Kwas borowy

Kwas borowy (acidum boricum) to słaby kwas nieorganiczny stosowany w recepturze jako środek antyseptyczny i ściągający do sporządzania roztworów do przemywań, zasypek oraz maści¹. Ma słabe działanie odkażające i przeciwbakteryjne, dlatego wchodzi w skład prostych preparatów do stosowania na skórę, najczęściej wody bornej i maści bornej.

Charakterystyka kwasu borowego

Kwas borowy występuje jako bezbarwne, błyszczące, tłustawe w dotyku łuski lub biały krystaliczny proszek, którego roztwory wodne mają odczyn słabo kwaśny¹. Jest to kwas bardzo słaby, co ma bezpośrednie znaczenie dla jego niezgodności recepturowych i dla trwałości pH sporządzanych preparatów.

Pod względem rozpuszczalności kwas borowy rozpuszcza się w wodzie, przy czym znacznie lepiej w wodzie gorącej niż zimnej, oraz rozpuszcza się w etanolu 96% i w glicerolu 85%¹. Lepsza rozpuszczalność w wysokiej temperaturze i w glicerolu jest wykorzystywana przy rozpuszczaniu surowca w recepturze. W kontakcie z glicerolem i innymi wielowodorotlenowymi alkoholami kwas borowy tworzy kompleksy o silniejszym charakterze kwasowym, co obniża pH roztworu.

Zastosowanie kwasu borowego w recepturze

Kwas borowy służy w recepturze przede wszystkim jako składnik prostych preparatów odkażających i ściągających do stosowania zewnętrznego na skórę². Najczęściej sporządza się z niego wodne roztwory do przemywań i okładów oraz maści.

Do czego stosuje się kwas borowy w recepturze?

Typowo wykonuje się z niego wodę borną, czyli wodny roztwór do przemywania i odkażania skóry, oraz maść borną i zasypki o działaniu osuszającym i ściągającym². Dawniej kwas borowy był składnikiem płynów do przemywania oczu i błon śluzowych, jednak ze względu na ryzyko wchłaniania i kumulacji jego stosowanie na błony śluzowe oraz w preparatach okulistycznych zostało w dużej mierze ograniczone.

Stężenia i dawki maksymalne kwasu borowego

W recepturze kwas borowy stosuje się w niewysokich stężeniach: wodne roztwory zwykle w stężeniu 2–4% (klasyczna woda borna to roztwór 3%), a maści i preparaty półstałe zawierają zwykle do około 10% surowca². Stężenia dobiera się do przeznaczenia preparatu i powierzchni skóry, na którą będzie nakładany.

Farmakopea Polska nie ustala farmakopealnej dawki maksymalnej kwasu borowego dla stosowania zewnętrznego, ponieważ monografia określa jego tożsamość i czystość, a nie dawkowanie¹. O bezpieczeństwie preparatu decyduje więc nie limit farmakopealny, lecz stężenie, wielkość i stan powierzchni skóry oraz wiek pacjenta – parametry omówione w sekcji bezpieczeństwa. Współczynnik wyparcia nie dotyczy kwasu borowego, gdyż nie jest on substancją formowaną w czopki.

Niezgodności recepturowe kwasu borowego

Podstawowa niezgodność recepturowa kwasu borowego wynika z jego kwaśnego charakteru: substancje zasadowe, takie jak węglany, wodorowęglany i inne związki o odczynie alkalicznym, zobojętniają go i znoszą jego działanie². Kwas borowy jest przy tym kwasem bardzo słabym, więc sam nie wypiera dwutlenku węgla z węglanów – reakcja polega na zobojętnianiu kwasu przez zasadę, a nie na burzeniu.

Istotna praktycznie jest reakcja z glicerolem i mannitolem: kwas borowy tworzy z tymi wielowodorotlenowymi alkoholami kompleksy o silniejszym charakterze kwasowym, przez co obniża pH preparatu, co należy uwzględnić w recepturach o kontrolowanym odczynie². Osobnym, klasycznym przykładem jest niezgodność z protargolem (proteinianem srebra) – w obecności roztworu kwasu borowego białczan srebra koaguluje i wytrąca się osad, dlatego kwasu bornego nie łączy się z protargolem, a jako rozpuszczalnik protargolu stosuje się wodę oczyszczoną lub inny zgodny płyn.

Sporządzanie preparatów z kwasem borowym

Do roztworów wodnych kwas borowy rozpuszcza się w wodzie ogrzanej, ponieważ w gorącej wodzie rozpuszcza się znacznie lepiej niż w zimnej, a gotowy roztwór schładza się dopiero po całkowitym rozpuszczeniu surowca². Przy sporządzaniu preparatów półstałych kwas borowy najpierw miałkuje się w moździerzu, a jego rozpuszczenie lub równomierne rozprowadzenie ułatwia dodatek niewielkiej ilości glicerolu 85%.

Do podłoży maściowych zmikronizowany kwas borowy wprowadza się przez utarcie z małą ilością składnika płynnego lub stopionego podłoża, a następnie z resztą masy, aż do uzyskania jednolitego preparatu. Należy pamiętać, że dodatek glicerolu wykorzystany do rozpuszczenia zmienia charakter kwasowy układu, więc w preparatach wrażliwych na pH ilość glicerolu dobiera się świadomie.

Przechowywanie i trwałość kwasu borowego

Kwas borowy przechowuje się w dobrze zamkniętych opakowaniach, chroniąc przed wilgocią i zanieczyszczeniem¹. Surowiec jest trwały chemicznie, jednak powinien być przechowywany oddzielnie od substancji zasadowych, z którymi wchodzi w reakcje zobojętniania.

Sporządzone roztwory i maści przygotowuje się w ilościach odpowiadających planowanemu okresowi stosowania, a preparaty o zmienionym wyglądzie lub oznakach niezgodności (osad, zmiana barwy) nie nadają się do użycia.

Bezpieczeństwo stosowania kwasu borowego

Kwas borowy jest surowcem o istotnym profilu toksyczności i wymaga ostrożnego stosowania: wchłania się przez uszkodzoną skórę oraz przez błony śluzowe, a wchłonięty kumuluje się w organizmie². Z tego powodu nie należy stosować preparatów z kwasem borowym na rozległe, uszkodzone lub sączące powierzchnie skóry ani na rozległe błony śluzowe, gdzie wchłanianie jest największe.

Szczególnie narażone są niemowlęta i małe dzieci – u nich kwas borowy jest znacznie bardziej toksyczny, a opisywano ciężkie, także śmiertelne zatrucia po stosowaniu na skórę, dlatego preparatów z kwasem borowym nie stosuje się u niemowląt i unika u małych dzieci. Objawy zatrucia obejmują nudności, wymioty, biegunkę, zmiany skórne oraz uszkodzenie nerek. Na nieuszkodzonej, ograniczonej powierzchni skóry u dorosłych ryzyko jest mniejsze, jednak i wtedy należy ograniczać powierzchnię i czas stosowania.

Surowce dopuszczone do obrotu

Zestawienie na podstawie rejestru³.