Gorączka jest reakcją obronną organizmu, często związaną z przebiegiem chorób samoograniczających się, np. z przeziębieniem. Jest to stan podwyższonej temperatury ciała, powyżej ustalonej wartości prawidłowej zależnej od miejsca pomiaru, wywołany przez cytokiny pirogenne powstające przy udziale czynników prozapalnych.
Objawy
Za stan podgorączkowy uważa się temperaturę ciała między 37–38°C. Gdy temperatura ciała przekracza 38°C, mówimy już o gorączce.
Miejsce pomiaru temperatury ciała zależy od wieku dziecka. Według wytycznych brytyjskiego Narodowego Instytutu Zdrowia (ang. National Institute of Health and Care Excellence, NICE) z 2019 r., u noworodków temperaturę należy mierzyć za pomocą termometru elektronicznego w dole pachowym, zaś u dzieci w wieku od 4 tygodni do 5 lat preferowane są pomiary termometrem elektronicznym lub chemicznym w dole pachowym oraz termometrem działającym na podczerwień na błonie bębenkowej. U dzieci w wieku 0-5 lat nie zaleca się rutynowego stosowania ustnego ani doodbytniczego pomiaru temperatury ciała.[1]
Objawy alarmowe
Do lekarza należy skierować przede wszystkim małych pacjentów z gorączką w sytuacji, gdy:[2]
- gorączka (powyżej 38°C) występuje u dziecka poniżej 3. m.ż. (nawet jeśli dziecko czuje się dobrze i nie ma żadnych innych objawów)
- gorączka przekracza 39°C u dzieci między 3.–36. m.ż.
- gorączka przekracza 40°C u dzieci, niezależnie od wieku
- gorączce towarzyszą też inne niepokojące objawy, takie jak: zmiana sposobu oddychania, zachowania się czy wyglądu, drgawki gorączkowe, nudności i wymioty, bladość lub sinica skóry, warg, języka, wysypka lub wybroczyny nieblednące pod naciskiem
- temperatura ciała nie ulega obniżeniu pomimo podawania leków przeciwgorączkowych
Przyczyny
Najczęstszą przyczyną gorączki są zakażenia o etiologii wirusowej, bakteryjnej i grzybiczej (m.in. zakażenia dróg oddechowych, moczowych, przewodu pokarmowego oraz ośrodkowego układu nerwowego) zlokalizowane oraz uogólnione, a także parazytozy. Spośród przyczyn niezakaźnych najistotniejsze są choroby rozrostowe i autoimmunologiczne. Należy również pamiętać o innych stanach przebiegających z gorączką, takich jak przegrzanie, uszkodzenie mózgu, rozległy uraz wielonarządowy i uraz rdzenia kręgowego, reakcje polekowe, zatrucia, uogólnione reakcje alergiczne, zaburzenia wodno-elektrolitowe (odwodnienie, hipernatremia, moczówka prosta) oraz zaburzenia metaboliczne i endokrynologiczne (tyreotoksykoza, niedoczynność kory nadnerczy).[3]
Kryteria rozpoznania
Pomiar temperatury odgrywa kluczową rolę w prawidłowym badaniu i ocenie stanu dziecka, a jego wynik zależy od miejsca pomiaru. Obecnie przeprowadzanie pomiaru temperatury można wykonać w 4 lokalizacjach: w odbycie, pod pachą, w ustach i w uchu (na błonie bębenkowej). W tabeli 1 przedstawiono zakres prawidłowych temperatur ciała definiowane jako prawidłowa temperatura oraz gorączka, w zależności od miejsca zmierzenia.[4]
Tabela 1. Wartości temperatury ciała definiowane jako prawidłowa temperatura oraz gorączka, w zależności od miejsca zmierzenia
| Miejsce mierzenia | Zakres prawidłowych temperatur | Średnia temperatura | Gorączka |
|---|---|---|---|
| W odbycie | 36,6–37,9°C | 37°C | ≥ 38°C |
| W ustach | 35,5–37,5°C | 36,6°C | ≥ 37,6°C |
| Pod pachą | 34,7–37,3°C | 36,4°C | ≥ 37,4°C |
| W uchu (błona bębenkowa) | 35,7–37,5°C | 36,6°C | ≥ 37,6°C |
Różnicowanie
Gorączka często może być mylona z hipertermią. Hipertermia to stan podwyższonej temperatury ciała z powodu zawodzenia mechanizmów chłodzących, przy prawidłowym punkcie nastawczym w OUN. W przypadku hipertermii nie da się skutecznie obniżyć temperatury przez podawanie leków przeciwgorączkowych. Przyczyną hipertermii może być udar cieplny (potocznie nazywany słonecznym), a także zatrucie lekami, dopalaczami i narkotykami.[5]
Gorączka u dzieci może być wyzwaniem diagnostycznym, ponieważ często, mimo uważnej oceny, trudno zidentyfikować jej przyczynę i odróżnić łagodną infekcję wirusową od zagrażającego życiu zakażenia bakteryjnego bądź innej ciężkiej choroby przebiegającej z gorączką.
