Preparaty do oczu

Preparaty do oczu są jedyną postacią recepturową, która musi być jałowa, więc rządzą nimi zupełnie inne zasady niż pozostałymi lekami sporządzanymi w aptece. Farmakopea poświęca im osobną część monografii narodowej i rozstrzyga w niej rzeczy, których przy preparatach niejałowych nie ma: metodę wyjaławiania, zakresy pH, dopuszczalne konserwanty wraz ze stężeniami oraz sposób przygotowania samego opakowania. Monografia narodowa Leki sporządzane w aptece miała do niedawna charakter informacyjny, a od 1 czerwca 2026 ma charakter obowiązujący^1,2.

Czym są preparaty do oczu w ujęciu Farmakopei

Jak Farmakopea definiuje preparat do oczu?

Preparaty do oczu są jałowymi preparatami przeznaczonymi do stosowania na gałkę oczną lub na spojówkę albo do umieszczania w worku spojówkowym, dostarczającymi substancje czynne w celu wywołania działania miejscowego³. Mogą zawierać substancje pomocnicze regulujące ciśnienie osmotyczne lub lepkość, regulujące albo stabilizujące pH, zwiększające rozpuszczalność substancji czynnych, poprawiające trwałość preparatu lub zapewniające właściwości przeciwdrobnoustrojowe³.

Preparaty do oczu sporządzane w aptece są jałowymi płynnymi lub półstałymi preparatami, a monografia narodowa wyróżnia wśród nich trzy rodzaje: krople do oczu, roztwory do oczu oraz półstałe preparaty do oczu⁴. Podstawowe wymagania dla nich podaje monografia ogólna preparatów do oczu⁴. Preparaty specjalnie przeznaczone do stosowania do oka zranionego lub podczas zabiegów chirurgicznych nie zawierają środków konserwujących i umieszczane są w pojemnikach jednodawkowych³.

Co zmienił Suplement 2025?

Monografia Ophthalmica jest jedną z pięciu monografii ogólnych postaci leku znowelizowanych Suplementem 2025. Uzupełnienia wprowadzone do niej mają na celu podkreślenie wymogu dla płynnych preparatów do oczu praktycznego braku cząstek widocznych okiem nieuzbrojonym, z odwołaniem do metody 2.9.20 oraz wskazówek dotyczących takiego badania zawartych w rozdziale 5.17.2⁵. To samo wymaganie wprowadzono do monografii Praeparationes ad irrigationem⁵.

Wymagań opisanych niżej nie należy mieszać z badaniem cząstek w preparatach niejałowych. Przy zwykłym roztworze recepturowym Farmakopea każe wykonać badanie zanieczyszczenia cząstkami widocznymi okiem nieuzbrojonym⁶, a przy płynnym preparacie do oczu znowelizowana monografia stawia wymóg praktycznego braku takich cząstek, z odesłaniem do konkretnej metody badania⁵. Wersji znowelizowanej monografii nie cytujemy tu ze stron, bo obowiązuje ona od 1 czerwca 2026, a jej treść trzeba sprawdzić w Suplemencie 2025.

Krople do oczu

Jakie pH i jaka izotonia?

Wartość pH kropli do oczu powinna zawierać się w przedziale od 3,5 do 8,5⁴. Zaleca się, aby krople do oczu były izotoniczne z płynem łzowym, czyli aby wartość ciśnienia osmotycznego, poza przypadkami zamierzonymi, zawierała się w przedziale od 280 do 320 mosmol/L, przy czym w zależności od wymaganego stężenia substancji czynnej i innych potrzeb terapeutycznych krople mogą być hipertoniczne⁴.

Do doprowadzenia kropli do izotonii z płynem łzowym Farmakopea podaje cztery roztwory izotonizujące: roztwór chlorku sodu 9 g/L, roztwór azotanu potasu 16 g/L przeznaczony głównie dla związków srebra, roztwór kwasu borowego 19 g/L oraz roztwór glukozy 50 g/L⁷. Korzystanie z roztworów pomocniczych ma przy tym praktyczne uzasadnienie, bo pozwala uniknąć trudności związanych z odważaniem niewielkich ilości substancji⁷.

Środki konserwujące i polimery

Wodne preparaty umieszczane w pojemnikach wielodawkowych zawierają odpowiedni środek konserwujący we właściwym stężeniu, z wyjątkiem preparatów, które same wykazują odpowiednie właściwości przeciwdrobnoustrojowe⁷. Jeżeli krople nie zawierają środków konserwujących, zaleca się ich umieszczenie w pojemnikach jednodawkowych, na przykład w minimsach, albo w specjalnych pojemnikach wielodawkowych pozwalających dozować preparat bez ryzyka zanieczyszczenia mikrobiologicznego⁷.

