Benzydamina

Niesteroidowy lek przeciwzapalny do stosowania miejscowego, pochodna indazolu, o działaniu przeciwzapalnym, przeciwbólowym, miejscowo znieczulającym i odkażającym. Dostępna wyłącznie bez recepty i wyłącznie w preparatach jednoskładnikowych, w dwóch grupach postaci: do stosowania w jamie ustnej i gardle (aerozole, roztwory do płukania) oraz dopochwowo (roztwór i proszek do sporządzania roztworu). Stosowana miejscowo w stanach zapalnych błon śluzowych.

Działanie benzydaminy

Benzydamina to niesteroidowy lek przeciwzapalny, który różni się od klasycznych NLPZ typu kwasu acetylosalicylowego. Jest słabą zasadą i tylko słabym inhibitorem syntezy prostaglandyn, dlatego jej działanie opiera się głównie na innych mechanizmach niż typowe dla tej grupy silne hamowanie cyklooksygenazy. Działa miejscowo przeciwzapalnie, przeciwbólowo, znieczulająco i odkażająco.

Dzięki lipofilności benzydamina bardzo dobrze przenika do błon śluzowych i gromadzi się w tkankach zmienionych zapalnie, gdzie osiąga wysokie stężenie, natomiast do krążenia ogólnego wchłania się w znikomym stopniu. Z tego powodu, stosowana miejscowo, praktycznie nie wywiera działania ogólnoustrojowego, a ogólne działania niepożądane występują bardzo rzadko.

Farmakologia

Benzydamina jest niesteroidowym lekiem przeciwzapalnym, słabą zasadą różniącą się właściwościami fizykochemicznymi od NLPZ typu kwasu acetylosalicylowego, będącym słabym inhibitorem syntezy prostaglandyn – cyklooksygenazę i lipooksygenazę hamuje skutecznie dopiero w stężeniu 1 mM i większym. Działa przede wszystkim przez hamowanie syntezy prozapalnych cytokin, w tym czynnika martwicy nowotworów alfa (TNF-α) i interleukiny 1β (IL-1β), stabilizację błon komórkowych i lizosomalnych oraz hamowanie wybuchu tlenowego i degranulacji neutrofili, a jej działanie miejscowo znieczulające wiąże się z wpływem na kanały kationowe¹.

Najsilniej wyrażone działanie polega na zmniejszaniu adhezji leukocytów do śródbłonka naczyniowego oraz na działaniu przeciwobrzękowym przez zmniejszanie przepuszczalności włośniczek, a miejscowe działanie znieczulające przyczynia się do łagodzenia bólu towarzyszącego stanowi zapalnemu².

Charakterystyki postaci dopochwowych i części preparatów do jamy ustnej podają, że w przeciwieństwie do innych NLPZ benzydamina nie hamuje cyklooksygenazy ani lipooksygenazy (w stężeniu 10⁻⁴ mol/l) i nie powoduje powstawania owrzodzeń przewodu pokarmowego^2,3, natomiast charakterystyka Hascosept wśród mechanizmów działania przeciwzapalnego wymienia hamowanie syntezy prostaglandyn oraz stabilizację błon komórkowych i lizosomalnych⁴.

Farmakokinetyka

Po podaniu doustnym benzydamina jest dobrze wchłaniana i dość szybko osiąga najwyższe stężenie maksymalne w osoczu, wiążąc się z białkami osocza w stopniu nieprzekraczającym 20%, a jej okres półtrwania (t_½) wynosi około 13 godzin¹.

Po zastosowaniu miejscowym na błony śluzowe benzydamina, dzięki wysokiej lipofilności, dobrze penetruje do tkanek zmienionych zapalnie, w których osiąga stężenie wyższe niż po podaniu doustnym, natomiast do krążenia ogólnego wchłania się w minimalnym stopniu (do 5% dawki) i praktycznie nie działa ogólnoustrojowo^5,3.