Epidemiologia
Gorączka jest jednym z najczęstszych objawów klinicznych obserwowanych w praktyce medycznej na całym świecie. Nie stanowi odrębnej jednostki chorobowej, lecz jest nieswoistą reakcją organizmu na infekcje, stany zapalne, choroby nowotworowe czy autoimmunologiczne. Jej epidemiologia zależy więc przede wszystkim od częstości występowania chorób podstawowych w danej populacji.
Powikłania
Powikłania gorączki zależą od jej wysokości, czasu trwania oraz stanu pacjenta. U osób zdrowych umiarkowana gorączka zwykle nie jest groźna, ale długotrwała lub bardzo wysoka temperatura może prowadzić do poważnych konsekwencji. Najczęściej wymienia się odwodnienie i zaburzenia elektrolitowe, wynikające ze zwiększonej utraty wody i soli mineralnych przez pot i przyspieszony oddech. Gorączka obciąża też układ krążenia – przyspiesza akcję serca i zwiększa zapotrzebowanie tkanek na tlen, co jest szczególnie niebezpieczne u osób z chorobami serca czy płuc. U dzieci mogą wystąpić drgawki gorączkowe, zwykle przemijające, ale zawsze wymagające obserwacji.[4] Bardzo wysoka temperatura, przekraczająca 41°C, może prowadzić do uszkodzenia ośrodkowego układu nerwowego, zaburzeń świadomości, a nawet niewydolności wielonarządowej. Dodatkowo gorączka może nasilać przebieg chorób przewlekłych, takich jak cukrzyca czy niewydolność serca.
Leczenie przyczynowe
Leki OTC
Nie ma dostępnych leków OTC, które działałyby przyczynowo na gorączkę.
Leki na receptę
Leki działające przyczynowo na gorączkę to takie, które zwalczają jej przyczynę, a nie tylko obniżają temperaturę. Należą do nich antybiotyki w zakażeniach bakteryjnych, leki przeciwwirusowe (np. oseltamiwir w grypie), leki przeciwpasożytnicze, a także glikokortykosteroidy czy leki immunosupresyjne w chorobach autoimmunologicznych. Ich stosowanie zawsze zależy od rozpoznania przyczyny gorączki.
Leczenie objawowe
Leki OTC
Pacjentowi z gorączką zaleć w pierwszej kolejności:
- paracetamol, ponieważ jest skuteczny u dzieci i dorosłych w leczeniu krótkotrwałym (do 7 dni), co potwierdzają przegląd systematyczny i kliniczny z 2017 roku[6]
- ibuprofen, ponieważ jest równie skuteczny w leczeniu gorączki co paracetamol, choć częściej niż paracetamol może powodować wystąpienie działań niepożądanych.[6] Przegląd systematyczny i metaanaliza z 2020 roku wykazały dodatkowo, że ibuprofen szybciej obniża gorączkę u dzieci niż paracetamol i nie odnotowano istotnych różnic w profilu bezpieczeństwa tych substancji[7]
Paracetamol może być stosowany od urodzenia, natomiast ibuprofen od ukończenia 3. m.ż. Ibuprofen zaleć pacjentowi w przypadku gorączki będącej objawem współistniejącego stanu zapalnego, ponieważ w przeciwieństwie do paracetamolu wykazuje on aktywność przeciwzapalną. Ponadto rekomenduj ibuprofen u pacjentów z ciężką niewydolnością wątroby lub nerek oraz z chorobą alkoholową. Paracetamol rekomenduj szczególnie noworodkom i niemowlętom do 3. m.ż., kobietom w III trymestrze ciąży oraz pacjentom chorującym na nadciśnienie tętnicze, niewydolność serca lub chorobę wrzodową żołądka.