Wybrany środek konserwujący musi być zgodny z pozostałymi składnikami preparatu i skuteczny przez cały okres stosowania kropli⁷. Jako polimery zwiększające lepkość wykorzystuje się zazwyczaj pochodne celulozy, na przykład metylocelulozę, a stężenie dobiera się do typu polimeru, najczęściej w zakresie od 0,2% do 2,5%, przy czym lepkość kropli powinna umożliwiać dawkowanie preparatu kroplami⁷. Do roztworów olejowych używa się olejów roślinnych, na przykład rycynowego, sezamowego czy arachidowego, albo półsyntetycznych triglicerydów nasyconych kwasów tłuszczowych o średniej długości łańcucha⁷.

Trzy metody sporządzania

Wybór metody sporządzania kropli do oczu, zapewniającej otrzymanie jałowego preparatu, zależy od jego postaci fizycznej, a zastosowanie mają trzy metody⁷.

1. Metoda 1, wyjaławianie przez sączenie przez filtry o nominalnej wielkości porów nie większej niż 0,22 µm, stosowana do roztworów rzeczywistych o niskiej lepkości⁷.
2. Metoda 2, wyjaławianie w autoklawie, stosowana do roztworów rzeczywistych i roztworów koloidalnych substancji termostabilnych⁷.
3. Metoda 3, użycie jałowych składników i łączenie ich w warunkach aseptycznych, stosowana do kropli w postaci zawiesin, roztworów koloidalnych substancji termolabilnych i roztworów olejowych o wysokiej lepkości⁷.

Krople o zwiększonej lepkości sporządza się metodą 2 lub 3, a przy termostabilnych substancjach czynnych można zastosować końcowe wyjaławianie w autoklawie pod warunkiem, że nie dochodzi w tych warunkach do interakcji między składnikami preparatu a polimerem⁷. Gdy takie interakcje zachodzą, w warunkach aseptycznych do wyjałowionego termicznie roztworu substancji zwiększającej lepkość dodaje się roztwór substancji czynnej wyjałowiony przez sączenie⁷.

Krople w postaci zawiesin sporządza się wyłącznie metodą 3, przy czym substancję czynną należy zmikronizować w warunkach aseptycznych przez rozcieranie w jałowym moździerzu z niewielką ilością lotnego rozpuszczalnika organicznego, jałowego oleju albo roztworu substancji zwiększającej lepkość, a następnie zawiesić w jałowym rozpuszczalniku zawierającym wymagane substancje pomocnicze⁷. Sporządzanie zawiesin z niejałowymi substancjami czynnymi powinno być poprzedzone oceną ryzyka⁴.

Roztwory do oczu i preparaty półstałe

Roztwory do oczu

Roztwory do oczu są jałowymi, wodnymi roztworami przeznaczonymi do przemywania i płukania oczu lub nasycania opatrunków do oczu, a sporządza się je metodą 1 albo 2⁷. Wartość ich pH powinna zawierać się w przedziale od 5,0 do 8,5, powinny być izotoniczne, a zaleca się sporządzanie ich bez dodatku środków konserwujących i umieszczanie w pojemnikach jednodawkowych⁸. Zakres pH jest tu więc węższy niż przy kroplach, bo preparat kontaktuje się z okiem w większej objętości.

Maści do oczu i hydrożele

Półstałe preparaty do oczu są jałowymi maściami, kremami hydrofobowymi i hydrożelami, przeznaczonymi do stosowania na spojówkę lub na brzegi powiek⁸. Maści do oczu sporządza się w warunkach aseptycznych, korzystając z jałowego podłoża, przy czym podłoże hydrofilowe wyjaławia się nasyconą parą wodną, a podłoże lipofilowe bezwodne suchym gorącym powietrzem⁸.

Jeżeli nie podano inaczej, maści do oczu należy sporządzać na podłożu absorpcyjnym o następującym składzie⁸:

• Vaselinum album (1799) – 80,0 cz.
• Paraffinum liquidum (0239) – 10,0 cz.
• Adeps lanae (0134) – 10,0 cz.

Jako podłoże lipofilowe można także stosować wazelinę białą z dodatkiem parafiny ciekłej w stosunku 9:1, wazelinę białą z lanoliną bezwodną, maść cholesterolową albo maść eucerynową I lub II⁸. Substancje czynne nierozpuszczalne w podłożu i w wodzie należy wprowadzać w postaci zmikronizowanej, a rozpuszczalne zazwyczaj rozpuszcza się w niewielkiej ilości jałowej wody, sączy przez filtr wyjaławiający i emulguje do podłoża⁸. Hydrożele muszą zawierać dodatek środków konserwujących⁸.