Metabolizm przebiega głównie przez utlenianie, sprzęganie i dealkilację – przede wszystkim jako N-utlenienie przez monooksygenazy flawinowe (głównie FMO3, z utworzeniem N-tlenku benzydaminy) oraz N-demetylacja przez enzymy mikrosomalne CYP2D6 i CYP3A4⁶. Wydalanie odbywa się głównie przez nerki – około 50% benzydaminy jest wydalane w postaci niezmienionej, a pozostała część w postaci nieaktywnych metabolitów oraz produktów reakcji sprzęgania^6,2.

Wskazania leków z benzydaminą

Wszystkie preparaty benzydaminy dostępne są bez recepty, a ich wskazania zależą od postaci i drogi podania.

Postacie do stosowania w jamie ustnej i gardle (aerozole, roztwory do płukania) stosuje się w leczeniu objawów (ból, zaczerwienienie, obrzęk, afty) związanych ze stanem zapalnym jamy ustnej i gardła w zakażeniach bakteryjnych i wirusowych, w zapaleniu błon śluzowych po radioterapii, w stanach po zabiegach operacyjnych w laryngologii i stomatologii oraz po intubacji^3,4.

Wskazania obejmują też łagodzenie bólu pourazowego i pooperacyjnego w obrębie jamy ustnej i gardła, na przykład po wycięciu migdałków, po zabiegu stomatologicznym lub po założeniu sondy nosowo-żołądkowej, a także aftowe i popromienne owrzodzenia jamy ustnej^6,1.

Postacie dopochwowe (roztwór oraz proszek do sporządzania roztworu) stosuje się w leczeniu dolegliwości i objawów (ból, pieczenie, świąd, upławy, zaczerwienienie, obrzęk) w przebiegu zapalenia sromu i pochwy oraz zapalenia szyjki macicy różnego pochodzenia, w tym po chemio- i radioterapii, a także w profilaktyce przed- i pooperacyjnej w ginekologii². Postać w proszku jest dodatkowo wskazana do stosowania w połogu, do przemywania krocza⁷.

Dawkowanie benzydaminy

Grupa / postać	Dawka jednorazowa (z odstępem)	Częstość na dobę
Aerozol do jamy ustnej i gardła – dorośli i młodzież powyżej 12 lat	4–8 rozpyleń, nie częściej niż co 1,5–3 h	2–6 razy na dobę
Aerozol do jamy ustnej i gardła – dzieci 6–12 lat	4 rozpylenia, nie częściej niż co 1,5–3 h	2–6 razy na dobę
Aerozol do jamy ustnej i gardła – dzieci poniżej 6 lat	1 rozpylenie na 4 kg masy ciała (maks. 4 rozpylenia)	2–6 razy na dobę
Roztwór do płukania jamy ustnej i gardła – dorośli	ok. 15 ml (płukać 20–30 s)	2–3 razy na dobę
Roztwór do płukania (Septogard) – dorośli i osoby w podeszłym wieku	15 ml co 1,5–3 h, nie stosować u dzieci do 12 lat	co 1,5–3 h
Roztwór dopochwowy – dorosłe kobiety	1 płukanie pochwy	1–2 razy na dobę
Proszek do roztworu dopochwowego – dorosłe kobiety	1 saszetka rozpuszczona w 0,5 l przegotowanej, ostudzonej wody	1–2 razy na dobę

Postaci do jamy ustnej i gardła stosuje się od 2 do 6 razy na dobę, nie przekraczając zalecanej dawki, a leczenie ciągłe nie powinno trwać dłużej niż 7 dni – o jego ewentualnym przedłużeniu decyduje lekarz^3,5.

Roztwór do płukania Septogard płucze się w postaci nierozcieńczonej, a w razie pieczenia można go rozcieńczyć wodą, przy czym nie należy go stosować u dzieci w wieku 12 lat i poniżej¹. Aerozolu nie wolno stosować u dzieci, które nie potrafią wstrzymać oddechu podczas podawania⁶.

