Kwas borowy

Kwas borowy to substancja czynna stosowana w recepturze zewnętrznie, w roztworach do przemywań, zasypkach i maściach. Farmakopea Polska XIII przypisuje mu słabe działanie przeciwbakteryjne i przeciwgrzybicze oraz dopuszcza wyłącznie do użytku zewnętrznego¹. Zamiast dawek wykaz podaje dla niego zakresy stężeń osobno dla każdej postaci leku, a jeden preparat z tym surowcem, maść borna, ma własną monografię narodową².

Charakterystyka kwasu borowego

Jak nazywa się kwas borowy na recepcie i w rejestrze?

Nazwa łacińska monografii to Acidum boricum, polska kwas borowy, a angielska Boric acid³. Maść nosi tytuł Acidi borici unguentum, po polsku maść z kwasem borowym, z synonimem maść borna². Wodny roztwór występuje na receptach pod potoczną nazwą woda borna, a w rejestrze surowców farmaceutycznych figuruje jako 3% Roztwór kwasu borowego oraz 1,9% Roztwór kwasu borowego⁴. Odpowiedniki nazw z recept i receptariuszy zbiera wykaz synonimów recepturowych.

Jak wygląda kwas borowy i w czym się rozpuszcza?

Farmakopea opisuje surowiec jako biały lub prawie biały krystaliczny proszek, bezbarwne błyszczące płytki tłuste w dotyku albo białe lub prawie białe kryształy³. Rozpuszczalność monografia podaje terminami jakościowymi, osobno dla wody zimnej i wrzącej³.

Z tego układu wynika sposób wprowadzania surowca do preparatu. Roztwory sporządza się na wodzie ogrzanej, bo dopiero we wrzącej kwas borowy rozpuszcza się łatwo, glicerol 85% jest drugim rozpuszczalnikiem o tej samej sile, a w podłożu tłuszczowym surowiec zostaje rozproszony, nie rozpuszczony². Wodny roztwór o stężeniu 3,3% ma odczyn kwaśny, o pH od 3,8 do 4,8³, i od tego zależy jego zgodność ze składnikami wrażliwymi na odczyn.

Zastosowanie kwasu borowego w recepturze

Kwas borowy służy w recepturze jako składnik prostych preparatów odkażających i ściągających na skórę⁵.

Do czego stosuje się kwas borowy w recepturze?

Wykaz dawek wymienia dla tego surowca sześć postaci leku: roztwór, maść, maść do oczu, zasypkę oraz roztwór i globulki dopochwowe¹. Najczęściej wykonuje się z niego wodę borną do przemywań i okładów oraz maść borną⁵.

Który preparat z kwasem borowym ma monografię narodową?

Maść z kwasem borowym (Acidi borici unguentum, maść borna) to półstały preparat z kwasem borowym rozproszonym w podłożu lipofilowym, biała masa o jednorodnej konsystencji².

• wazelina biała – 90,0 cz.
• kwas borowy – 10,0 cz.

Stężenia i dawki maksymalne kwasu borowego

Wykaz dawek podaje dla kwasu borowego jedną drogę podania, zewnętrzną. Przy podaniu zewnętrznym Farmakopea zamiast wartości dawek podaje zakres zalecanych stężeń substancji czynnej w danej postaci leku⁶, a dla tego surowca rozdziela je według postaci¹.

Oba gotowe roztwory z rejestru, 3% i 1,9%, mieszczą się w zakresie dla roztworów⁴, a farmakopealna maść borna z 10,0 cz. surowca na 100 cz. preparatu odpowiada górnej granicy zakresu dla maści². Zapis stężenia z recepty przeliczysz kalkulatorem stężeń recepturowych.

Globulki dopochwowe są jedyną postacią formowaną, a wielkość 0,06 dotyczy jednej globulki i jest wyrażona w gramach, bo w tych jednostkach wykaz podaje dawki⁶. Ilość podłoża zależy wtedy od współczynnika wyparcia surowca, a dla zadanej liczby sztuk wyliczy ją kalkulator masy podłoża do czopków i globulek.

Zmniejszenie ilości surowca w składzie leku recepturowego Farmakopea wiąże z dawką maksymalną ustaloną dla tego surowca, a lek z dawką maksymalną przekroczoną i nieoznaczoną na recepcie wykonuje się jedynie po udokumentowanym porozumieniu z osobą, która receptę wystawiła⁶.

Niezgodności recepturowe kwasu borowego

Kluczowe niezgodności recepturowe kwasu borowego wynikają z jego kwaśnego charakteru⁵.

• Substancje o odczynie alkalicznym. Węglany, wodorowęglany, mydła i silne zasady zobojętniają kwas borowy, więc preparat traci składnik odpowiadający za działanie⁵.
• Alkohole wielowodorotlenowe. Z glicerolem kwas borowy tworzy kompleksy o silniejszym charakterze kwasowym, przez co odczyn preparatu spada poniżej wartości spodziewanej dla samego roztworu wodnego⁵.

Połączenie z wazeliną białą niezgodnością nie jest, choć surowiec się w niej nie rozpuszcza. Oba składniki stoją obok siebie w farmakopealnej maści bornej, w której kwas borowy pozostaje rozproszony w podłożu².

Pary składników z konkretnej recepty sprawdzisz w analizatorze niezgodności recepturowych.

Sporządzanie preparatów z kwasem borowym

Monografia narodowa maści bornej podaje kolejność czynności oraz granicę rozdrobnienia gotowego preparatu².

1. Utrzeć kwas borowy z około 10 cz. stopionej wazeliny białej.
2. Dodawać porcjami pozostałą wazelinę, mieszając do uzyskania jednorodnej maści.

W gotowej maści żadna cząstka substancji czynnej nie powinna być większa niż 90 µm², więc surowiec wymaga rozdrobnienia w pierwszym kroku, przed połączeniem z resztą podłoża. Stężenie gotowej maści obniżysz kalkulatorem rozcieńczania maści.

Roztwory wodne przygotowuje się na wodzie ogrzanej do wrzenia, w której kwas borowy rozpuszcza się łatwo, podczas gdy w wodzie o temperaturze pokojowej jest tylko rozpuszczalny³.

Przechowywanie preparatów z kwasem borowym

Gotową maść borną przechowuje się w dobrze zamkniętym pojemniku, w temperaturze nie wyższej niż 25 °C, chroniąc od światła².

Bezpieczeństwo stosowania kwasu borowego

Kwas borowy nie występuje w Wykazie A, Wykazie B ani Wykazie N⁷. Pełne zestawienia portal publikuje osobno jako wykaz A, wykaz N i wykaz P.

Wykaz dawek dopuszcza kwas borowy wyłącznie do podania zewnętrznego i wymienia w tej drodze także maść do oczu oraz postaci dopochwowe¹. Surowiec wchłania się przez uszkodzoną skórę i przez błony śluzowe, a wchłonięty kumuluje się w organizmie⁵. Widać to w samych zakresach z wykazu: dla roztworów dopochwowych sięgają one 2,0%, a dla preparatów na skórę 10,0%¹.

Surowce dopuszczone do obrotu

Zestawienie na podstawie rejestru⁴.