenia grzybicze

Prednizon jest przeciwwskazany u pacjentów z układowymi zakażeniami grzybiczymi, ze względu na ryzyko nasilenia zakażenia^1,2.

Środki ostrożności przy wydawaniu prednizonu

Stopniowe odstawianie i niewydolność kory nadnerczy

Nagłe zaprzestanie leczenia może spowodować wystąpienie niewydolności kory nadnerczy, dlatego dawkę prednizonu należy zmniejszać stopniowo, według schematu zależnego od rodzaju choroby, okresu leczenia, wielkości dawki i reakcji pacjenta. Przerwanie leczenia po długotrwałym stosowaniu może też wywołać zespół odstawienia glikokortykosteroidów z gorączką, bólami mięśni i stawów oraz złym samopoczuciem, nawet gdy nie stwierdza się niewydolności kory nadnerczy¹.

Maskowanie i nasilanie zakażeń

Prednizon może maskować objawy zakażenia oraz zmniejszać odporność na zakażenie i zdolność do jego lokalizacji. Osoby leczone kortykosteroidami powinny unikać ekspozycji na ospę wietrzną i odrę, ponieważ przebieg tych chorób bywa u nich znacznie cięższy, nawet zakończony zgonem. Lek może też ujawnić utajoną pełzakowicę oraz zwiększać ryzyko wtórnych zakażeń grzybiczych i wirusowych².

Gruźlica

Podawanie prednizonu pacjentom z czynną gruźlicą powinno być ograniczone do przypadków gruźlicy rozsianej lub o przebiegu piorunującym i tylko z jednoczesnym leczeniem przeciwgruźliczym. Pacjentów z gruźlicą utajoną lub dodatnią próbą tuberkulinową należy obserwować, a przy długotrwałym leczeniu stosować profilaktycznie leki przeciwgruźlicze¹.

Szczepienia

Pacjentów leczonych prednizonem nie należy szczepić żywymi szczepionkami wirusowymi. Podanie szczepionki inaktywowanej może nie wywołać oczekiwanego wzrostu przeciwciał, chyba że lek stosuje się jako leczenie substytucyjne, na przykład w chorobie Addisona².

Zaburzenia psychiczne

Podczas stosowania prednizonu mogą wystąpić zaburzenia psychiczne, takie jak euforia, bezsenność, nagłe zmiany nastroju, zaburzenia osobowości, ciężka depresja i objawy psychozy, a istniejąca wcześniej chwiejność emocjonalna lub skłonności psychotyczne mogą się nasilać¹.

Retencja sodu i wody oraz utrata potasu

Prednizon podawany w średnich i dużych dawkach może powodować wzrost ciśnienia tętniczego, retencję wody i sodu oraz zwiększone wydalanie potasu i wapnia. Może być konieczne ograniczenie sodu w diecie oraz suplementacja potasu².

Choroby przewodu pokarmowego

Prednizon należy stosować ostrożnie w nieswoistym wrzodziejącym zapaleniu okrężnicy z zagrożeniem perforacją, w ropniach, uchyłkowatości jelit, świeżych zespoleniach jelitowych oraz w czynnym lub utajonym wrzodzie trawiennym. U pacjentów leczonych dużymi dawkami objawy perforacji przewodu pokarmowego i zapalenia otrzewnej mogą być nieznaczne lub nie wystąpić wcale¹.

Twardzinowy przełom nerkowy

U pacjentów z twardziną układową wymagana jest ostrożność ze względu na zwiększoną częstość twardzinowego przełomu nerkowego, o możliwym śmiertelnym przebiegu, z nadciśnieniem i zmniejszeniem wytwarzania moczu, obserwowanego po dawce co najmniej 15 mg na dobę. Należy rutynowo kontrolować ciśnienie krwi i czynność nerek².

Zaburzenia widzenia

Zaburzenia widzenia mogą wystąpić po ogólnoustrojowym i miejscowym stosowaniu kortykosteroidów. Przy nieostrym widzeniu lub innych zaburzeniach widzenia należy rozważyć skierowanie pacjenta do okulisty, ponieważ przyczyną może być zaćma, jaskra lub rzadka centralna chorioretinopatia surowicza. Długotrwałe stosowanie może powodować zaćmę oraz jaskrę z ryzykiem uszkodzenia nerwów wzrokowych¹.

Choroby współistniejące wymagające ostrożności

Prednizon należy stosować ostrożnie między innymi w nadczynności i niedoczynności tarczycy, niewydolności nerek, nadciśnieniu tętniczym, osteoporozie, miastenii, cukrzycy, chorobach serca i zastoinowej niewydolności krążenia, po niedawno przebytym zawale serca oraz w hiperlipidemii. U pacjentów z niedoczynnością tarczycy lub marskością wątroby lek wykazuje silniejsze działanie².

Stosowanie u dzieci

Dzieci leczone długotrwale należy obserwować w kierunku zaburzeń wzrostu i rozwoju¹.