Przy bardzo małej ilości fazy wodnej można pominąć etap sączenia wyjaławiającego, pod warunkiem użycia środka konserwującego⁸. To jedyne odstępstwo od sączenia, jakie monografia w tym miejscu przewiduje, i wiąże się z warunkiem, którego nie wolno pominąć.

Opakowania preparatów do oczu

Pojemniki na preparaty do oczu są jałowe⁸. Butelki szklane i tuby metalowe wyjaławia się suchym gorącym powietrzem lub nasyconą parą wodną, a butelki z tworzyw sztucznych, nakrętki i zakraplacze tlenkiem etylenu albo promieniowaniem jonizującym⁸. Jeżeli nie jest to możliwe, dopuszcza się wyjaławianie nakrętek i zakraplaczy przez ogrzewanie w temperaturze 90 °C przez co najmniej 30 minut w roztworze wodnym środka konserwującego, a następnie opłukanie ich w warunkach aseptycznych jałową wodą oczyszczoną lub wodą do wstrzykiwań wyjałowioną⁸.

Jako opakowania kropli stosuje się pojemniki wielodawkowe albo jednodawkowe. Butelki wielodawkowe wykonane są ze szkła oranżowego lub z tworzywa sztucznego, o pojemności nie większej niż 10 mL, i stosowane z nakrętką z zakraplaczem, a pojemniki jednodawkowe, czyli minimsy, z tworzywa sztucznego o pojemności nie większej niż 2 mL⁸. Pojemniki na roztwory do oczu są butelkami ze szkła oranżowego lub z tworzywa sztucznego o pojemności nie większej niż 200 mL, przy czym wskazane jest używanie butelek o jak najmniejszej pojemności, do jednorazowego zużycia⁸. Półstałe preparaty do oczu pakuje się w tuby z aplikatorem, zamykane nakrętką, a masa preparatu w tubie nie powinna być większa niż 10 g⁸.

Kontrola i okres przydatności

Badania w trakcie i po sporządzeniu

W trakcie sporządzania preparatu do oczu należy kontrolować przezroczystość i zabarwienie roztworów, właściwe rozdrobnienie cząstek w zawiesinach i w razie konieczności mierzyć pH⁸. Po sporządzeniu wykonuje się cztery badania: przezroczystość i zabarwienie roztworu z uwagą na obecność cząstek nierozpuszczalnych, szczelność pojemnika, masę preparatu oraz homogenność preparatu po wstrząśnięciu w przypadku kropli w postaci zawiesin w przezroczystym pojemniku⁸. Przy wykonywaniu serii preparatu jako leku aptecznego, czyli magazynowanego, należy wykonać badanie jałowości⁸.

Wielkość cząstek w zawiesinach spełnia wymagania monografii preparatów do oczu⁴. Każda próbka preparatu odpowiadająca 10 µg substancji czynnej zawiera nie więcej niż 20 cząstek większych niż 25 µm, nie więcej niż 2 z tych cząstek są większe niż 50 µm, a żadna z cząstek nie jest większa niż 90 µm⁹. Badanie prowadzi się pod mikroskopem, przy czym zaleca się wstępną obserwację całej próbki przy małym powiększeniu, na przykład 50-krotnym, w celu identyfikacji cząstek większych niż 25 µm⁹.

Okres przydatności do użycia

Farmaceuta ustala okres przydatności do użycia sporządzonego preparatu do oczu, dokonując oceny ryzyka wystąpienia skażenia mikrobiologicznego i zmian fizykochemicznych⁸. Monografia podaje przy tym górne granice, których nie należy przekraczać.

Dla preparatów do oczu w pojemnikach wielodawkowych monografia ogólna wymaga podania na etykiecie okresu, w którym preparat nadaje się do użycia po pierwszym otwarciu pojemnika, a okres ten nie przekracza 4 tygodni, jeżeli nie zostało inaczej uzasadnione i zatwierdzone⁹. Preparat sporządzony w aptece ma jednak własne, krótsze granice, czyli 7 dni z konserwantem i 24 godziny bez niego⁸. Termin dla konkretnej recepty wyznaczy kalkulator trwałości leku recepturowego, a zapotrzebowanie pacjenta na kolejne opakowania oszacuje kalkulator, na ile dni starczą krople do oczu.

Woda i leki z antybiotykami

Woda używana do preparatów do oczu podlega ostrzejszym wymaganiom niż woda do leków niejałowych. Woda do bezpośredniego użycia do sporządzania leków jałowych innych niż pozajelitowe, w tym leków do oczu, spełnia wymagania monografii wody do wstrzykiwań w części dotyczącej wody produkcyjnej, przy czym nie jest wymagane badanie endotoksyn bakteryjnych¹⁰. Do sporządzania leków jałowych niepoddawanych końcowemu wyjaławianiu należy użyć wody wyjałowionej¹⁰.

