Kwas winowy

Kwas winowy to surowiec recepturowy o silnie kwaśnym roztworze wodnym, wprowadzany do przepisu tam, gdzie potrzebna jest reakcja z węglanem, rozpuszczenie substancji trudno rozpuszczalnej w mieszaninie etanolowej albo stabilizacja roztworu soli glinu. Farmakopea Polska XIII prowadzi dla niego jedną monografię¹, a rejestr surowców farmaceutycznych wymienia jeden preparat dopuszczony do obrotu².

Charakterystyka kwasu winowego

Jak nazywa się kwas winowy na recepcie i w rejestrze?

Monografia nosi tytuł łaciński Acidum tartaricum, polską nazwę kwas winowy i angielską Tartaric acid¹. Pod nazwą Kwas winowy surowiec figuruje też w rejestrze surowców farmaceutycznych², a w przepisach recepturowych zapisywany bywa skrótem Ac. tartarici³. Odpowiedniki nazw z recept i receptariuszy zbiera wykaz synonimów recepturowych.

Jak wygląda kwas winowy i w czym się rozpuszcza?

Farmakopea opisuje surowiec jako biały lub prawie biały, krystaliczny proszek albo bezbarwne kryształy¹. Rozpuszczalność monografia podaje terminami jakościowymi¹.

Z tego układu wynika, że surowiec wchodzi do preparatu fazą wodną albo etanolową i nie wymaga rozcierania z podłożem. Wodny roztwór kwasu winowego ma odczyn silnie kwasowy¹, więc jego dodatek zmienia odczyn całego preparatu, a nie tylko własnej porcji fazy wodnej.

Zastosowanie kwasu winowego w recepturze

Do czego stosuje się kwas winowy w recepturze?

Pierwszym zastosowaniem są wysycenia (Saturationes), czyli roztwory sodowych i potasowych soli kwasów organicznych przesycone dwutlenkiem węgla⁴. Kwas winowy jest w tych przepisach jednym z kwasów organicznych dodawanych do rozpuszczonego węglanu lub wodorowęglanu, obok kwasu cytrynowego, octu i soku z cytryny⁴. Pozostałe postacie leku wykonywane w aptece zbiera dział receptury.

Drugim jest rola solubilizatora w płynach na skórę głowy z minoksydylem. Powyżej stężenia 5% minoksydyl wymaga kwasu jako solubilizatora, a w przepisach opisanych w piśmiennictwie recepturowym tę funkcję pełnią kwas winowy, cytrynowy i salicylowy³.

Gdzie jeszcze farmaceuta spotyka kwas winowy?

Roztwór zasadowego octanu glinu, czyli płyn Burowa, łatwo ulega hydrolizie podczas przechowywania, a kwas winowy działa na ten roztwór stabilizująco⁵. Działanie kwasem winowym na zasadowy octan glinu daje octanowinian glinu, złożoną sól octowo-winową, którą zawierają tabletki Altacet⁵.

Ilości kwasu winowego w preparatach recepturowych

Wykaz dawek Farmakopei Polskiej XIII podaje dawki zwykle stosowane i maksymalne dla substancji czynnych, dla których monografie opublikowano w tej Farmakopei⁶. Ilość kwasu winowego w recepcie wyznacza natomiast rola, jaką pełni w przepisie: w wysyceniu wynika ze stechiometrii reakcji z użytym węglanem⁴, a w roztworze z solubilizatorem podaje ją wprost skład przepisu³.

Ilość kwasu przypadającą na jedną część węglanu podaje zestawienie z piśmiennictwa recepturowego⁴.

Przy stole odważa się najpierw węglan, a naważkę kwasu odczytuje z tego przelicznika. Na 100 części cieczy piśmiennictwo recepturowe podaje 4 części wodorowęglanu sodu albo równoważną ilość innego węglanu⁴. Zapis stężenia z recepty przeliczysz kalkulatorem stężeń recepturowych.

Kwas winowy nie występuje w Wykazie A, Wykazie B ani Wykazie N⁷. Pełne zestawienia portal publikuje osobno jako wykaz A, wykaz N i wykaz P.

Niezgodności recepturowe kwasu winowego

• Węglany i wodorowęglany. W obecności wody kwas winowy rozkłada węglan lub wodorowęglan sodu albo potasu, uwalniając dwutlenek węgla⁴. W wysyceniu jest to reakcja zamierzona, a poza nim powstający gaz rozpręża opakowanie, więc preparat wymaga butelki dostatecznie wytrzymałej⁴.
• Składniki wrażliwe na odczyn kwasowy. Wodny roztwór surowca jest silnie kwasowy¹, a więc każdy składnik recepty rozkładający się w środowisku kwaśnym trafia w tym preparacie na odczyn narzucony przez kwas winowy.

Obecność kwasu winowego obok minoksydylu w jednej recepcie niezgodnością nie jest. Przy stężeniach minoksydylu powyżej 5% kwas pełni funkcję solubilizatora i bez niego surowiec się nie rozpuści³.

Pary składników z konkretnej recepty sprawdzisz w analizatorze niezgodności recepturowych.

Sporządzanie preparatów z kwasem winowym

Gdy kwas winowy stoi w przepisie jako solubilizator, kolejność wprowadzania składników jest ustalona³.

1. Rozpuścić kwas winowy w etanolu 96%, razem z pozostałymi kwasami z przepisu.
2. Dodawać porcjami glicerol.
3. Wprowadzić minoksydyl.
4. Dodać pozostałe składniki, od ilości najmniejszych do największych.

Roztwór minoksydylu 5% z kamforą to płyn na skórę głowy, w którym kwas winowy pracuje razem z kwasem salicylowym, ilości podano w gramach³.

• etanol 96% – 61,0
• glicerol – 30,0
• minoksydyl – 5,0
• kamfora – 2,0
• kwas salicylowy – 1,0
• kwas winowy – 1,0

Trwałość preparatów z kwasem winowym

Wysycenie bez odpowiedniego zamknięcia traci dwutlenek węgla całkowicie w ciągu dwóch dni⁴. Zamknięcie szczelne wymaga za to butelki na tyle wytrzymałej, żeby powstający gaz jej nie rozsadził⁴.

Surowce dopuszczone do obrotu

Zestawienie na podstawie rejestru².