COVID-19
COVID-19 – zakażenie SARS-CoV-2, zwykle łagodne. Leczenie objawowe, leki przeciwwirusowe u grup ryzyka, szczepienia, testy i porada w aptece.
COVID-19 to ostra choroba zakaźna układu oddechowego wywołana wirusem SARS-CoV-2, która u większości osób zaszczepionych i bez obciążeń ma dziś przebieg łagodny do umiarkowanego, a poważne ryzyko dotyczy głównie osób starszych i chorych przewlekle. Podstawą postępowania jest leczenie objawowe, wczesne skierowanie pacjentów z grupy ryzyka do lekarza w celu rozważenia leku przeciwwirusowego oraz szczepienie jako główna metoda zapobiegania ciężkiemu przebiegowi1,2. Rolą farmaceuty jest łagodzenie objawów, zaproponowanie testu, wychwycenie interakcji lekowych i rozpoznanie sytuacji wymagających pilnej pomocy.
Definicja i klasyfikacja COVID-19
COVID-19 (coronavirus disease 2019) to choroba wywołana zakażeniem koronawirusem severe acute respiratory syndrome coronavirus 2 (SARS-CoV-2). Obecnie ma charakter endemiczny, a dominują warianty linii Omikron i ich pochodne, które przy dużym odsetku osób uodpornionych po szczepieniu lub przechorowaniu dają zwykle łagodniejszy przebieg niż warianty z początku pandemii. Klinicznie wyróżnia się postaci różniące się ciężkością:
- postać łagodna – objawy górnych dróg oddechowych i objawy ogólne bez duszności i bez zajęcia płuc,
- postać umiarkowana – cechy zajęcia dolnych dróg oddechowych z zachowanym prawidłowym utlenowaniem krwi,
- postać ciężka – niewydolność oddechowa z saturacją krwi (SpO2) poniżej 94%, wymagająca leczenia szpitalnego,
- postać krytyczna – wstrząs, niewydolność wielonarządowa lub zespół ostrej niewydolności oddechowej (ARDS)1.
Epidemiologia COVID-19
Po fazie pandemicznej COVID-19 stał się chorobą endemiczną, z falami zachorowań w ciągu roku, nasilonymi zwłaszcza jesienią i zimą. Ciężki przebieg i zgony dotyczą przede wszystkim osób starszych, nieszczepionych oraz obciążonych chorobami przewlekłymi lub immunosupresją, dlatego to w tych grupach szczepienie i wczesne leczenie przeciwwirusowe przynoszą największą korzyść.
Przyczyny i czynniki ryzyka COVID-19
Chorobę wywołuje wirus SARS-CoV-2, przenoszony głównie drogą kropelkową i powietrzną (aerozole), a w mniejszym stopniu przez kontakt ze skażonymi powierzchniami. Na ciężki przebieg szczególnie narażone są następujące grupy:
- podeszły wiek (najważniejszy czynnik ryzyka) – ryzyko ciężkiego przebiegu i zgonu rośnie z każdą dekadą życia,
- choroby przewlekłe (najliczniejsza grupa ryzyka) – cukrzyca, otyłość, przewlekła choroba nerek, choroby serca oraz płuc (POChP),
- immunosupresja (istotny czynnik) – choroba nowotworowa, leczenie immunosupresyjne, stan po przeszczepieniu,
- ciąża (podwyższone ryzyko ciężkiego przebiegu),
- brak szczepienia lub brak dawek przypominających (modyfikowalny czynnik ryzyka).
Objawy COVID-19
Obraz kliniczny jest niespecyficzny i w dużej mierze pokrywa się z grypą i przeziębieniem:
- gorączka, kaszel, ból gardła, katar i uczucie zatkanego nosa (częste),
- ból głowy, bóle mięśni oraz wyraźne zmęczenie i osłabienie (częste),
- utrata lub zaburzenia węchu i smaku (rzadsze przy wariantach Omikron niż we wcześniejszych falach),
- biegunka, nudności lub ból brzucha (u części chorych),
- u osób zaszczepionych objawy są zwykle łagodne i krótkotrwałe.
Czerwone flagi COVID-19
Wymagają pilnej oceny lekarskiej, bo wskazują na ciężki przebieg lub groźne powikłanie COVID-19:
- duszność lub trudności w oddychaniu, także zadyszka przy niewielkim wysiłku (niewydolność oddechowa),
- saturacja krwi (SpO2) poniżej 94% (hipoksemia wymagająca tlenoterapii),
- ból lub ucisk w klatce piersiowej (zapalenie mięśnia sercowego, zatorowość płucna lub zawał),
- sinica warg lub twarzy (znaczne niedotlenienie),
- splątanie, silna senność lub trudność w wybudzeniu (hipoksja albo ciężki przebieg),
- nagły jednostronny obrzęk i ból łydki lub duszność z krwiopluciem (żylna choroba zakrzepowo-zatorowa),
- pacjent z grupy wysokiego ryzyka z wczesnymi objawami (pilna kwalifikacja do leku przeciwwirusowego, który trzeba włączyć w ciągu kilku dni od początku objawów),
- odwodnienie lub brak przyjmowania płynów, zwłaszcza u osób starszych.
