Żeń-szeń właściwy

Żeń-szeń właściwy to surowiec zielarski otrzymywany z wysuszonego korzenia Panax ginseng C.A. Meyer, byliny z rodziny araliowatych (Araliaceae), tradycyjnie stosowany w medycynie Dalekiego Wschodu jako środek „wzmacniający” i adaptogenny. Za aktywność biologiczną odpowiada grupa saponin triterpenowych zwanych ginsenozydami (nazywanych też panaksozydami). W suplementach diety żeń-szeń właściwy jest dostępny jako sproszkowany korzeń oraz jako standaryzowane wyciągi o określonej zawartości ginsenozydów. Bywa polecany na zmęczenie i osłabienie, w celu poprawy pamięci i koncentracji, w zaburzeniach erekcji, dla wsparcia odporności oraz jako element diety w cukrzycy, jednak siła dowodów klinicznych dla poszczególnych wskazań jest bardzo zróżnicowana i w większości ograniczona.

Synonimy i nazewnictwo żeń-szenia właściwego

• Nazwa łacińska surowca: Panax ginseng C.A. Meyer (korzeń – Ginseng radix).
• Nazwy zwyczajowe: żeń-szeń koreański, żeń-szeń azjatycki, żeń-szeń chiński (Asian ginseng, Korean ginseng).
• Substancje czynne: ginsenozydy (panaksozydy), np. Rb1, Rg1, Re, Rd – saponiny triterpenowe będące markerami standaryzacji wyciągów.
• Czerwony żeń-szeń (red ginseng) – korzeń poddany obróbce parą i wysuszony, o zmienionym profilu ginsenozydów, w odróżnieniu od nieprzetworzonego białego żeń-szenia (white ginseng).
• G115 – standaryzowany wyciąg z Panax ginseng (4% ginsenozydów) używany w części badań klinicznych.
• Nie należy mylić z innymi „żeń-szeniami”: żeń-szeń amerykański (Panax quinquefolius) to odrębny, choć spokrewniony gatunek rodzaju Panax, natomiast żeń-szeń syberyjski (eleuterokok, Eleutherococcus senticosus) nie należy do rodzaju Panax i nie zawiera ginsenozydów.

Działanie żeń-szenia właściwego

Głównymi związkami czynnymi żeń-szenia właściwego są ginsenozydy, którym przypisuje się działanie adaptogenne, czyli zwiększające niespecyficzną odporność organizmu na stres i zmęczenie. Mechanizmy proponowane dla ginsenozydów obejmują modulację osi podwzgórze–przysadka–nadnercza, działanie przeciwzapalne i antyoksydacyjne, wpływ na neuroprzekaźnictwo oraz pobudzanie syntezy tlenku azotu (nitric oxide, NO) w śródbłonku naczyń. Ten ostatni mechanizm bywa przywoływany jako podstawa domniemanego działania w zaburzeniach erekcji.

Zdecydowana większość tych mechanizmów udokumentowana jest w badaniach in vitro i na zwierzętach, a ich przełożenie na twarde punkty końcowe u ludzi pozostaje słabo potwierdzone i omawia je sekcja o skuteczności. Dodatkowym problemem w interpretacji danych jest zmienność samego surowca: zawartość i profil ginsenozydów zależą od gatunku, wieku korzenia, sposobu przetworzenia (biały kontra czerwony żeń-szeń) i standaryzacji preparatu, co utrudnia porównywanie wyników poszczególnych badań.

Skuteczność kliniczna żeń-szenia właściwego

Uwaga metodologiczna: wiele metaanaliz łączy dane dla różnych gatunków rodzaju Panax (żeń-szeń właściwy, żeń-szeń amerykański) oraz dla różnych postaci surowca (biały, czerwony, wyciągi standaryzowane), a poszczególne badania są zwykle małe i różnią się preparatem oraz dawką. Dlatego wyniki zbiorcze należy odnosić do „żeń-szenia” jako grupy, a nie wyłącznie do Panax ginseng, co zaznaczono przy każdym wskazaniu.

Czy żeń-szeń właściwy zmniejsza zmęczenie i poprawia witalność?