Zawartość laktozy

Lek zawiera laktozę i nie powinien być stosowany u pacjentów z rzadko występującą dziedziczną nietolerancją galaktozy, brakiem laktazy lub zespołem złego wchłaniania glukozy-galaktozy².

Wpływ na prowadzenie pojazdów

Niektóre działania niepożądane, takie jak drgawki, zawroty i bóle głowy, niewyraźne lub podwójne widzenie oraz zaburzenia psychiczne, mogą zaburzać zdolność prowadzenia pojazdów, obsługiwania maszyn i sprawność psychofizyczną¹.

Interakcje prednizonu

Niesteroidowe leki przeciwzapalne i alkohol + prednizon

Jednoczesne stosowanie z niesteroidowymi lekami przeciwzapalnymi lub alkoholem zwiększa ryzyko owrzodzenia i krwawienia z przewodu pokarmowego¹.

Leki moczopędne i inne leki hipokaliemizujące + prednizon

Prednizon osłabia działanie leków moczopędnych i nasila hipokaliemię, a w połączeniu z amfoterycyną B lub inhibitorami anhydrazy węglanowej może prowadzić do hipokaliemii, przerostu mięśnia sercowego i zastoinowej niewydolności krążenia².

Glikozydy naparstnicy + prednizon

Glikozydy naparstnicy stosowane z prednizonem zwiększają ryzyko zaburzeń rytmu serca i toksyczności glikozydów związanej z hipokaliemią¹.

Leki przeciwzakrzepowe z grupy kumaryny + prednizon

Prednizon może zmniejszać, a u niektórych pacjentów zwiększać skuteczność doustnych leków przeciwzakrzepowych i innych leków wpływających na krzepnięcie, dlatego ich dawkę należy ustalać na podstawie czasu protrombinowego, pamiętając o zwiększonym ryzyku owrzodzenia i krwawienia z przewodu pokarmowego².

Doustne leki przeciwcukrzycowe i insulina + prednizon

Prednizon zwiększa stężenie glukozy we krwi, dlatego przy jednoczesnym stosowaniu doustnych leków przeciwcukrzycowych lub insuliny może być konieczna zmiana ich dawki¹.

Inhibitory CYP3A + prednizon

Jednoczesne podawanie inhibitorów CYP3A, w tym produktów zawierających kobicystat, może zwiększać ryzyko ogólnoustrojowych działań niepożądanych glikokortykosteroidu, dlatego należy unikać takiego połączenia, chyba że korzyść przewyższa ryzyko, i obserwować pacjenta².

Związki indukujące enzymy mikrosomalne + prednizon

Związki indukujące enzymy mikrosomalne osłabiają siłę działania glikokortykosteroidów, a efedryna może przyspieszać metabolizm prednizonu, co może wymagać zmiany jego dawki¹.

Żywe szczepionki + prednizon

Podczas stosowania immunosupresyjnych dawek glikokortykosteroidów możliwa jest replikacja wirusów zawartych w żywych szczepionkach i rozwój chorób wirusowych, a wytwarzanie przeciwciał w odpowiedzi na szczepionkę jest zmniejszone, dlatego jednoczesne stosowanie nie jest wskazane².

Trójpierścieniowe leki przeciwdepresyjne + prednizon

Trójpierścieniowe leki przeciwdepresyjne mogą nasilać zaburzenia psychiczne związane ze stosowaniem prednizonu i nie należy ich stosować w leczeniu tego powikłania¹.

Doustne leki antykoncepcyjne zawierające estrogeny + prednizon

Estrogeny zmieniają metabolizm prednizonu i jego wiązanie z białkami, co prowadzi do wydłużenia okresu półtrwania i nasilenia działania prednizonu².

Działania niepożądane prednizonu

Krótkotrwałe stosowanie prednizonu tylko wyjątkowo prowadzi do działań niepożądanych, a ryzyko dotyczy przede wszystkim pacjentów leczonych długotrwale. We wszystkich wymienionych poniżej działaniach charakterystyki produktu określają częstość jako nieznaną.

⚠ Niewydolność kory nadnerczy i zespół Cushinga

Wtórna niedoczynność kory nadnerczy i przysadki, zwłaszcza w sytuacjach stresowych, oraz zespół Cushinga są działaniem o nieznanej częstości (). W tej samej grupie zaburzeń endokrynologicznych zgłaszano także zahamowanie wzrostu u dzieci, zaburzenia cyklu miesiączkowego, zmniejszoną tolerancję węglowodanów, ujawnienie cukrzycy ze zwiększonym zapotrzebowaniem na insulinę i doustne leki hipoglikemizujące oraz hirsutyzm^1,2.

Zaburzenia metaboliczne

Ujemny bilans azotowy, hiperglikemia, glukozuria, wzrost masy ciała i zwiększone łaknienie są działaniem o nieznanej częstości ()^1,2.