W postaciach dopochwowych samodzielne leczenie ciągłe nie powinno przekraczać 7 dni, a dla uzyskania istotnego efektu terapeutycznego zalecane jest stosowanie przez co najmniej 3 dni^2,7.

Środki ostrożności przy wydawaniu benzydaminy

Nadwrażliwość na kwas acetylosalicylowy i inne NLPZ

Stosowanie benzydaminy nie jest wskazane ani zalecane u pacjentów z nadwrażliwością na kwas acetylosalicylowy, salicylany lub inne niesteroidowe leki przeciwzapalne^1,6.

Astma oskrzelowa i choroby alergiczne w wywiadzie

U pacjentów z astmą oskrzelową lub chorobami alergicznymi w wywiadzie może wystąpić skurcz oskrzeli, dlatego u tych osób należy zachować ostrożność^1,6.

Reakcje alergiczne przy długotrwałym stosowaniu

Stosowanie, zwłaszcza długotrwałe, produktów leczniczych o działaniu miejscowym może spowodować reakcję alergiczną – w takim przypadku lek należy odstawić i w razie konieczności wdrożyć odpowiednie postępowanie^4,5.

Kontakt z oczami

Podczas stosowania postaci do jamy ustnej i gardła należy unikać kontaktu produktu z oczami^1,6.

Krwawienie z dróg rodnych lub upławy

Pacjentki z krwawieniem z dróg rodnych lub upławami powinny skontaktować się z lekarzem przed zastosowaniem postaci dopochwowej, która jest przeznaczona wyłącznie do stosowania dopochwowego i nie może być przyjmowana doustnie².

Wpływ na prowadzenie pojazdów

Benzydamina stosowana miejscowo w zalecanych dawkach nie ma wpływu lub wywiera nieistotny wpływ na zdolność prowadzenia pojazdów i obsługiwania maszyn^3,6. Dla części preparatów nie przeprowadzono badań w tym zakresie⁴.

Interakcje benzydaminy

Większość charakterystyk benzydaminy nie odnotowuje interakcji z innymi produktami leczniczymi^4,1,3.

Metamizol, itopryd, tozasertyb i trimetyloamina + benzydamina

Trimetyloamina, metamizol, itopryd i tozasertyb mogą hamować proces N-utlenienia benzydaminy, będący głównym szlakiem jej metabolizmu⁶.

Inhibitory CYP2D6 + benzydamina

Znane inhibitory cytochromu P450 2D6 mogą hamować proces N-demetylacji benzydaminy, stanowiący jej mały szlak metaboliczny⁶.

Działania niepożądane benzydaminy

Miejscowe drętwienie i pieczenie błony śluzowej

Najczęstsze działanie niepożądane benzydaminy to miejscowe drętwienie i uczucie pieczenia (lub kłucia) błony śluzowej, wynikające z jej działania miejscowo znieczulającego. W charakterystykach Septogard i Actusept objaw ten występuje niezbyt często (), przy czym uczucie kłucia zwykle ustępuje podczas kontynuacji leczenia^1,6. W charakterystykach Hascosept, Uniben i Tantum Verde uczucie pieczenia błony śluzowej jamy ustnej opisano jako działanie bardzo rzadkie lub o nieznanej częstości ( / )^4,5,3,8. Dla postaci dopochwowych uczucie pieczenia w miejscu zastosowania ma nieznaną częstość ()^2,7.

Suchość w jamie ustnej, nudności i wymioty

Objawy ze strony przewodu pokarmowego – suchość w jamie ustnej, nudności i wymioty – opisano w charakterystykach postaci do jamy ustnej jako działania bardzo rzadkie lub o nieznanej częstości ( / )^4,5,3,8.

