Minoksydyl

Minoksydyl to substancja czynna stosowana w recepturze zewnętrznie, w płynach nakładanych na skórę głowy. Wykaz dawek Farmakopei Polskiej XIII przypisuje drodze zewnętrznej roztwory od 2,0% do 5,0% i działanie w łysieniu, a drodze doustnej działanie spazmolityczne na naczynia w opornym nadciśnieniu¹. W wodzie surowiec jest trudno rozpuszczalny², więc roztwór powstaje dopiero w mieszaninie etanolu z glicerolem i z kwasem w roli solubilizatora³. W rejestrze surowców farmaceutycznych dostępny jest w opakowaniach od 0,5 g do 25 g⁴.

Charakterystyka minoksydylu

Jak nazywa się minoksydyl na recepcie i w rejestrze?

Nazwa łacińska monografii to Minoxidilum, polska minoksydyl, a pod tytułem monografia podaje nazwę Minoxidil². W rejestrze surowców farmaceutycznych surowiec figuruje pod dwiema nazwami, minoksydyl oraz Minoxidil pulvis pro receptura⁴. Na receptach pojawia się w dopełniaczu Minoxidili, a gotowy roztwór jako Sol. Minoxidili wraz ze stężeniem³. Odpowiedniki nazw z recept zbiera wykaz synonimów recepturowych.

Jak wygląda minoksydyl i w czym się rozpuszcza?

Monografia opisuje surowiec jako biały lub prawie biały, krystaliczny proszek², piśmiennictwo recepturowe dodaje, że jest bezwonny³. Rozpuszczalność monografia podaje terminami jakościowymi dla trzech rozpuszczalników².

Z tego układu wynika sposób pracy z surowcem. Metanol w recepturze nie ma zastosowania, więc jedynym rozpuszczalnikiem monografii używanym przy stole zostaje glikol propylenowy i właśnie on odpowiada za rozpuszczenie minoksydylu w preparatach gotowych³. Recepta bez glikolu wymaga mieszaniny rozpuszczalników z etanolem 96% i glicerolem, a do rozpuszczenia potrzebny jest w niej kwas jako solubilizator³.

Zastosowanie minoksydylu w recepturze

Minoksydyl wchodzi do płynów nakładanych na skórę głowy w łysieniu¹. Piśmiennictwo opisuje jego stosowanie w łysieniu androgenowym, plackowatym, telogenowym oraz w łysieniu na podłożu genetycznym, a Polskie Towarzystwo Dermatologiczne rekomenduje w łysieniu androgenowym u kobiet i u mężczyzn stężenia 2% oraz 5%³. Miejscowo substancja wydłuża fazę wzrostu włosa, zwiększa wielkość mieszka włosowego i pogrubia łodygę włosa³.

Co daje przepisanie minoksydylu w recepturze zamiast preparatu gotowego?

Recepta pozwala dobrać stężenie inne niż 2% i 5% dostępne w preparatach gotowych oraz połączyć minoksydyl z kwasem salicylowym, kofeiną, kamforą czy chlorowodorkiem pilokarpiny w jednym płynie³. Skład recepturowy można też pozbawić glikolu propylenowego, który w preparatach gotowych bywa przyczyną świądu, zaczerwienienia i kontaktowych stanów zapalnych skóry³.

Stężenia i dawki maksymalne minoksydylu

Wykaz dawek Farmakopei Polskiej XIII podaje dla minoksydylu dwie drogi podania i wiąże z każdą inne działanie¹.

Zakres od 2,0% do 5,0% wykaz przypisuje stężeniom zwykle stosowanym, i to on wyznacza granice recepty zgodnej z Farmakopeą¹. Piśmiennictwo recepturowe opisuje także przepisy o stężeniu 10%³, które wychodzą poza ten zakres i wymagają dwóch kwasów jako solubilizatorów, bez nich surowiec się nie rozpuści³. Ilość surowca na zadane stężenie i masę roztworu przelicza kalkulator stężeń recepturowych. Dawki doustne z wykazu odnoszą się do mężczyzny w wieku od 20 do 40 lat o masie ciała około 70 kg bez chorób towarzyszących.

Niezgodności recepturowe minoksydylu

• Woda jako jedyny rozpuszczalnik. W wodzie minoksydyl jest trudno rozpuszczalny², więc przepis oparty na samej wodzie zostawia surowiec nierozpuszczony. Roztwór powstaje w mieszaninie glicerolu z etanolem 96% w stosunku 1:2 albo w mieszaninie wody, glicerolu i etanolu 96% w stosunku 1:1:4³.
• Stężenie powyżej 5% bez solubilizatora. Powyżej 5% rozpuszczenie wymaga kwasu mlekowego, cytrynowego albo salicylowego, a w mieszaninie 1:1:4 co najmniej dwóch takich kwasów³.
• Chłodzenie gotowego roztworu. Roztworów minoksydylu nie przechowuje się w lodówce³. Gdy płyn opalizuje, ogrzewa się go delikatnie do temperatury najwyżej 40 °C³.
• Kolejność wprowadzania składników. Kwasy rozpuszcza się najpierw w etanolu, potem dodaje porcjami glicerol albo wodę z glicerolem, a minoksydyl wprowadza się do gotowej mieszaniny porcjami, mieszając intensywnie³.