Dowody na przeciwzmęczeniowe działanie żeń-szenia są niespójne, a efekt – o ile występuje – jest niewielki. W przeglądzie systematycznym z metaanalizą 19 randomizowanych badań kontrolowanych (RCT, randomizowane badania kontrolowane, randomised controlled trials) obejmujących żeń-szeń i preparaty złożone zawierające żeń-szeń zbiorcze porównanie nie wykazało istotnego zmniejszenia nasilenia zmęczenia względem grup kontrolnych (standaryzowana różnica średnich, SMD, -0,36, 95-procentowy przedział ufności, CI, -0,82 do 0,11)¹. Istotność osiągały dopiero analizy podgrup, wszystkie z małą siłą efektu: preparaty złożone z żeń-szeniem (SMD -0,39, CI -0,66 do -0,13), zmęczenie przewlekłe (SMD -0,30, CI -0,56 do -0,03) oraz zmęczenie ogólne, niezwiązane z chorobą (SMD -0,48, CI -0,71 do -0,25)¹. Autorzy wskazują na potrzebę rygorystycznych badań i standaryzacji dawek.

W węższej metaanalizie 12 RCT (1298 pacjentów) dotyczącej zmęczenia związanego z chorobą suplementacja żeń-szenia wiązała się z istotnym, choć umiarkowanym zmniejszeniem zmęczenia (SMD 0,33, CI 0,22–0,44 w modelu efektów stałych)². Osobno oceniano zmęczenie związane z chorobą nowotworową (cancer-related fatigue): metaanaliza 7 RCT wykazała jedynie niewielkie zmniejszenie zmęczenia (SMD -0,21, CI -0,42 do 0,00), z górną granicą przedziału ufności sięgającą zera, oraz niewielką poprawę samopoczucia fizycznego (SMD 0,25, CI 0,09–0,41)³. Wynik obniża zmienność zawartości składników czynnych między preparatami, na którą zwracają uwagę sami autorzy. Podsumowując, dane wskazują co najwyżej na słaby efekt przeciwzmęczeniowy o niepewnym znaczeniu klinicznym.

Czy żeń-szeń właściwy poprawia funkcje poznawcze i pamięć?

Brak przekonujących dowodów, by żeń-szeń poprawiał ogólne funkcje poznawcze, a ewentualny wpływ na pamięć jest bardzo słaby. Metaanaliza 15 RCT (671 uczestników, w tym osoby zdrowe oraz pacjenci z zaburzeniami poznawczymi, schizofrenią i chorobą Alzheimera) wykazała niewielki, choć istotny statystycznie wpływ preparatów żeń-szenia na poprawę pamięci (SMD 0,19, CI 0,02–0,36), silniejszy przy wyższych dawkach (SMD 0,33, CI 0,04–0,61)⁴. Nie stwierdzono natomiast korzystnego wpływu na ogólne funkcje poznawcze, uwagę ani funkcje wykonawcze (odpowiednio SMD 0,06, CI -0,64 do 0,77, SMD 0,06, CI -0,12 do 0,23 oraz SMD -0,03, CI -0,28 do 0,21)⁴. Wcześniejszy przegląd systematyczny Cochrane, obejmujący 9 randomizowanych badań z podwójnie ślepą próbą u osób zdrowych i z zaburzeniem pamięci związanym z wiekiem, nie pozwolił połączyć danych ze względu na heterogeniczność wyników, dawek i czasu trwania badań i zakończył się wnioskiem o braku przekonujących dowodów na poprawę funkcji poznawczych oraz braku danych dobrej jakości u pacjentów z otępieniem⁵.

Czy żeń-szeń właściwy pomaga w zaburzeniach erekcji?

Wpływ żeń-szenia na zaburzenia erekcji jest w najlepszym razie niewielki, a jakość dowodów niska. Przegląd systematyczny Cochrane objął 9 badań z udziałem 587 mężczyzn z łagodnymi do umiarkowanych zaburzeniami erekcji, w których stosowano głównie czerwony żeń-szeń koreański (Panax ginseng) w porównaniu z placebo, wyłącznie w krótkiej obserwacji do 12 tygodni⁶. Mierzony walidowanym kwestionariuszem Międzynarodowego Indeksu Funkcji Erekcyjnej (International Index of Erectile Function, IIEF) efekt żeń-szenia był trywialny i nie osiągał progu istotności klinicznej: dla domeny funkcji erekcyjnej IIEF-15 różnica średnich wyniosła 3,52 punktu (CI 1,79–5,25) przy założonej minimalnej istotnej różnicy 4 punktów, a dla IIEF-5 różnica 2,39 punktu (CI 0,89–3,88) przy minimalnej istotnej różnicy 5 punktów, przy czym dowody oceniono jako niskiej i umiarkowanej pewności⁶. Istotną poprawę odnotowano jedynie w miękkim, samoopisowym punkcie końcowym, czyli deklarowanej zdolności do odbycia stosunku (ryzyko względne, RR, 2,55, CI 1,76–3,69, dowody niskiej pewności)⁶. Nie znaleziono badań porównujących żeń-szeń z inhibitorami fosfodiesterazy typu 5 (leki o ugruntowanej pozycji w tym wskazaniu), dlatego żeń-szenia nie można traktować jako alternatywy dla leczenia farmakologicznego.

