Rzewień

Roślinny, kontaktowy (drażniący) lek przeczyszczający stosowany w zaparciach. Substancją czynną jest korzeń rzewienia (Rheum palmatum L. i/lub Rheum officinale Baillon), będący źródłem pochodnych hydroksyantracenowych (antranoidów), które pobudzają jelito grube. Należy do grupy kontaktowych leków przeczyszczających (ATC A06AB). Dostępny wyłącznie bez recepty, w preparatach jednoskładnikowych, w postaci tabletek oraz kapsułek twardych.

Działanie rzewienia

Rzewień to tradycyjny roślinny lek przeczyszczający, którego surowcem jest korzeń rzewienia dłoniastego lub lekarskiego. Zawarte w nim pochodne hydroksyantracenowe (antranoidy) nie działają w żołądku ani w jelicie cienkim, lecz dopiero po dotarciu do jelita grubego, gdzie flora bakteryjna przekształca je w związki czynne. Z tego powodu efekt przeczyszczający pojawia się z opóźnieniem, po kilku–kilkunastu godzinach, a nie od razu po zażyciu.

Działanie polega na pobudzeniu motoryki jelita grubego oraz na zwiększeniu ilości wody i elektrolitów w świetle jelita, co upłynnia stolec i przyspiesza wypróżnienie.

Farmakologia

Pochodne 1,8-dihydroantracenu mają działanie przeczyszczające. Glikozydy połączone wiązaniem β-O, takie jak sennozydy, nie są wchłaniane w jelicie cienkim i są metabolizowane przez florę jelitową jelita grubego do aktywnych metabolitów – antronów. Wykazano dwa mechanizmy działania: pobudzenie motoryki jelita grubego, co przyspiesza pasaż jelitowy, oraz wpływ na sekrecję poprzez hamowanie wchłaniania wody i elektrolitów (jonów sodowych i chlorkowych) do komórek nabłonka jelitowego (działanie przeciwabsorpcyjne) i pobudzenie wydzielania wody oraz elektrolitów do światła jelita grubego (działanie wydzielnicze). Łącznie mechanizmy te warunkują wzmożony napływ płynu i elektrolitów do światła jelita grubego, a wypróżnienie następuje po 8–12 godzinach od podania¹.

Farmakokinetyka

Glikozydy z wiązaniem β-O nie są trawione przez ludzkie enzymy trawienne i dlatego nie są wchłaniane w większym stopniu w górnym odcinku jelita. Podlegają metabolizmowi przez bakterie bytujące w jelicie grubym do aktywnego metabolitu (emodyny-9-antronu), a aglikony antrachinonu są absorbowane i przekształcane w odpowiadające im glukuronidy i pochodne siarczanowe.

Po podaniu doustnym preparatów z korzenia rzewienia w moczu stwierdza się reinę, emodynę i śladowe ilości chryzofanolu, co odzwierciedla wydalanie metabolitów. Aktywne metabolity, takie jak reina, przechodzą w niewielkim stopniu do mleka matki, a przenikanie reiny przez łożysko jest niewielkie¹.

Wskazania leków z rzewieniem

Oba preparaty są dostępne bez recepty i mają wspólne wskazanie w postaci zaparć, różniąc się jedynie ujęciem czasu stosowania. Tabletki stosuje się tradycyjnie jako środek przeczyszczający w zaparciach². Kapsułki twarde przeznaczone są do krótkotrwałego stosowania w sporadycznie występujących zaparciach¹.

Dawkowanie rzewienia

Grupa	Dawka jednorazowa	Maksymalnie na dobę
Tabletki – dorośli i młodzież powyżej 12 lat	2 tabletki, najlepiej przed snem	3 tabletki
Kapsułki twarde – dorośli, osoby w podeszłym wieku i młodzież powyżej 12 lat	1–2 kapsułki wieczorem	2 kapsułki (30 mg pochodnych hydroksyantracenowych)
Dzieci poniżej 12 lat	nie stosować	–

Najodpowiedniejszą dawką indywidualną jest najniższa dawka potrzebna do uzyskania miękkiego stolca. Działanie przeczyszczające po tabletkach następuje po 6–8 godzinach, a jeśli po 7–14 dniach nie ma poprawy lub pacjent poczuje się gorzej, należy skontaktować się z lekarzem².