W dalszej kolejności pacjentowi z gorączką możesz zalecić:
- kwas acetylosalicylowy, ponieważ jest on tak samo skuteczny jak paracetamol w leczeniu gorączki i może być stosowany od 12. r.ż.[8]
- metamizol (Pyralgina), ponieważ ma ugruntowane zastosowanie kliniczne w leczeniu gorączki i niektóre dane wskazują na jego wyższą skuteczność w tym wskazaniu[9]
- naproksen, ponieważ skutecznie obniża gorączkę niewiadomego pochodzenia, co potwierdza metaanaliza z 2019 roku[10]
Ograniczenie wiekowe dotyczące stosowania kwasu acetylosalicylowego u dzieci związane jest z ryzykiem wystąpienia zespołu Reye’a, czyli złożonego zaburzenia neurologicznego przez lata wiązanego właśnie ze stosowaniem kwasu acetylosalicylowego u dzieci. Obecnie na świecie zdarzają się pojedyncze zgłoszenia przypadków jego wystąpienia (nie więcej niż 2 na rok) i pomimo wielu badań wciąż nie udało się potwierdzić związku przyczynowo-skutkowego między podawaniem kwasu acetylosalicylowego a wystąpieniem choroby.[11] Ze względu jednak na dostępność innych, równie skutecznych NLPZ stosowanie kwasu acetylosalicylowego i salicylanów jest przeciwwskazane u dzieci poniżej 12. r.ż.
Poza lekami przeciwgorączkowymi możesz polecić także preparaty ziołowe. Ich skuteczność w zwalczaniu gorączki jest oparta na tradycyjnym stosowaniu. Do preparatów ziołowych, które posiadają we wskazaniach zwalczanie gorączki, należą m.in.:
- wyciąg z kwiatu lipy w postaci syropu (Lipomal)
- kwiat lipy do zaparzania (w saszetkach lub sypki)
- syrop zawierający wyciąg złożony z liścia podbiału, kwiatu bzu czarnego, kwiatu lipy oraz kory wierzby (Pyrosal)
- kora wierzby do zaparzania (sypka)
- kwiat bzu czarnego do zaparzania (w saszetkach lub sypki)
Leki na receptę
Jeżeli leczenie paracetamolem lub lekami z grupy NLPZ jest nieskuteczne, możliwe jest zastosowanie metamizolu w postaci roztworu do wstrzykiwań dostępnego na receptę (Pyralgin).
Leki w ciąży
W ciąży na gorączkę możesz polecić:
Czytaj też: Paracetamol w ciąży – Wyjaśniamy!
Leki w czasie karmienia piersią
W czasie laktacji na gorączkę możesz polecić:
Czytaj też: Paracetamol a karmienie piersią – Wyjaśniamy!
Preparaty dla dzieci
Dla dzieci można zarekomendować:
- od 0. r.ż. – paracetamol w zawiesinie doustnej[15]
- od 3. m.ż. – ibuprofen w zawiesinie doustnej [16] lub w czopkach [17]
- od 12. r.ż – kwas acetylosalicylowy z witaminą C[18]
Czytaj też: Czy pierwszym wyborem w leczeniu gorączki u dzieci jest ibuprofen czy paracetamol? – Wyjaśniamy!
Wskazówki praktyczne
Zadaj pacjentowi następujące pytania:
- Od kiedy występuje gorączka i jaka jest jej wartość?
- Jakie jest ogólne samopoczucie pacjenta?
- Czy występują inne objawy?
- Czy pojawiły się drgawki gorączkowe bądź problemy z oddychaniem?
- Czy pacjent jest uczulony na któryś z leków przeciwgorączkowych?
Rodzicom niemowląt do 3. m.ż., u których występuje gorączka powyżej 38°C, zaleć jak najszybszą konsultację z lekarzem.
Postępowanie niefarmakologiczne
Pacjentowi z gorączką możesz zalecić ochładzanie organizmu przez stosowanie letnich okładów lub kąpiel w letniej wodzie, ale wyłącznie po wcześniejszym podaniu leku przeciwgorączkowego.[3] Często opiekunowie dzieci w pierwszej kolejności wybierają chłodną kąpiel, zanim podadzą leki, jako naturalny odpowiednik leku przeciwgorączkowego. Samo oziębianie organizmu bez podania leków jest niezalecane, gdyż może powodować obkurczenie naczyń krwionośnych, a tym samym osłabienie usuwania ciepła z organizmu i dalszy wzrost temperatury ciała.
Wytyczne leczenia
Wytyczne omawiające zasady leczenia gorączki u dzieci:
- Jackowska, T., Wrotek, A., Dembiński, Ł., Jarmoliński, T., & Woroń, J. (2024). Leczenie przeciwgorączkowe u dzieci w wieku 0-36 miesięcy–zalecenia. Przegląd Pediatryczny, 53(4).