⚠ Zaburzenia psychiczne

Zaburzenia psychiczne są działaniem o nieznanej częstości (), pojawiającym się najczęściej w ciągu pierwszych 2 tygodni leczenia. Mogą wystąpić objawy schizofrenii, manii lub majaczenie, występujące u 15 do 50% pacjentów, zależne od dawki i najczęstsze przy dawkach około 40 mg prednizonu na dobę, a najbardziej narażone są kobiety i pacjenci z toczniem rumieniowatym^2,1.

Zaburzenia układu nerwowego

Wzrost ciśnienia wewnątrzczaszkowego z tarczą zastoinową (guz rzekomy mózgu, najczęściej u dzieci, zwykle po zbyt szybkim zmniejszeniu dawki), drgawki, zawroty głowy i bóle głowy są działaniem o nieznanej częstości ()^1,2.

Zaburzenia oka

Nieostre widzenie, zaćma podtorebkowa tylna (u 2,5 do 60% pacjentów, według wielu doniesień głównie u dzieci), wzrost ciśnienia śródgałkowego, jaskra (zwykle po leczeniu trwającym co najmniej rok) oraz wytrzeszcz są działaniem o nieznanej częstości ()^2,1.

⚠ Wrzód trawienny i powikłania żołądkowo-jelitowe

Wrzód trawienny i jego następstwa w postaci perforacji i krwawień, perforacje jelita grubego lub cienkiego (szczególnie u pacjentów ze stanem zapalnym jelit), zapalenie trzustki, wzdęcia, wrzodziejące zapalenie przełyku oraz zaburzenia trawienia są działaniem o nieznanej częstości ()^1,2.

Zaburzenia skóry

Rozstępy skórne, trądzik, zaburzone gojenie ran, wybroczyny i wylewy krwawe, rumień, nasilone pocenie oraz reakcje skórne takie jak alergiczne zapalenie skóry, pokrzywka i obrzęk naczynioruchowy są działaniem o nieznanej częstości ()^2,1.

⚠ Osteoporoza i zaburzenia mięśniowo-szkieletowe

Osłabienie mięśni i miopatia steroidowa (częstsza u kobiet, zwykle rozpoczynająca się od mięśni obręczy biodrowej), utrata masy mięśniowej, osteoporoza, kompresyjne złamania kręgosłupa, aseptyczna martwica głowy kości udowej i ramiennej oraz patologiczne złamania kości długich są działaniem o nieznanej częstości (). W tej samej grupie wymieniono również twardzinowy przełom nerkowy^1,2.

⚠ Zespoły zakrzepowo-zatorowe i zaburzenia serca

Zespoły zakrzepowo-zatorowe oraz bradykardia (po dużych dawkach) są działaniem o nieznanej częstości ()^2,1.

⚠ Reakcje anafilaktyczne i nadwrażliwość

Reakcje anafilaktyczne i nadwrażliwość są działaniem o nieznanej częstości ()^1,2.

Retencja płynów, nadciśnienie i zaburzenia elektrolitowe

Nudności, złe samopoczucie, zaburzenia snu, retencja sodu i płynów, zastoinowa niewydolność krążenia, utrata potasu, nadciśnienie oraz zasadowica hipokaliemiczna są działaniem o nieznanej częstości ()^2,1.

Pełną listę działań niepożądanych zawiera ChPL każdego preparatu, punkt 4.8.

Ciąża a prednizon

Zgodnie z charakterystykami produktów leczniczych brak jest odpowiednio licznych, kontrolowanych badań u ludzi, a w badaniach na zwierzętach kortykosteroidy powodowały zwiększenie częstości rozszczepów podniebienia, poronień, niewydolności łożyska i zahamowania rozwoju płodu. Istnieją dane wskazujące na zwiększone ryzyko niewydolności łożyska, małej masy urodzeniowej i śmierci płodu u kobiet otrzymujących glikokortykosteroidy podczas ciąży, dlatego ogólne stosowanie kortykosteroidów u kobiet ciężarnych jest dopuszczalne tylko wtedy, gdy korzyść ze stosowania leku przeważa nad potencjalnym zagrożeniem dla płodu¹.

Karmienie piersią a prednizon

Zgodnie z charakterystykami produktów leczniczych uważa się, że leczenie matki dawką do 5 mg prednizonu na dobę nie wywołuje u dziecka działań niepożądanych. Stosowanie większych dawek może jednak spowodować u dziecka zahamowanie wzrostu lub zahamowanie wydzielania endogennych hormonów kory nadnerczy, dlatego przy konieczności stosowania większych dawek w okresie laktacji wskazane jest zaprzestanie karmienia piersią².

Produkty handlowe z prednizonem

Preparat	Postać	Kategoria dostępności
Encorton	tabletki 5 mg	Rp
Encorton	tabletki 20 mg	Rp