Węglan potasu

Węglan potasu to substancja czynna o silnie zasadowym odczynie roztworu wodnego, w recepturze wiązana z jedną postacią leku – wysyceniami. Farmakopea Polska XIII publikuje dla niego monografię¹, natomiast w rejestrze surowców farmaceutycznych dopuszczonych do obrotu w Polsce nie ma preparatu z tym surowcem². Farmaceuta spotyka go więc głównie w recepturach archiwalnych i w przelicznikach, które przetrwały w piśmiennictwie.

Charakterystyka węglanu potasu

Jak nazywa się węglan potasu na recepcie?

Monografia nosi tytuł Kalii carbonas, polską nazwę potasu węglan i angielską Potassium carbonate¹. W dawnych recepturach i w zestawieniach recepturowych ten sam surowiec występuje pod nazwą Kalium carbonicum³, i to ta forma pojawia się na starszych zapisach. Nazwy z recept przełożysz tłumaczem synonimów recepturowych.

Jak wygląda węglan potasu i w czym się rozpuszcza?

Surowiec ma postać białego lub prawie białego, granulowanego proszku, i jest higroskopijny¹.

Zestawienie pochodzi z monografii¹. Z tego układu wynika, że węglan potasu wprowadza się wyłącznie do fazy wodnej preparatu – w roztworach spirytusowych pozostanie osadem.

Cechą, która rozstrzyga o zachowaniu surowca w recepcie, jest odczyn. Roztwór 1 g węglanu potasu w 10 mL wody jest silnie zasadowy¹, więc surowiec zmienia pH całego preparatu, a nie tylko własnej porcji fazy wodnej.

Zastosowanie węglanu potasu w recepturze

Czym są wysycenia i jaką rolę pełni w nich węglan potasu?

Wysycenia (Saturationes) to roztwory soli sodowych i potasowych kwasów organicznych przesycone dwutlenkiem węgla, wprowadzone do lecznictwa w XV wieku³. Preparat powstaje przez rozpuszczenie węglanu lub wodorowęglanu sodu albo potasu obok substancji leczniczej i dodanie wybranego kwasu organicznego – cytrynowego, winowego, octu albo soku z cytryny³. Węglan potasu jest w tym przepisie składnikiem reagującym z kwasem, a nie substancją leczniczą preparatu.

Piśmiennictwo recepturowe zalicza wysycenia do postaci leku, które przestały pojawiać się w recepturze aptecznej³. Pozostałe postacie wykonywane dziś w aptece zbiera dział receptury.

Ilości węglanu potasu w preparatach recepturowych

Wykaz dawek Farmakopei Polskiej XIII wiąże wielkość dawki z działaniem farmakologicznym substancji czynnej⁴, a w wysyceniu węglan potasu odpowiada za reakcję z kwasem, więc jego ilość wynika ze stechiometrii przepisu. Punktem wyjścia jest ilość węglanu, nie kwasu – na 100 części cieczy wysycenie przygotowuje się z 4 części wodorowęglanu sodu albo równoważnej ilości innego węglanu³, a ilość kwasu dobiera się do niej z przelicznika.

Proporcje podaje zestawienie z piśmiennictwa recepturowego³. Wiersz węglanu potasu czyta się tak: odważoną ilość surowca mnoży się przez liczbę z kolumny wybranego kwasu. Węglan potasu wymaga przy tym najwięcej kwasu ze wszystkich czterech soli zestawienia. Zapis stężenia z recepty przeliczysz kalkulatorem stężeń recepturowych.

Węglan potasu nie występuje w Wykazie A, Wykazie B ani Wykazie N⁵. Pełne zestawienia portal publikuje osobno jako wykaz A, wykaz N i wykaz P.

Niezgodności recepturowe węglanu potasu

• Sole alkaloidów i środków miejscowo znieczulających. W środowisku zasadowym z roztworów soli słabych zasad wydzielają się trudno rozpuszczalne zasady⁶. Najtrudniej rozpuszczalne są papaweryna i strychnina, dalej atropina, a kodeina i efedryna dają niezgodność pozorną, bo wytrącona zasada rozpuszcza się z powrotem w mieszance⁶. Węglan potasu tworzy właśnie taki odczyn¹.
• Sole cynku. Z roztworów chlorku i siarczanu cynku w obecności substancji reagujących alkalicznie wytrąca się wodorotlenek⁶.
• Kwasy organiczne poza wysyceniem. Połączenie węglanu z kwasem w obecności wody uwalnia dwutlenek węgla³. W wysyceniu jest to reakcja zamierzona, poza nim gaz rozpręża opakowanie.
• Wilgoć z powietrza. Surowiec jest higroskopijny¹, więc w mieszaninie proszkowej odważona porcja chłonie wodę i zbryla całość.

Zestawienie węglanu potasu z kwasem organicznym w jednej recepcie niezgodnością samo w sobie nie jest – na tej reakcji opiera się cały przepis wysycenia, w którym wydzielający się dwutlenek węgla jest produktem pożądanym³. Rozstrzyga postać leku i opakowanie, nie samo sąsiedztwo składników.

Pary składników z konkretnej recepty sprawdzisz w analizatorze niezgodności recepturowych.

Sporządzanie preparatów z węglanem potasu

Przygotowanie wysycenia prowadzi się w kolejności, która zatrzymuje dwutlenek węgla w roztworze³:

1. Rozpuścić węglan potasu wraz z substancją leczniczą w wodzie.
2. Dodać kwas organiczny w ilości wyliczonej z przelicznika, prowadząc reakcję na zimno i powoli.
3. Nie sączyć i nie przelewać gotowego preparatu.
4. Zamknąć preparat w butelce dostatecznie wytrzymałej, żeby powstający dwutlenek węgla jej nie rozsadził.

Przechowywanie i trwałość węglanu potasu

Surowiec przechowuje się w hermetycznym pojemniku¹, co odpowiada opisowi proszku jako higroskopijnego¹. Gotowe wysycenie jest preparatem krótkotrwałym – bez odpowiedniego zamknięcia dwutlenek węgla ulatnia się z niego całkowicie w ciągu dwóch dni³.

Surowce dopuszczone do obrotu

W rejestrze surowców farmaceutycznych dopuszczonych do obrotu w Polsce nie ma preparatu z węglanem potasu². Receptę z węglanem potasu wykonuje się z surowca, którego apteka nie kupi jako surowca farmaceutycznego.

Spośród czterech soli wymienionych w przeliczniku wysyceń status surowca farmaceutycznego ma wodorowęglan sodu, obecny w rejestrze u kilku podmiotów odpowiedzialnych². To on jest zarazem solą, od której piśmiennictwo liczy przepis wyjściowy³.