W przypadku kapsułek twardych działanie pojawia się po 8–12 godzinach, zazwyczaj wystarcza stosowanie od dwóch do trzech razy w tygodniu, a leku nie należy stosować dłużej niż 7 dni¹.

Istotne przeciwwskazania do stosowania rzewienia

Niedrożność, zwężenie i atonia jelit

Rzewień jest przeciwwskazany przy niedrożności, zwężeniu lub atonii jelit^1,2.

Zapalenie wyrostka robaczkowego

Lek jest przeciwwskazany w zapaleniu wyrostka robaczkowego^2,1.

Choroby zapalne jelit

Przeciwwskazaniem są ostre i przewlekłe choroby zapalne jelit, w tym wrzodziejące zapalenie jelita grubego i choroba Leśniowskiego-Crohna^2,1.

Guzki krwawnicze

Charakterystyka tabletek wymienia guzki krwawnicze wśród przeciwwskazań².

Choroby nerek i kamica szczawianowa

Charakterystyka tabletek podaje jako przeciwwskazania zapalenie kłębuszków nerkowych oraz kamicę szczawianową².

Biegunka, odwodnienie i zaburzenia elektrolitowe

Lek jest przeciwwskazany przy biegunce, odwodnieniu i zaburzeniach elektrolitowych, a w przypadku kapsułek – przy ciężkim odwodnieniu z nadmierną utratą elektrolitów i wody^2,1.

Ból brzucha o niejasnej przyczynie

Przeciwwskazaniem są bóle brzucha o niejasnej etiologii^2,1.

Ciąża i karmienie piersią

Lek jest przeciwwskazany w okresie ciąży i karmienia piersią^2,1.

Dzieci poniżej 12 lat

Rzewienia nie stosuje się u dzieci w wieku poniżej 12 lat^2,1.

Środki ostrożności przy wydawaniu rzewienia

Niezdiagnozowany ból brzucha

Podobnie jak innych środków przeczyszczających, rzewienia nie należy wydawać, gdy występują niezdiagnozowane objawy ostrego lub uporczywego bólu brzucha, a w przypadku kapsułek również nudności czy wymioty, ponieważ mogą one być oznaką niedrożności jelit^2,1.

Ograniczenie czasu stosowania

Należy unikać długotrwałego przyjmowania środków przeczyszczających. Kuracja tabletkami trwająca ponad dwa tygodnie wymaga nadzoru lekarskiego, a kapsułek nie należy stosować dłużej niż 7 dni. Jeśli konieczne jest codzienne przyjmowanie leku przeczyszczającego, przyczynę zaparcia powinien zbadać specjalista^2,1.

Ryzyko nadużywania i atonia jelita

Nadużywanie leku prowadzące do utraty płynów i elektrolitów może wywołać uzależnienie związane z koniecznością przyjmowania coraz większych dawek dla uzyskania efektu przeczyszczającego oraz zaburzenia czynności okrężnicy (atonię). Długotrwałe stosowanie środków przeczyszczających zawierających antranoidy może nasilać zaparcia. Przewlekłe nadużywanie leków zawierających antranoidy może prowadzić do toksycznego zapalenia wątroby^2,1.

Hipokaliemia i zaburzenia pracy serca

Hipokaliemia wynikająca z nadużywania leku może prowadzić do zaburzeń pracy serca i zaburzeń nerwowo-mięśniowych, zwłaszcza przy jednoczesnym przyjmowaniu glikozydów nasercowych, leków moczopędnych lub kortykosteroidów². Pacjenci przyjmujący glikozydy nasercowe, leki przeciwarytmiczne, leki wydłużające odstęp QT, leki moczopędne, kortykosteroidy lub korzeń lukrecji powinni przed rozpoczęciem stosowania kapsułek skonsultować się z lekarzem¹.

Przebarwienie błony śluzowej jelit

Przewlekłe stosowanie może powodować odkładanie się pigmentów w błonie śluzowej jelit (pseudomelanosis coli), które jest zjawiskiem nieszkodliwym i ustępuje po zaprzestaniu przyjmowania leku^2,1.

Białkomocz i krwiomocz

Przewlekłe stosowanie leku może prowadzić do wystąpienia białkomoczu i krwiomoczu².