Preparaty do oczu z antybiotykiem muszą spełniać wymaganie badania jałowości, a roztwory rzeczywiste należy wyjaławiać przez sączenie, a inne postacie leku sporządzać z jałowych składników w warunkach aseptycznych⁸. Odstępstwo, które monografia przewiduje dla preparatów z antybiotykiem sporządzanych bez zachowania jałowości, wyraźnie nie obejmuje preparatów do oczu⁸. Do doprowadzenia pH kropli z antybiotykiem monografia podaje roztwory buforujące wraz z przykładami substancji czynnych, dla których są przeznaczone, na przykład bufor boranowy o pH około 7,2 dla 0,5% roztworu chloramfenikolu⁷.

Status wymagań i dokumentacja sporządzania

Definicje i badania preparatów do oczu pochodzą z monografii ogólnej Ophthalmica, a szczegółowe wymagania recepturowe z części 5 monografii narodowej Leki sporządzane w aptece, która do niedawna miała charakter informacyjny¹¹. Znowelizowana monografia ma charakter obowiązujący i dostała zapisy usprawniające prowadzenie dokumentacji sporządzania leków w aptece oraz ich kontroli¹, a wymagania narodowe Suplementu 2025 obowiązują od 1 czerwca 2026².

Monografia Ophthalmica została znowelizowana Suplementem 2025, więc jest to jedyna postać z tej serii, przy której wersja z 2023 roku nie jest ostatnią⁵. Wymagania cytowane wyżej z tomu I i z Suplementu 2024 pozostają podstawą opisu technologii, a zmianę dotyczącą braku cząstek widocznych okiem nieuzbrojonym trzeba sprawdzić w tekście Suplementu 2025. Ocena ryzyka, którą monografia nakazuje przy zawiesinach z niejałowymi substancjami czynnymi i przy ustalaniu okresu przydatności, jest przy tym decyzją do udokumentowania, nie czynnością do wykonania w pamięci⁸.

Wnioski dla praktyki aptecznej

Co warto wdrożyć do praktyki

• Dobierać metodę wyjaławiania do postaci fizycznej preparatu, a zawiesiny sporządzać wyłącznie z jałowych składników w warunkach aseptycznych.
• Mierzyć pH i utrzymywać je w przedziale od 3,5 do 8,5 dla kropli oraz od 5,0 do 8,5 dla roztworów do oczu.
• Korzystać z farmakopealnych roztworów izotonizujących i buforujących, żeby uniknąć odważania bardzo małych ilości substancji.
• Podawać na etykiecie osobno termin dla nieotwartego opakowania i termin po pierwszym otwarciu, czyli 7 dni albo 24 godziny.
• Dokumentować ocenę ryzyka przy ustalaniu okresu przydatności i przy zawiesinach z niejałowymi substancjami czynnymi.

Czego unikać

• Wydawania kropli bez środka konserwującego w pojemniku wielodawkowym bez pojemnika zabezpieczającego przed zanieczyszczeniem mikrobiologicznym.
• Sporządzania kropli o zwiększonej lepkości metodą sączenia, którą monografia przewiduje dla roztworów rzeczywistych o niskiej lepkości.
• Pomijania etapu sączenia wyjaławiającego przy maści do oczu, gdy nie użyto środka konserwującego.
• Przenoszenia czterotygodniowego terminu z monografii ogólnej na preparat już otwarty, dla którego obowiązuje 7 dni albo 24 godziny.
• Stosowania podłoża maściowego niewyjałowionego, bo monografia wymaga jałowego podłoża i pracy w warunkach aseptycznych.

Na co zwrócić szczególną uwagę w aptece

• Krople z antybiotykiem, przy których monografia nie dopuszcza odstępstwa od jałowości i wskazuje konkretne bufory do podanych substancji czynnych.
• Zawiesiny do oczu, w których żadna cząstka nie może być większa niż 90 µm, a mikronizacja musi przebiegać w warunkach aseptycznych.
• Preparaty do oka zranionego albo do zabiegów chirurgicznych, które nie zawierają środków konserwujących i idą w pojemnikach jednodawkowych.
• Zakraplacze i nakrętki wyjaławiane metodą zastępczą, która wymaga ogrzewania w 90 °C przez co najmniej 30 minut i późniejszego opłukania jałową wodą.
• Zgodność środka konserwującego z pozostałymi składnikami preparatu, którą warto sprawdzić w analizatorze niezgodności recepturowych.

Preparaty niejałowe o tych samych postaciach fizycznych opisujemy w opracowaniach o roztworach, zawiesinach, maściach, kremach i pastach oraz żelach hydrofilowych. Wszystkie postacie leku recepturowego zbiera dział receptura.