- Doniec, Z., Jackowska, T., & Sybilski, A. (2021). GORĄCZKA u dzieci–reKOMendacje PostępowaniA w praktyce lekarza podStawowej opieki zdrowotnej–KOMPAS GORĄCZKA. Fam Med Prim Care Rev, 23(1).
- Leazer R. C. (2023). Evaluation and Management of Young Febrile Infants: An Overview of the New AAP Guideline. Pediatrics in review, 44(3), 127–138. https://doi.org/10.1542/pir.2022-005624
- Havinga W. (2007). NICE guidelines on fever in children. The British journal of general practice : the journal of the Royal College of General Practitioners, 57(543), 835.
Wideo
Paracetamol – Co przekazać pacjentowi?
Polecana literatura
Temat szerzej omówiono w następujących pozycjach literaturowych:
- Leki pierwszego wyboru WYDANIE IV
- Zeszyty Apteczne. Grypa
- Przeziębienie, grypa i COVID-19. Infekcyjne choroby dróg oddechowych z perspektywy farmaceuty
Piśmiennictwo
- Havinga W. (2007). NICE guidelines on fever in children. The British journal of general practice : the journal of the Royal College of General Practitioners, 57(543), 835.⬏
- Ward, M. A. (2022). Patient education: Fever in children (Beyond the Basics). UpToDate. Aktualizacja: 18.02.2022⬏
- Dalal, S., & Zhukovsky, D. S. (2006). Pathophysiology and management of fever. The journal of supportive oncology, 4(1), 9–16.⬏⬏
- Doniec, Z., Jackowska, T., & Sybilski, A. (2021). GORĄCZKA u dzieci–reKOMendacje PostępowaniA w praktyce lekarza podStawowej opieki zdrowotnej–KOMPAS GORĄCZKA. Fam Med Prim Care Rev, 23(1).⬏⬏
- Balli, S., Shumway, K. R., & Sharan, S. (2023). Physiology, fever. In StatPearls [Internet]. StatPearls Publishing.⬏
- Kanabar, D. J. (2017). A clinical and safety review of paracetamol and ibuprofen in children. Inflammopharmacology, 25(1), 1–9. https://doi.org/10.1007/s10787-016-0302-3⬏⬏
- Tan, E., Braithwaite, I., McKinlay, C., & Dalziel, S. R. (2020). Comparison of Acetaminophen (Paracetamol) With Ibuprofen for Treatment of Fever or Pain in Children Younger Than 2 Years: A Systematic Review and Meta-analysis. JAMA network open, 3(10), e2022398. https://doi.org/10.1001/jamanetworkopen.2020.22398⬏
- Bachert, C., Chuchalin, A. G., Eisebitt, R., Netayzhenko, V. Z., Voelker, M. (2005). Aspirin compared with acetaminophen in the treatment of fever and other symptoms of upper respiratory tract infection in adults: a multicenter, randomized, double-blind, double-dummy, placebo-controlled, parallel-group, single-dose, 6-hour dose-ranging study. Clinical therapeutics, 27(7), 993–1003. https://doi.org/10.1016/j.clinthera.2005.06.002⬏
- Nikolova, I., Petkova, V., Tencheva, J., Benbasat, N., Voynikov, Y., Danchev, N. (2013). Metamizole: A Review Profile of a Well-Known “Forgotten” Drug. Part II: Clinical Profile. Biotechnology & Biotechnological Equipment. 27. 3605-3619. 10.5504/BBEQ.2012.0135.⬏
- Zhang, H., Wu, Y., Lin, Z., Zhong, X., Liu, T., Huang, Z., Yang, Y. (2019). Naproxen for the treatment of neoplastic fever: A PRISMA-compliant systematic review and meta-analysis. Medicine, 98(22), e15840. https://doi.org/10.1097/MD.0000000000015840⬏
- Glasgow J. F. (2006). Reye’s syndrome: the case for a causal link with aspirin. Drug safety, 29(12), 1111–1121. https://doi.org/10.2165/00002018-200629120-00003⬏
- USP Zdrowie. (2014). ChPL APAP⬏⬏
- HASCO-LEK. (2020). ChPL Ibum Femina⬏
- HASCO-LEK. (2020). Ibum Femina⬏
- HASCO-LEK. (2014). Paracetamol Hasco⬏
- Reckitt Benckiser. (2008). ChPL Nurofen dla dzieci⬏
- Reckitt Benckiser. (2011). ChPL Nurofen dla dzieci⬏
- Bayer. (2009). ChPL Aspirin C⬏
