opieka.farm
Surowiec recepturowy ·Węglan potasu
Portal tylko dla farmaceutów i techników farmaceutycznych.Tylko dla farmaceutów i techników Załóż konto Zaloguj się
Reklama
Surowiec recepturowy·substancje czynne

Węglan potasu

Węglan potasu (Kalii carbonas) – silnie zasadowy surowiec wysyceń, na 1 cz. węglanu przypada 0,93 cz. kwasu cytrynowego.

Zapisz

Węglan potasu to substancja czynna o silnie zasadowym odczynie roztworu wodnego, w recepturze wiązana z jedną postacią leku – wysyceniami. Farmakopea Polska XIII publikuje dla niego monografię1, natomiast w rejestrze surowców farmaceutycznych dopuszczonych do obrotu w Polsce nie ma preparatu z tym surowcem2. Farmaceuta spotyka go więc głównie w recepturach archiwalnych i w przelicznikach, które przetrwały w piśmiennictwie.

Charakterystyka węglanu potasu

Jak nazywa się węglan potasu na recepcie?

Monografia nosi tytuł Kalii carbonas, polską nazwę potasu węglan i angielską Potassium carbonate1. W dawnych recepturach i w zestawieniach recepturowych ten sam surowiec występuje pod nazwą Kalium carbonicum3, i to ta forma pojawia się na starszych zapisach. Nazwy z recept przełożysz tłumaczem synonimów recepturowych.

Jak wygląda węglan potasu i w czym się rozpuszcza?

Surowiec ma postać białego lub prawie białego, granulowanego proszku, i jest higroskopijny1.

RozpuszczalnikZachowanie surowca
Wodasubstancja łatwo rozpuszczalna
Etanol (96%)substancja praktycznie nierozpuszczalna

Zestawienie pochodzi z monografii1. Z tego układu wynika, że węglan potasu wprowadza się wyłącznie do fazy wodnej preparatu – w roztworach spirytusowych pozostanie osadem.

Cechą, która rozstrzyga o zachowaniu surowca w recepcie, jest odczyn. Roztwór 1 g węglanu potasu w 10 mL wody jest silnie zasadowy1, więc surowiec zmienia pH całego preparatu, a nie tylko własnej porcji fazy wodnej.

Zastosowanie węglanu potasu w recepturze

Czym są wysycenia i jaką rolę pełni w nich węglan potasu?

Wysycenia (Saturationes) to roztwory soli sodowych i potasowych kwasów organicznych przesycone dwutlenkiem węgla, wprowadzone do lecznictwa w XV wieku3. Preparat powstaje przez rozpuszczenie węglanu lub wodorowęglanu sodu albo potasu obok substancji leczniczej i dodanie wybranego kwasu organicznego – cytrynowego, winowego, octu albo soku z cytryny3. Węglan potasu jest w tym przepisie składnikiem reagującym z kwasem, a nie substancją leczniczą preparatu.

Piśmiennictwo recepturowe zalicza wysycenia do postaci leku, które przestały pojawiać się w recepturze aptecznej3. Pozostałe postacie wykonywane dziś w aptece zbiera dział receptury.

Ilości węglanu potasu w preparatach recepturowych

Wykaz dawek Farmakopei Polskiej XIII wiąże wielkość dawki z działaniem farmakologicznym substancji czynnej4, a w wysyceniu węglan potasu odpowiada za reakcję z kwasem, więc jego ilość wynika ze stechiometrii przepisu. Punktem wyjścia jest ilość węglanu, nie kwasu – na 100 części cieczy wysycenie przygotowuje się z 4 części wodorowęglanu sodu albo równoważnej ilości innego węglanu3, a ilość kwasu dobiera się do niej z przelicznika.

Węglany 1 cz.AcetumAcidum citricumAcidum tartaricumSuccus Citri recens
Kalium carbonicum14,50,931,0811,5
Kalium bicarbonicum10,00,640,758,0
Natrium bicarbonicum12,00,750,909,5
Natrium carbonicum7,00,450,525,6

Proporcje podaje zestawienie z piśmiennictwa recepturowego3. Wiersz węglanu potasu czyta się tak: odważoną ilość surowca mnoży się przez liczbę z kolumny wybranego kwasu. Węglan potasu wymaga przy tym najwięcej kwasu ze wszystkich czterech soli zestawienia. Zapis stężenia z recepty przeliczysz kalkulatorem stężeń recepturowych.