Obecność kwasu salicylowego, winowego, cytrynowego albo mlekowego obok minoksydylu w jednej recepcie nie jest niezgodnością. Te kwasy pełnią w przepisie funkcję solubilizatorów, a przy stężeniach powyżej 5% są warunkiem rozpuszczenia surowca³.

Pozostałe pary surowców z konkretnej recepty sprawdza analizator niezgodności recepturowych, który zestawia opisane w piśmiennictwie połączenia i podaje sposób postępowania.

Sporządzanie preparatów z minoksydylem

Wybór mieszaniny rozpuszczalników decyduje o konsystencji gotowego płynu³.

Procedura jest w obu wariantach ta sama³.

1. Rozpuścić solubilizatory, czyli kwas salicylowy, cytrynowy, winowy albo mlekowy, w etanolu 96%.
2. Dodawać porcjami glicerol albo wodę razem z glicerolem.
3. Wsypywać minoksydyl porcjami, mieszając intensywnie. Rozpuszczanie trwa tym dłużej, im więcej surowca zawiera przepis, i może zająć kilka godzin.
4. Dodać pozostałe składniki, od ilości najmniejszych do największych.

Ilości spirytusu i wody potrzebne do uzyskania etanolu o wymaganym stężeniu przelicza kalkulator etanolu do receptury, przydatny przy przepisach na etanolu 70%.

Jak wyglądają przepisy z minoksydylem?

Poniższe przepisy pochodzą z praktyki aptecznej opisanej w piśmiennictwie recepturowym, ilości podano w gramach³.

Roztwór minoksydylu 2% to płyn na skórę głowy o stężeniu mieszczącym się w zakresie z Wykazu dawek.

• etanol 96% – do 100,0
• woda oczyszczona – 17,0
• glicerol – 17,0
• minoksydyl – 2,0

Minoksydyl rozpuszcza się tu w etanolu, po czym dodaje się porcjami wodę i glicerol³.

Roztwór minoksydylu 5% z kamforą wykorzystuje dwa kwasy jako solubilizatory.

• etanol 96% – 61,0
• glicerol – 30,0
• minoksydyl – 5,0
• kamfora – 2,0
• kwas salicylowy – 1,0
• kwas winowy – 1,0

Roztwór minoksydylu 5% z kofeiną i chlorowodorkiem pilokarpiny sporządza się na wodzie ogrzanej.

• woda oczyszczona – do 100,0
• etanol 96% – 47,5
• minoksydyl – 5,0
• kofeina – 1,0
• kwas salicylowy – 1,0
• chlorowodorek pilokarpiny – 0,5

Składniki stałe rozpuszcza się w etanolu, a następnie dodaje porcjami wodę ogrzaną do 40 °C, ponieważ kofeina rozpuszcza się w wodzie trudno i ogrzanie ułatwia ten etap³.

Przechowywanie i trwałość minoksydylu

Surowiec chroni się od światła⁵. Gotowych roztworów minoksydylu nie przechowuje się w lodówce, a gdy płyn opalizuje, zalecane jest delikatne ogrzanie do temperatury najwyżej 40 °C³.

Bezpieczeństwo stosowania minoksydylu

Co oznacza obecność minoksydylu w Wykazie B?

Minoksydyl figuruje w farmakopealnym Wykazie substancji silnie działających, czyli Wykazie B, bez oznaczenia § ani §§, więc nie podlega przepisom o przeciwdziałaniu narkomanii⁶. Wykazy zestawiono dla ułatwienia stosowania przepisów prawa farmaceutycznego, w tym zasad wydawania leków z aptek i wystawiania recept, które przy substancjach silnie działających (Separanda) przewidują szczególną ostrożność lub specjalne zasady postępowania⁷. W Wykazie substancji bardzo silnie działających, czyli Wykazie A, minoksydyl nie figuruje⁸, nie ma go też w Wykazie środków odurzających, czyli Wykazie N⁹, a brak znaków § i §§ przy pozycji w Wykazie B wyklucza go również z substancji psychotropowych. Pełne zestawienia portal publikuje osobno, wykaz A substancji bardzo silnie działających, wykaz N środków odurzających oraz wykaz P substancji psychotropowych.

Po podaniu miejscowym do krążenia ogólnego przenika około 0,3% do 0,4% dawki, a uszkodzenie skóry głowy zwiększa to przenikanie, dlatego płynów z minoksydylem nie nakłada się na skórę ogoloną³. Preparatów z minoksydylem nie stosuje się równolegle z miejscowymi kortykosteroidami, ditranolem i doustną tretynoiną, ani w stanach zapalnych skóry i w łuszczycy³. Przeniesienie płynu ze skóry głowy na twarz, na przykład przez poduszkę, grozi nadmiernym owłosieniem twarzy³. W pierwszych dwóch miesiącach leczenia możliwe jest przejściowe nasilenie wypadania włosów, związane z przejściem mieszków włosowych z fazy telogenu do anagenu³.

Surowce dopuszczone do obrotu

Zestawienie na podstawie rejestru⁴.