Zmiana diety zamiast leku

Stosowanie stymulujących środków przeczyszczających przy przewlekłych zaparciach nie zastępuje koniecznej zmiany diety, a leki z wyciągiem z rzewienia powinny być podawane tylko wtedy, gdy efektu nie da się osiągnąć zmianą diety lub środkami pęczniejącymi^2,1.

Stosowanie podczas miesiączki

Charakterystyka tabletek zaleca unikanie stosowania leku podczas miesiączki².

Zaburzenia czynności nerek

Pacjenci z zaburzeniami czynności nerek powinni mieć świadomość ryzyka wystąpienia zaburzeń elektrolitowych¹.

Zawartość laktozy

Kapsułki twarde zawierają laktozę jednowodną, dlatego nie powinny być stosowane u pacjentów z rzadko występującą dziedziczną nietolerancją galaktozy, brakiem laktazy lub zespołem złego wchłaniania glukozy-galaktozy¹.

Wpływ na prowadzenie pojazdów

Rzewień nie ma wpływu lub wywiera nieistotny wpływ na zdolność prowadzenia pojazdów i obsługiwania maszyn^2,1.

Interakcje rzewienia

Glikozydy nasercowe + rzewień

Hipokaliemia powstająca w wyniku długotrwałego nadużywania leków przeczyszczających nasila siłę działania glikozydów nasercowych, a obniżenie stężenia potasu może wpływać na działanie równocześnie stosowanych glikozydów nasercowych^1,2.

Leki przeciwarytmiczne + rzewień

Obniżenie stężenia potasu wywołane nadużywaniem preparatów rzewienia może powodować interakcje z lekami przeciwarytmicznymi, takimi jak chinidyna, fenytoina, propranolol, amiodaron i werapamil^1,2.

Leki moczopędne, kortykosteroidy i korzeń lukrecji + rzewień

Równocześnie stosowane leki moczopędne (hydrochlorotiazyd, furosemid, indapamid), kortykosteroidy (prednizon, prednizolon, metyloprednizolon) oraz korzeń lukrecji zwiększają utratę potasu i mogą nasilać zaburzenia elektrolitowe^2,1.

Działania niepożądane rzewienia

Reakcje nadwrażliwości

Reakcje nadwrażliwości, takie jak świąd, pokrzywka oraz wysypka miejscowa lub uogólniona, są działaniem o nieznanej częstości () i opisano je zgodnie w obu charakterystykach^2,1.

Zaburzenia przewodu pokarmowego

Ból brzucha, stany skurczowe jelit oraz płynny stolec, szczególnie u pacjentów z nadwrażliwym jelitem grubym, są działaniem o nieznanej częstości (). Objawy te mogą też wynikać z indywidualnego przedawkowania leku i wtedy wymagają zmniejszenia dawki^2,1.

Przebarwienie błony śluzowej jelit

Długotrwałe stosowanie leku może powodować pigmentację śluzówki jelita (pseudomelanosis coli), zwykle przemijającą po zakończeniu przyjmowania leku, o nieznanej częstości ()^2,1.

Zabarwienie moczu

Podczas leczenia może wystąpić żółte lub czerwono-brązowe (zależnie od odczynu pH) zabarwienie moczu spowodowane obecnością w nim metabolitów substancji czynnych, co nie jest istotne klinicznie, o nieznanej częstości ()^2,1.

Zaburzenia wodno-elektrolitowe, białkomocz i krwiomocz

Długotrwałe stosowanie leku może prowadzić do zaburzenia równowagi wodno-elektrolitowej, białkomoczu i krwiomoczu, o nieznanej częstości ()^2,1.

Pełną listę działań niepożądanych zawiera ChPL każdego preparatu, punkt 4.8.

Ciąża a rzewień

Zgodnie z charakterystykami produktów leczniczych stosowanie rzewienia w okresie ciąży jest przeciwwskazane ze względu na dane doświadczalne dotyczące ryzyka genotoksyczności niektórych antranoidów, takich jak aloeemodyna i emodyna^2,1.

Karmienie piersią a rzewień

Zgodnie z charakterystykami produktów leczniczych stosowanie rzewienia w okresie karmienia piersią jest przeciwwskazane, ponieważ po zastosowaniu antranoidów aktywne metabolity, takie jak reina, były wydalane do mleka matki w niewielkich ilościach^2,1.

Produkty handlowe z rzewieniem

Preparat	Postać	Kategoria dostępności
Radirex	tabletki	OTC
Radirex MAX	kapsułki twarde	OTC