Z czym różnicować COVID-19
Objawy COVID-19 są niespecyficzne i pokrywają się z innymi infekcjami dróg oddechowych. Grypa ma zwykle gwałtowniejszy początek z wysoką gorączką i silnymi bólami mięśni, ale klinicznie bywa nie do odróżnienia (patrz karta „Grypa”). Przeziębienie przebiega łagodniej, bez duszności i bez ciężkiego pogorszenia (patrz karta „Przeziębienie”). Ponieważ obrazy się nakładają, rozstrzyga test w kierunku SARS-CoV-2, a przy dominacji wariantów Omikron utrata węchu i smaku jest mniej pewnym wyróżnikiem niż wcześniej.
Przy pierwszym stole nie próbuj odróżniać COVID-19 od grypy wyłącznie po objawach, bo są zbyt podobne. Jeśli rozstrzygnięcie zmieni postępowanie, na przykład u pacjenta z grupy ryzyka kwalifikującego się do leku przeciwwirusowego, zaproponuj szybki test antygenowy, który różnicuje obie infekcje.
Rozpoznanie COVID-19
Rozpoznanie opiera się na teście wykrywającym zakażenie SARS-CoV-2 – szybkim teście antygenowym, dostępnym także do samodzielnego wykonania, lub czulszym badaniu molekularnym (RT-PCR). Ujemny szybki test antygenowy przy typowych objawach nie wyklucza zakażenia i przy istotnych wątpliwościach warto go powtórzyć lub potwierdzić badaniem PCR. U pacjentów z grupy ryzyka dodatni wynik pozwala szybko rozważyć leczenie przeciwwirusowe.
Postępowanie przy pierwszym stole
Postępowanie zależy od nasilenia objawów i ryzyka ciężkiego przebiegu: u większości chorych wystarczają leczenie objawowe i izolacja, a kluczowe jest wczesne wychwycenie osób, które odniosą korzyść z leku przeciwwirusowego, oraz rozpoznanie objawów alarmowych1,2.
Punkt wyjścia dla dalszego postępowania. Zaproponuj szybki test antygenowy w kierunku SARS-CoV-2, a przy dodatnim wyniku doradź pozostanie w domu, ograniczenie kontaktu z osobami z grupy ryzyka oraz higienę rąk i zasłanianie ust, aby ograniczyć transmisję.
Doradzaj odpoczynek, obfite nawodnienie oraz paracetamol lub ibuprofen na gorączkę, ból głowy i bóle mięśni. Katar, kaszel i ból gardła łagodź objawowo jak w przeziębieniu (patrz odrębne karty). Niesteroidowe leki przeciwzapalne, w tym ibuprofen, są w COVID-19 bezpieczne i nie pogarszają przebiegu choroby3.
U osób z czynnikami ciężkiego przebiegu (podeszły wiek, choroby przewlekłe, immunosupresja, ciąża, brak szczepienia) niezwłocznie skieruj do lekarza w celu rozważenia doustnego leku przeciwwirusowego, skutecznego tylko wtedy, gdy zostanie włączony wcześnie, w ciągu pierwszych dni od początku objawów2,4.
Pilnie kieruj pacjentów z dusznością, spadkiem saturacji, bólem w klatce piersiowej lub splątaniem. Odradzaj antybiotyk, który nie działa na wirusa i jest zasadny dopiero przy udokumentowanym wtórnym zakażeniu bakteryjnym1.
Farmakoterapia
Leki przeciwgorączkowe i przeciwbólowe
Pierwszy wybór na gorączkę, ból głowy i bóle mięśni u pacjentów leczonych objawowo. Łagodzą dolegliwości, ale nie skracają zakażenia. Wbrew obawom z początku pandemii niesteroidowe leki przeciwzapalne, w tym ibuprofen, nie pogarszają przebiegu COVID-19 i pozostają bezpieczną opcją3.