Czy żeń-szeń właściwy poprawia kontrolę glikemii w cukrzycy typu 2?

Żeń-szeń nieznacznie obniża glikemię na czczo, ale nie wykazano jego istotnego wpływu na wyrównanie długoterminowe. Metaanaliza 16 RCT trwających co najmniej 30 dni, oceniająca żeń-szeń rodzaju Panax u osób z cukrzycą i bez cukrzycy, wykazała istotne obniżenie glukozy na czczo względem kontroli (różnica średnich -0,31 mmol/l, CI -0,59 do -0,03)⁷. Nie stwierdzono jednak istotnego wpływu na stężenie insuliny na czczo, hemoglobinę glikowaną (HbA1c) ani wskaźnik insulinooporności HOMA-IR w analizie głównej⁷. Ograniczeniami są krótki czas większości badań (67% trwało poniżej 12 tygodni), dobre wyjściowe wyrównanie glikemii uczestników oraz łączenie różnych gatunków i preparatów rodzaju Panax. Autorzy podkreślają, że przed jakimikolwiek zaleceniami potrzebne są większe i dłuższe badania ze standaryzowanymi preparatami. Obniżenie glikemii na czczo o około 0,3 mmol/l ma niepewne znaczenie kliniczne, a sam efekt hipoglikemizujący jest istotny głównie z punktu widzenia bezpieczeństwa u osób leczonych przeciwcukrzycowo (patrz sekcja o interakcjach).

Czy żeń-szeń właściwy wzmacnia odporność i chroni przed infekcjami?

Dowody kliniczne na przeciwinfekcyjne działanie żeń-szenia właściwego są skąpe i opierają się w praktyce na pojedynczym starym badaniu. W randomizowanym, kontrolowanym placebo badaniu z podwójnie ślepą próbą (227 ochotników) standaryzowany wyciąg z Panax ginseng G115 w dawce 100 mg na dobę przez 12 tygodni, w połączeniu ze szczepieniem przeciw grypie w 4. tygodniu, wiązał się z mniejszą liczbą zachorowań na grypę lub przeziębienie (15 przypadków wobec 42 w grupie placebo), wyższym mianem przeciwciał poszczepiennych oraz wyższą aktywnością komórek naturalnej cytotoksyczności (natural killer, NK)⁸. Jest to jednak pojedyncze badanie z 1996 roku, powiązane z producentem wyciągu i niepotwierdzone w niezależnych, nowszych próbach o twardych punktach końcowych, dlatego wniosku o klinicznie istotnym działaniu przeciwinfekcyjnym nie można uznać za ugruntowany.

Czy żeń-szeń właściwy wpływa na parametry sercowo-naczyniowe?

Sygnały korzystnego wpływu na biomarkery sercowo-naczyniowe są słabe i obarczone dużą niejednorodnością. Metaanaliza 45 RCT wykazała niewielkie obniżenie skurczowego ciśnienia tętniczego (średnia ważona różnica -2,57 mmHg, CI -4,99 do -0,14), cholesterolu całkowitego, cholesterolu frakcji LDL oraz markerów zapalnych (białko C-reaktywne, interleukina 6) po spożyciu żeń-szenia, przy czym wyniki cechowała wysoka heterogeniczność, a autorzy wskazują na potrzebę badań wysokiej jakości przed ustaleniem efektu klinicznego⁹. Są to zmiany biomarkerów, a nie twardych punktów końcowych (zawał, zgon), i nie uzasadniają stosowania żeń-szenia w profilaktyce sercowo-naczyniowej.

