Testosteron

Testosteron to substancja czynna stosowana w recepturze w preparatach nanoszonych na skórę, sporządzanych na podłożach przezskórnych. Wykaz dawek Farmakopei Polskiej XIII przypisuje mu działanie androgenne i podaje wartości dla dwóch dróg pozajelitowych, domięśniowej oraz podskórnej w postaci implantu¹. W rejestrze surowców farmaceutycznych figuruje jedna postać, mikronizowana².

Charakterystyka testosteronu

Jak nazywa się testosteron na recepcie i w rejestrze?

Nazwa łacińska monografii to Testosteronum, a polska testosteron³. W rejestrze surowców farmaceutycznych surowiec występuje pod nazwą testosteron mikronizowany². Propionian testosteronu (Testosteroni propionas) to inna substancja, z własną pozycją w wykazie dawek i własnymi wartościami¹. Odpowiedniki nazw z recept zbiera wykaz synonimów recepturowych.

Jak wygląda testosteron i w czym się rozpuszcza?

Farmakopea opisuje surowiec jako biały lub prawie biały, krystaliczny proszek albo bezbarwne lub żółtawobiałe kryształy³. Rozpuszczalność monografia podaje terminami jakościowymi³.

Z tego układu wynika sposób wprowadzania surowca do preparatu. Jedynym rozpuszczalnikiem stosowanym przy stole recepturowym, w którym testosteron przechodzi do roztworu, jest etanol – w wodzie i w podłożach tłuszczowych pozostaje zawiesiną, więc o jednorodności gotowego preparatu decyduje rozdrobnienie proszku, a nie rozpuszczenie. Temperatura topnienia wynosi około 155 °C³, czyli powyżej temperatur używanych przy stapianiu podłoży, w których surowiec pozostaje ciałem stałym.

Zastosowanie testosteronu w recepturze

Testosteron należy do hormonów wprowadzanych do maści transdermalnych, czyli takich, z których substancja czynna wchłania się do krążenia ogólnego⁴. Wytwórca Pentravanu wymienia terapię hormonami bioidentycznymi jako jeden z trzech głównych obszarów zastosowania tego podłoża⁵.

Przenikanie testosteronu przez skórę z dwóch podłoży recepturowych porównano in vitro na ludzkiej skórze tułowia w komórkach dyfuzyjnych Franza⁶. Ilość testosteronu, która wchłonęła się z Pentravanu, była 1,7-krotnie większa niż z organożelu pluronikowo-lecytynowego (PLO)⁶.

Zarejestrowane leki z testosteronem podawanym na skórę to żele przezskórne, wskazane w testosteronowej terapii zastępczej w hipogonadyzmie męskim, gdy niedobór hormonu potwierdzają objawy kliniczne i badania biochemiczne⁷.

Stężenia i dawki maksymalne testosteronu

Wykaz dawek Farmakopei Polskiej XIII podaje dla testosteronu dwie drogi podania i dla każdej z nich jedną wartość, wspólną dla kolumn dawek zwykle stosowanych i maksymalnych¹. Jako działanie wskazuje androgen, a jako zastosowanie hipogonadyzm oraz raka piersi¹.

Wielkości podano w jednostkach masy, w gramach⁸, więc dla podania domięśniowego to 50 mg, a dla implantu od 100 mg do 600 mg. Wartości ustalono dla mężczyzny w wieku od 20 do 40 lat o masie ciała około 70 kg, bez chorób towarzyszących⁸.

Jakie stężenia stosuje się w preparatach na skórę?

Zakres stężeń dla preparatów nanoszonych na skórę wyznaczają badania podłoża oraz moce zarejestrowanych żeli.

Zapis stężenia z recepty i zawartość substancji czynnej w gotowym kremie przeliczysz przelicznikiem stężeń. Ilość surowca na przepisaną masę preparatu wyznaczysz kalkulatorem stężeń recepturowych.