- paracetamol – 500–1000 mg do 4 razy na dobę (preparaty Apap, Panadol)
- ibuprofen – 200–400 mg co 6–8 godzin (preparaty Ibuprom, Nurofen)
Leki przeciwwirusowe
Zarezerwowane dla osób z grupy wysokiego ryzyka ciężkiego przebiegu i skuteczne tylko włączone wcześnie, w ciągu pierwszych dni od objawów. Nie są potrzebne u młodszych, zaszczepionych pacjentów z łagodnym przebiegiem i bez czynników ryzyka, a decyzję o ich zastosowaniu podejmuje lekarz2.
- nirmatrelwir z rytonawirem – 300 mg z 100 mg 2 razy na dobę przez 5 dni, rozpoczęte do 5 dni od początku objawów (preparat Paxlovid, na receptę, doustnie). Rytonawir silnie hamuje metabolizm wątrobowy wielu leków i wchodzi w liczne, potencjalnie groźne interakcje.
- remdesiwir – 200 mg dożylnie w pierwszej dobie, następnie 100 mg na dobę, stosowany w szpitalu (preparat Veklury) – skraca czas do wyzdrowienia u chorych wymagających hospitalizacji5
- molnupirawir – 800 mg 2 razy na dobę przez 5 dni (preparat Lagevrio, w Unii Europejskiej i w Polsce niedopuszczony do obrotu) – działa słabiej i mniej pewnie niż nirmatrelwir6, a w populacji w większości zaszczepionej nie zmniejszał ryzyka hospitalizacji ani zgonu7
U nieszczepionych dorosłych z grupy wysokiego ryzyka, leczonych wcześnie, nirmatrelwir z rytonawirem wyraźnie zmniejsza ryzyko hospitalizacji i zgonu4. Korzyść ta nie przenosi się jednak na osoby zaszczepione lub bez czynników ryzyka, u których w badaniu pacjentów standardowego ryzyka nie wykazano istotnego skrócenia czasu ustępowania objawów8.
Największym wyzwaniem praktycznym przy nirmatrelwirze z rytonawirem są interakcje lekowe, w których wykryciu farmaceuta odgrywa kluczową rolę.
Zanim pacjent zacznie Paxlovid, przejrzyj całą jego listę leków pod kątem interakcji z rytonawirem, w tym statyn, leków przeciwzakrzepowych i przeciwarytmicznych oraz niektórych leków psychiatrycznych i immunosupresyjnych. Część leków wymaga czasowego odstawienia lub zmiany dawki, a przy niektórych połączeniach terapia jest przeciwwskazana – w razie wątpliwości skonsultuj się z lekarzem prowadzącym.
Czego nie stosować
Nie każdy popularny w czasie pandemii środek działa, a niektóre bywają wręcz szkodliwe. Poniższych nie należy rekomendować w leczeniu COVID-19:
- antybiotyki – nie działają na wirusa i są uzasadnione wyłącznie przy udokumentowanym nadkażeniu bakteryjnym,
- iwermektyna – w rzetelnych badaniach z randomizacją nie skraca choroby ani nie zapobiega hospitalizacji,
- hydroksychlorochina i chlorochina – nieskuteczne, a u chorych hospitalizowanych nie zmniejszały śmiertelności.
Duże, rzetelnie zaprojektowane badania z randomizacją nie potwierdziły skuteczności leków rozreklamowanych w czasie pandemii: iwermektyna nie skracała przebiegu choroby ani nie zmniejszała ryzyka hospitalizacji9, a hydroksychlorochina nie obniżała śmiertelności u chorych hospitalizowanych10. Część wczesnych, entuzjastycznych doniesień o tych lekach została później wycofana z piśmiennictwa.
Edukacja pacjenta
- Szczepienie i dawki przypominające zgodnie z aktualnymi zaleceniami, zwłaszcza u osób starszych i obciążonych chorobami przewlekłymi.
- Wczesny test i kontakt z lekarzem przy objawach u pacjenta z grupy ryzyka, aby zdążyć z lekiem przeciwwirusowym.
- Leczenie objawowe – nawodnienie, odpoczynek, paracetamol lub ibuprofen.
- Izolację i higienę (mycie rąk, zasłanianie ust) do ustąpienia objawów, aby chronić domowników z grupy ryzyka.
- Przegląd listy leków przed Paxlovidem, aby wychwycić interakcje z rytonawirem.
- Antybiotyk w niepowikłanym COVID-19, bo nie działa na wirusa i naraża na działania niepożądane oraz antybiotykooporność.
- Iwermektynę i hydroksychlorochinę, które są nieskuteczne, a mogą szkodzić.
- Rekomendowanie leku przeciwwirusowego zdrowej, zaszczepionej osobie z łagodnym przebiegiem i bez czynników ryzyka, u której korzyść jest niepewna.
- Bagatelizowanie duszności i spadku saturacji, zwłaszcza u osób starszych i obciążonych.