Oświadczenia zdrowotne EFSA dla żeń-szenia właściwego

Żeń-szeń właściwy nie ma obecnie żadnego dopuszczonego oświadczenia zdrowotnego w Unii Europejskiej. Oświadczenia dotyczące składników roślinnych (botanicals), w tym żeń-szenia, mają w unijnym rejestrze status wstrzymany (on hold), ponieważ Europejski Urząd ds. Bezpieczeństwa Żywności (European Food Safety Authority, EFSA) nie zakończył ich oceny naukowej. Oznacza to, że zgłoszone oświadczenia (na przykład dotyczące „witalności”, „odporności” czy „funkcji poznawczych”) nie zostały ani pozytywnie zaopiniowane, ani dopuszczone rozporządzeniem (UE) 432/2012, ale też nie zostały formalnie odrzucone i pozostają w zawieszeniu. Do czasu zakończenia oceny nie należy przypisywać żeń-szeniowi żadnych zatwierdzonych właściwości zdrowotnych. Aktualny status wszystkich oświadczeń podaje rejestr¹⁰. Dla surowców roślinnych nie ustala się też wartości referencyjnych spożycia (DRV) ani górnego tolerowanego poziomu spożycia (UL), które definiuje się dla niezbędnych składników odżywczych, takich jak witaminy i składniki mineralne.

Od statusu żywnościowego należy odróżnić status leczniczy. Żeń-szeń właściwy ma unijną monografię ziołową Komitetu ds. Roślinnych Produktów Leczniczych Europejskiej Agencji Leków (European Medicines Agency, EMA), która uznaje jego tradycyjne stosowanie w objawach astenii, to jest w uczuciu zmęczenia i osłabienia¹¹. Jest to odrębny reżim prawny (tradycyjny produkt leczniczy roślinny wg dyrektywy 2001/83/WE), oparty na długości stosowania, a nie na dowodach skuteczności wymaganych dla oświadczeń zdrowotnych, i nie należy go mylić z dopuszczonym oświadczeniem zdrowotnym EFSA. Monografia dotyczy wyłącznie Panax ginseng, nie żeń-szenia amerykańskiego.

Bezpieczeństwo żeń-szenia właściwego

W krótkotrwałym stosowaniu żeń-szeń właściwy jest zwykle dobrze tolerowany, a najczęściej opisywane działania niepożądane są łagodne. W randomizowanym badaniu z wyciągiem G115 najczęstszym działaniem niepożądanym była bezsenność, a łączna liczba zdarzeń niepożądanych była niewielka i porównywalna z placebo⁸. Do zgłaszanych objawów należą bezsenność i pobudzenie (związane z działaniem pobudzającym), bóle głowy, objawy ze strony przewodu pokarmowego oraz wzrost ciśnienia tętniczego. Ze względu na możliwe działanie pobudzające żeń-szeń rozsądnie jest przyjmować w pierwszej połowie dnia.

Osobnym zagadnieniem jest działanie estrogenopodobne przypisywane ginsenozydom. Wynika ono głównie z badań in vitro i na zwierzętach, a nie z badań klinicznych z twardymi punktami końcowymi, dlatego pozostaje przesłanką ostrożnościową, a nie udowodnionym efektem u ludzi. Z tego powodu zaleca się ostrożność u osób z nowotworami hormonozależnymi (na przykład rakiem piersi), u których wskazane jest unikanie żeń-szenia do czasu wyjaśnienia jego wpływu.

Żeń-szenia nie zaleca się w ciąży i w okresie karmienia piersią, ponieważ brakuje danych o jego bezpieczeństwie w tych grupach, a jeden z głównych ginsenozydów (Rb1) wykazywał działanie teratogenne w modelach zwierzęcych i zarodkowych in vitro, co stanowi przesłankę ostrożnościową. Ostrożność zaleca się także u osób z cukrzycą leczonych farmakologicznie (ryzyko hipoglikemii, patrz interakcje) oraz u osób przyjmujących leki przeciwzakrzepowe.

Interakcje żeń-szenia właściwego

Warfaryna + żeń-szeń właściwy

Możliwy jest wpływ żeń-szenia na działanie warfaryny, ale dowody są niejednoznaczne i różnią się między gatunkami rodzaju Panax, dlatego u pacjentów leczonych przeciwzakrzepowo zaleca się ostrożność i kontrolę międzynarodowego współczynnika znormalizowanego (international normalized ratio, INR). Randomizowane badanie kontrolowane placebo wykazało istotne obniżenie INR i osłabienie działania przeciwzakrzepowego warfaryny, ale dotyczyło ono żeń-szenia amerykańskiego (Panax quinquefolius), a nie żeń-szenia właściwego (20 zdrowych ochotników)¹². Natomiast randomizowane badanie krzyżowe z żeń-szeniem azjatyckim (Panax ginseng) u 12 zdrowych mężczyzn nie stwierdziło żadnego wpływu na farmakokinetykę ani farmakodynamikę warfaryny, w tym na INR¹³. Dla żeń-szenia właściwego nie ma więc dowodu na klinicznie istotną interakcję, a ostrzeżenie opiera się na opisach przypadków i na danych dla żeń-szenia amerykańskiego¹⁴.

