Czy pacjent może uzależnić się od pseudoefedryny?

Jak długo można bezpiecznie stosować preparaty z pseudoefedryną? Dlaczego leki z tą substancją są nadużywane i czy można się uzależnić?
Doraźne stosowanie zgodnie z zaleceniami nie stwarza ryzyka uzależnienia. Problemem jest nadużywanie.
Pseudoefedryna jest substancją, która działa obkurczająco na naczynia krwionośne, dzięki czemu znajduje zastosowanie w objawowym leczeniu zapalenia błony śluzowej nosa i zatok przynosowych – zmniejsza przekrwienie, obrzęk i łagodzi uczucie „zatkanego nosa” w przebiegu przeziębienia, grypy czy alergii. Jest stosowana doustnie i dostępna zarówno w preparatach prostych, w postaci tabletek (Sudafed, Apselan), jak i preparatach złożonych, w postaci tabletek (w: Cirrus Duo, w: Ibuprom Zatoki, w: Gripex Max), proszku do sporządzania roztworu doustnego (w: Gripex Hot Zatoki, w: Theraflu Przeziębienie), czy syropu (w: Actifed, w: ACTI-trin). Najczęściej nadużywane są preparaty proste zawierające pseudoefedrynę.

Według ChPL preparatów zawierających w składzie pseudoefedrynę powinna być ona przyjmowana nie dłużej niż 3-5 dni i w dobowej dawce nieprzekraczającej 240 mg. Doraźne stosowanie pseudoefedryny zgodnie z tymi zaleceniami nie stwarza ryzyka uzależnienia.

Dlaczego pseudoefedryna bywa stosowana pozamedycznie i jak działa?

Pseudoefedryna jest stereoizomerem efedryny i choć działa od niej słabiej, to jednak wywiera pobudzający wpływ na ośrodkowy układ nerwowy (OUN). Z tego powodu pseudoefedryna bywa stosowana w celach pozamedycznych, w dawkach jednorazowych 240 mg lub większych, jako środek stymulujący i euforyzujący.¹ Młode osoby mogą stosować wysokie dawki pseudoefedryny w celu poprawienia zdolności koncentracji, zmniejszenia senności i zmęczenia oraz dodania energii, co może chwilowo „wspomagać” uczenie się.¹ Opisano także przypadki przewlekłego nadużywania pseudoefedryny u pacjentów z depresją, ze względu na jej działanie poprawiające nastrój i zwiększające poziom motywacji.^2,3 Ponadto pseudoefedryna ma działanie termogeniczne i zmniejsza uczucie łaknienia, bywa więc także stosowana przewlekle jako środek wspomagający odchudzanie.⁴

Pseudoefedryna, jako substancja aktywująca układ współczulny do reakcji „walcz albo uciekaj” (ang. fight or flight), może, szczególnie w wyższych dawkach niż zalecane, powodować takie działania niepożądane jak wzrost ciśnienia tętniczego, tachykardia, zaburzenia rytmu serca, bezsenność i niepokój.⁵ Przy przewlekłym stosowaniu dużych dawek opisano nawet przypadki psychoz oraz występowanie omamów.^2,4

Jaki jest potencjał uzależniający pseudoefedryny?

Przewlekłe stosowanie pseudoefedryny w dużych dawkach może prowadzić do uzależnienia od tej substancji. Potwierdzono występowanie zjawiska tolerancji, polegającego na potrzebie regularnego zwiększania dawek pseudoefedryny dla osiągnięcia tego samego pożądanego efektu. Opisano np. przypadek mężczyzny, który stosował preparat z pseudoefedryną w dobowej dawce 1800 mg⁶ oraz kobiety, która stosowała dziennie 100-150 tabletek zawierających po 30 mg pseudoefedryny (czyli 3-4,5 g pseudoefedryny!).⁷ Raportowano również, że próba nagłego odstawienia pseudoefedryny może spowodować wystąpienie objawów abstynencyjnych, takich jak obniżenie nastroju, zmęczenie i omamy wzrokowe.⁷

Inne objawy, które mogą wskazywać na to, że u pacjenta występuje uzależnienie od pseudoefedryny to:

• silna potrzeba codziennego jej stosowania (tzw. głód),
• utrata kontroli – przyjmowanie pseudoefedryny w dawkach znacznie przekraczających dzienną zalecaną dawkę dobową,
• duże zaangażowanie w proces zdobywania leku – zapewnienie sobie dziennej dawki leku wymaga codziennych wizyt w kilku lub kilkunastu aptekach,
• ukrywanie faktu regularnego stosowania pseudoefedryny, zarówno przed najbliższymi, jak i przed farmaceutą w aptece,
• stosowanie pseudoefedryny mimo negatywnych skutków dla zdrowia (takich jak bezsenność lub zaburzony rytm snu i czuwania, spadek masy ciała, epizody psychotyczne).

Jak pseudoefedryna służy do syntezy psychostymulantów?

W USA pseudoefedryna jest dostępna jedynie na receptę, by ograniczyć stosowanie jej jako substratu do syntezy metaamfetaminy. W Polsce problem stanowi wykorzystanie pseudoefedryny do otrzymywania innej pochodnej amfetaminy o silnym działaniu psychostymulującym – metkatynonu (efedronu). Efedron jest nielegalnie syntetyzowany w warunkach domowych poprzez utlenienie pseudoefedryny nadmanganianem potasu w obecności kwasu (np. octu lub kwasu acetylosalicylowego).¹

Jakie są ograniczenia w wydawaniu pseudoefedryny?

Na zakończenie przypomnę, że zgodnie z obowiązującymi przepisami, podczas jednorazowej sprzedaży, możesz wydać pacjentowi preparaty zawierające łącznie maksymalnie 720 mg pseudoefedryny (czyli np. 1 op. Sudafed 60 mg 12 tabl.), jak również masz prawo odmówić sprzedaży produktu leczniczego w przypadku podejrzenia, że może być zastosowany w celu pozamedycznym.

W osobnych artykułach omówiono również pozamedyczne zastosowanie poniższych substancji:

• kodeina
• difenhydramina
• benzydamina
• dekstrometorfan
• loperamid