Niezgodności recepturowe testosteronu

• Roztwory wodne. Testosteron jest praktycznie nierozpuszczalny w wodzie³, więc w preparacie o fazie wodnej pozostaje zawiesiną, a przepisany roztwór wodny nie powstanie.
• Podłoża tłuszczowe. W olejach tłustych surowiec także jest praktycznie nierozpuszczalny³, więc w maści na podłożu tłuszczowym tworzy zawiesinę, której jednorodność zależy od rozdrobnienia cząstek.
• Olej rycynowy i balsam peruwiański w preparatach na Pentravanie. Mieszaniny tego podłoża z olejem rycynowym oraz z balsamem peruwiańskim w stosunku 1:4 rozdzielały się na fazy¹⁰, więc dodatek tych składników rozwarstwia gotowy krem.
• Substancje podnoszące pH preparatu na Pentravanie. Podłoże ma odczyn kwaśny, a jego układ konserwujący opiera się na kwasach organicznych i soli kwasu sorbowego¹¹, więc składnik zmieniający odczyn na zasadowy osłabia ochronę przeciwdrobnoustrojową kremu¹².

Etanol i glicerol niezgodnością nie są, choć rozcieńczają emulsję. Mieszaniny Pentravanu z wodą, etanolem i glicerolem w stosunku 1:4 pozostawały trwałe przez sześć tygodni, zarówno w temperaturze od 2 °C do 8 °C, jak i od 18 °C do 25 °C¹⁰.

Pary składników z konkretnej recepty sprawdzisz w analizatorze niezgodności recepturowych.

Sporządzanie preparatów z testosteronem

W Pentravanie fazą zewnętrzną jest woda, więc o technice wprowadzenia substancji czynnej decyduje jej rozpuszczalność, a proszku nie wsypuje się wprost do kremu⁵. Do dyspozycji jest przy tym jedna postać surowca, mikronizowana, bo tylko taka figuruje w rejestrze².

1. Rozetrzeć proszek z kosolwentem na gładką pastę⁵. Spośród rozpuszczalników używanych w recepturze testosteron przechodzi do roztworu w etanolu 96%³.
2. Połączyć pastę z podłożem⁵.

Stężenie gotowego preparatu obniżysz kalkulatorem rozcieńczania maści.

Przechowywanie i trwałość testosteronu

Surowiec chroni się od światła³. Dla preparatów na Pentravanie wytwórca potwierdził zgodność testosteronu z podłożem przez 90 dni w całym przebadanym zakresie stężeń⁹, i ten okres jest podstawą terminu ważności gotowego kremu.

Bezpieczeństwo stosowania testosteronu

Testosteron figuruje w Wykazie B substancji silnie działających¹³, a w Wykazie A i Wykazie N nie występuje. Pełne zestawienia portal publikuje osobno jako wykaz A, wykaz N i wykaz P.

Preparat naniesiony na skórę przechodzi na inne osoby przez kontakt fizyczny, jeżeli nie są zachowane środki ostrożności, co prowadzi do zwiększenia stężenia hormonu w ich surowicy i przypadkowej androgenizacji: porostu włosów na twarzy i ciele, obniżenia głosu, nieregularnych cykli miesiączkowych u kobiet oraz przedwczesnego dojrzewania i powiększenia narządów płciowych u dzieci⁷. Przy bliskim kontakcie z dziećmi nie można wykluczyć wtórnego przeniesienia hormonu przez odzież⁷.

Charakterystyka żelu przezskórnego wiąże z tym trzy czynności pacjenta⁷.

1. Po nałożeniu preparatu dokładnie umyć ręce wodą z mydłem.
2. Po wyschnięciu zakryć miejsce nałożenia czystą odzieżą.
3. Przed bliskim kontaktem fizycznym z inną osobą, po upływie co najmniej godziny, umyć miejsce nałożenia wodą z mydłem i ponownie je zakryć czystą odzieżą.

Osoba, która miała kontakt z preparatem, myje zanieczyszczone miejsce wodą z mydłem⁷. Androgeny przyspieszają rozwój subklinicznego raka gruczołu krokowego i łagodnego rozrostu tego gruczołu, dlatego u leczonych mężczyzn stan stercza kontroluje się co najmniej raz w roku⁷. Zarejestrowany żel nie jest wskazany do stosowania u kobiet, a u osób poniżej 18 lat nie określono jego bezpieczeństwa ani skuteczności⁷.

Surowce dopuszczone do obrotu

Zestawienie na podstawie rejestru².