Leki przeciwcukrzycowe + żeń-szeń właściwy

Żeń-szeń może nasilać działanie hipoglikemizujące leków przeciwcukrzycowych. Metaanaliza RCT wykazała istotne, choć niewielkie, obniżenie glukozy na czczo po żeń-szeniu⁷. U osób przyjmujących insulinę lub doustne leki przeciwcukrzycowe (na przykład pochodne sulfonylomocznika) łączne działanie może teoretycznie zwiększać ryzyko hipoglikemii, dlatego wskazana jest kontrola glikemii przy jednoczesnym stosowaniu.

Inhibitory monoaminooksydazy (fenelzyna) + żeń-szeń właściwy

Opisano przypadki interakcji żeń-szenia z fenelzyną, inhibitorem monoaminooksydazy (MAO), objawiające się bólem głowy, drżeniem i pobudzeniem, a także bezsennością¹⁴. Są to opisy pojedynczych przypadków, ale ze względu na możliwe nasilenie działania pobudzającego zaleca się ostrożność przy łączeniu żeń-szenia z inhibitorami MAO.

Leki metabolizowane przez cytochrom P450 + żeń-szeń właściwy

Klinicznie istotny wpływ żeń-szenia właściwego na metabolizm leków przez cytochrom P450 jest mało prawdopodobny. Choć ginsenozydy modulują aktywność izoenzymów CYP w badaniach in vitro, w badaniu z udziałem ludzi standaryzowany Panax ginseng (100 mg, 4% ginsenozydów, przez 14 dni) nie zmieniał istotnie markera aktywności CYP3A, w przeciwieństwie do dziurawca, który jest silnym induktorem tego szlaku¹⁵. Wyniki in vitro nie przekładają się więc na efekt in vivo, choć przy nietypowo wysokich dawkach lub długim stosowaniu nie można całkowicie wykluczyć wpływu na leki o wąskim indeksie terapeutycznym.

Dawkowanie żeń-szenia właściwego

Nie ustalono jednej referencyjnej dawki żeń-szenia właściwego, a dawki stosowane w badaniach różnią się w zależności od preparatu i wskazania. Poniżej podano dawki wynikające z cytowanych badań, dotyczące standaryzowanych wyciągów i sproszkowanego korzenia.

Dawka	Wskazanie	Uwagi
100 mg/d standaryzowanego wyciągu G115 (4% ginsenozydów)	Wsparcie odpowiedzi immunologicznej / profilaktyka infekcji	jedno stare badanie powiązane z producentem, brak niezależnego potwierdzenia8
Zwykle 1000–3000 mg/d czerwonego żeń-szenia koreańskiego	Zaburzenia erekcji	efekt trywialny, poniżej progu istotności klinicznej, dowody niskiej pewności6
Zróżnicowane dawki wyciągów i korzenia w badaniach nad glikemią	Uzupełnienie diety w cukrzycy	niewielkie obniżenie glikemii na czczo, bez wpływu na HbA1c7
Wyższe dawki wyciągu w podgrupach	Pamięć / funkcje poznawcze	tylko słaba poprawa pamięci, bez wpływu na ogólne funkcje poznawcze4

Ze względu na możliwe działanie pobudzające żeń-szeń przyjmuje się zwykle rano, a stosowanie ciągłe ogranicza się do kilku tygodni lub miesięcy, bo dane dotyczą głównie krótkich okresów obserwacji. Preparaty rynkowe różnią się zawartością ginsenozydów, co utrudnia porównywanie dawek między produktami.

Postacie żeń-szenia właściwego

Żeń-szeń właściwy jest dostępny w kilku postaciach różniących się stopniem przetworzenia i standaryzacją. Podstawowym surowcem jest sproszkowany korzeń, oferowany w kapsułkach, tabletkach oraz jako susz do naparów. W zależności od obróbki korzeń dostępny jest jako biały żeń-szeń (suszony bez obróbki termicznej) lub czerwony żeń-szeń (poddany działaniu pary i wysuszony), które różnią się profilem ginsenozydów. Najbardziej powtarzalną postacią są standaryzowane wyciągi o określonej zawartości ginsenozydów, na przykład wyciąg G115 (4% ginsenozydów) używany w części badań klinicznych, które pozwalają lepiej kontrolować dawkę substancji czynnych niż surowy korzeń. Żeń-szeń bywa też składnikiem preparatów wieloskładnikowych i preparatów złożonych z innymi surowcami roślinnymi, co dodatkowo utrudnia ocenę jego samodzielnego działania.