Powikłania i rokowanie COVID-19
U większości chorych, zwłaszcza zaszczepionych, rokowanie jest dobre, a objawy ustępują w ciągu jednego do dwóch tygodni. Cięższy przebieg i powikłania częściej dotyczą osób starszych i obciążonych:
- zapalenie płuc i zespół ostrej niewydolności oddechowej (ARDS) (główna przyczyna ciężkiego przebiegu),
- powikłania zakrzepowo-zatorowe – zatorowość płucna, zakrzepica żył głębokich, udar mózgu,
- zaostrzenie chorób przewlekłych – serca, płuc i cukrzycy,
- długi COVID (long COVID) – utrzymujące się tygodniami lub miesiącami zmęczenie, duszność, kołatanie serca i zaburzenia koncentracji, także po łagodnym zakażeniu11.
Profilaktyka COVID-19
Najważniejszą metodą zapobiegania ciężkiemu przebiegowi jest szczepienie, którego skład jest aktualizowany do krążących wariantów, z dawkami przypominającymi zalecanymi zwłaszcza osobom z grup ryzyka. Szczepionki przeciw COVID-19 skutecznie zmniejszają ryzyko objawowej choroby i ciężkiego przebiegu12. Uzupełniająco chronią higiena rąk, wietrzenie pomieszczeń, unikanie kontaktu z chorymi oraz izolacja osób zakażonych.
Pacjentowi wahającemu się przed szczepieniem uczciwie powiedz, że aktualne szczepionki nie zawsze chronią przed samym zakażeniem, ale wyraźnie zmniejszają ryzyko ciężkiego przebiegu i zgonu, co jest najważniejsze u osób starszych i obciążonych chorobami przewlekłymi. Jako farmaceuta możesz zakwalifikować i zaszczepić pacjenta albo wskazać mu punkt szczepień.
Źródła
- Agarwal A i wsp. A living WHO guideline on drugs for covid-19. BMJ. 2020. [typ: wytyczne] PMID: 32887691 ↩↩↩↩
- Shumaker AH i wsp. 2025 Clinical Practice Guideline Update by the Infectious Diseases Society of America on the Treatment and Management of COVID-19: Antiviral Treatment for Mild to Moderate COVID-19 in Adults. Clin Infect Dis. 2026. [typ: wytyczne] PMID: 41920902 ↩↩↩↩
- Wong AYS i wsp. Use of non-steroidal anti-inflammatory drugs and risk of death from COVID-19: an OpenSAFELY cohort analysis based on two cohorts. Ann Rheum Dis. 2021. [typ: obserwacyjne] PMID: 33478953 ↩↩
- Hammond J i wsp. Oral Nirmatrelvir for High-Risk, Nonhospitalized Adults with Covid-19. N Engl J Med. 2022. [typ: RCT] PMID: 35172054 ↩↩
- Beigel JH i wsp. Remdesivir for the Treatment of Covid-19 – Final Report. N Engl J Med. 2020. [typ: RCT] PMID: 32445440 ↩
- Jayk Bernal A i wsp. Molnupiravir for Oral Treatment of Covid-19 in Nonhospitalized Patients. N Engl J Med. 2022. [typ: RCT] PMID: 34914868 ↩
- Butler CC i wsp. Molnupiravir plus usual care versus usual care alone as early treatment for adults with COVID-19 at increased risk of adverse outcomes (PANORAMIC): an open-label, platform-adaptive randomised controlled trial. Lancet. 2023. [typ: RCT] PMID: 36566761 ↩
- Hammond J i wsp. Nirmatrelvir for Vaccinated or Unvaccinated Adult Outpatients with Covid-19. N Engl J Med. 2024. [typ: RCT] PMID: 38598573 ↩
- Reis G i wsp. Effect of Early Treatment with Ivermectin among Patients with Covid-19. N Engl J Med. 2022. [typ: RCT] PMID: 35353979 ↩
- RECOVERY Collaborative Group. Effect of Hydroxychloroquine in Hospitalized Patients with Covid-19. N Engl J Med. 2020. [typ: RCT] PMID: 33031652 ↩
- Nalbandian A i wsp. Post-acute COVID-19 syndrome. Nat Med. 2021. [typ: przegląd] PMID: 33753937 ↩
- Graña C i wsp. Efficacy and safety of COVID-19 vaccines. Cochrane Database Syst Rev. 2022. [typ: metaanaliza] PMID: 36473651 ↩
Zaloguj się, aby czytać dalej
Pełne opracowania opieka.farm – w tym materiały Rx – są dostępne dla zalogowanych. Załóż bezpłatne konto zawodowe: zajmuje minutę i odblokowuje całą bazę wiedzy.