Węglan potasu nie występuje w Wykazie A, Wykazie B ani Wykazie N5. Pełne zestawienia portal publikuje osobno jako wykaz A, wykaz N i wykaz P.

Niezgodności recepturowe węglanu potasu

  • Sole alkaloidów i środków miejscowo znieczulających. W środowisku zasadowym z roztworów soli słabych zasad wydzielają się trudno rozpuszczalne zasady6. Najtrudniej rozpuszczalne są papaweryna i strychnina, dalej atropina, a kodeina i efedryna dają niezgodność pozorną, bo wytrącona zasada rozpuszcza się z powrotem w mieszance6. Węglan potasu tworzy właśnie taki odczyn1.
  • Sole cynku. Z roztworów chlorku i siarczanu cynku w obecności substancji reagujących alkalicznie wytrąca się wodorotlenek6.
  • Kwasy organiczne poza wysyceniem. Połączenie węglanu z kwasem w obecności wody uwalnia dwutlenek węgla3. W wysyceniu jest to reakcja zamierzona, poza nim gaz rozpręża opakowanie.
  • Wilgoć z powietrza. Surowiec jest higroskopijny1, więc w mieszaninie proszkowej odważona porcja chłonie wodę i zbryla całość.

Zestawienie węglanu potasu z kwasem organicznym w jednej recepcie niezgodnością samo w sobie nie jest – na tej reakcji opiera się cały przepis wysycenia, w którym wydzielający się dwutlenek węgla jest produktem pożądanym3. Rozstrzyga postać leku i opakowanie, nie samo sąsiedztwo składników.

Pary składników z konkretnej recepty sprawdzisz w analizatorze niezgodności recepturowych.

Sporządzanie preparatów z węglanem potasu

Przygotowanie wysycenia prowadzi się w kolejności, która zatrzymuje dwutlenek węgla w roztworze3:

  1. Rozpuścić węglan potasu wraz z substancją leczniczą w wodzie.
  2. Dodać kwas organiczny w ilości wyliczonej z przelicznika, prowadząc reakcję na zimno i powoli.
  3. Nie sączyć i nie przelewać gotowego preparatu.
  4. Zamknąć preparat w butelce dostatecznie wytrzymałej, żeby powstający dwutlenek węgla jej nie rozsadził.

Przechowywanie i trwałość węglanu potasu

Surowiec przechowuje się w hermetycznym pojemniku1, co odpowiada opisowi proszku jako higroskopijnego1. Gotowe wysycenie jest preparatem krótkotrwałym – bez odpowiedniego zamknięcia dwutlenek węgla ulatnia się z niego całkowicie w ciągu dwóch dni3.

Surowce dopuszczone do obrotu

W rejestrze surowców farmaceutycznych dopuszczonych do obrotu w Polsce nie ma preparatu z węglanem potasu2. Receptę z węglanem potasu wykonuje się z surowca, którego apteka nie kupi jako surowca farmaceutycznego.

Spośród czterech soli wymienionych w przeliczniku wysyceń status surowca farmaceutycznego ma wodorowęglan sodu, obecny w rejestrze u kilku podmiotów odpowiedzialnych2. To on jest zarazem solą, od której piśmiennictwo liczy przepis wyjściowy3.

Źródła

  1. Farmakopea Polska XIII. Monografia: Kalii carbonas. T. III, str. 3498. 2023 ↩↩↩↩↩↩↩↩↩
  2. Lista Surowców Farmaceutycznych. Centrum e-Zdrowia, Rejestr Produktów Leczniczych. Stan na 2026-07-05 ↩↩↩
  3. Kołodziejczyk MK, Nachajski MJ. Wyciągane z lamusa – rzecz o starych leku postaciach. Aptekarz Polski. 2015 ↩↩↩↩↩↩↩↩↩↩↩
  4. Farmakopea Polska XIII. Wykaz dawek substancji czynnych, Wyjaśnienia. T. III, str. 4887. 2023 ↩
  5. Farmakopea Polska XIII. Wykazy A, B, N. T. III, str. 4956–4964. 2023 ↩
  6. Kasperek R. Trudności i niezgodności recepturowe. Aptekarz Polski. 2016 ↩↩↩

Treść specjalistyczna

Tylko dla farmaceutów i techników farmaceutycznych. Zaloguj się kontem zawodowym, żeby czytać dalej.

Autor
Redakcja portalu
Opracowanie zespołu
Publikacja: 04.09.2026 Ostatnia aktualizacja: 04.09.2026