Zaburzenia czucia, zawroty i bóle głowy

Zaburzenia czucia, drętwienie, zawroty głowy i bóle głowy występują bardzo rzadko lub z nieznaną częstością ( / ) i wiążą się ze znikomym wchłanianiem ogólnoustrojowym benzydaminy po podaniu miejscowym^4,5,3,8.

Reakcje skórne i nadwrażliwość na światło

Wysypka, świąd, pokrzywka i nadwrażliwość na światło wymieniane są w charakterystykach z różną częstością. W charakterystyce Septogard świąd, pokrzywka, reakcja nadwrażliwości na światło i wysypka występują bardzo rzadko ()¹, natomiast w charakterystyce Actusept reakcja fotonadwrażliwości opisana jest jako niezbyt częsta ()⁶. Dla postaci dopochwowych wysypka fotoalergiczna i pokrzywka mają nieznaną częstość ()^2,7, a w charakterystykach Hascosept, Uniben i Tantum Verde wysypka opisana jest jako działanie bardzo rzadkie lub o nieznanej częstości ( / )^4,5,3.

⚠ Reakcje anafilaktyczne, nadwrażliwości i obrzęk naczynioruchowy

Reakcje anafilaktyczne i reakcje nadwrażliwości należą do ciężkich, potencjalnie zagrażających życiu działań niepożądanych benzydaminy. W charakterystykach Septogard i Actusept reakcja anafilaktyczna oraz reakcje nadwrażliwości występują bardzo rzadko (), przy czym reakcja anafilaktyczna jest wprost określana jako potencjalnie zagrażająca życiu, a obrzęk naczynioruchowy ma nieznaną częstość ()^1,6. W charakterystykach Hascosept, Uniben i Tantum Verde reakcje anafilaktyczne i reakcje nadwrażliwości opisano jako działania bardzo rzadkie lub o nieznanej częstości ( / )^4,5,3,8.

⚠ Skurcz krtani lub oskrzeli

Skurcz krtani lub skurcz oskrzeli to ciężkie działanie ze strony układu oddechowego, opisane w charakterystykach Septogard i Actusept jako bardzo rzadkie (), szczególnie istotne u pacjentów z astmą oskrzelową lub alergią w wywiadzie^1,6.

Pełną listę działań niepożądanych zawiera ChPL każdego preparatu, punkt 4.8.

Ciąża a benzydamina

Zgodnie z charakterystykami produktów leczniczych brak jest danych klinicznych dotyczących stosowania benzydaminy podczas ciąży, a w trzecim trymestrze ogólnoustrojowe stosowanie inhibitorów syntetazy prostaglandyn może uszkadzać układ krążeniowo-oddechowy oraz nerki u płodu, wydłużać czas krwawienia u matki i dziecka oraz opóźniać poród.

Nie wiadomo, czy narażenie ogólnoustrojowe osiągane po podaniu miejscowym może być szkodliwe dla zarodka lub płodu, dlatego benzydaminy nie należy stosować podczas ciąży, chyba że jest to bezwzględnie konieczne, a w razie użycia należy podawać możliwie najmniejszą dawkę przez jak najkrótszy czas^3,2.

Karmienie piersią a benzydamina

Zgodnie z charakterystykami produktów leczniczych nie wiadomo, czy benzydamina i jej metabolity przenikają do mleka kobiecego, dlatego przy postaciach do jamy ustnej i gardła zaleca się zachowanie ostrożności lub odstąpienie od stosowania w okresie karmienia piersią, chyba że lekarz zaleci inaczej^3,4.

Zgodnie z charakterystykami produktów leczniczych dla postaci dopochwowych nie ma natomiast przeciwwskazań do miejscowego stosowania benzydaminy u kobiet karmiących piersią^2,7.

Produkty handlowe z benzydaminą

Preparat	Postać	Kategoria dostępności
Actusept	aerozol do stosowania w jamie ustnej, roztwór 1,5 mg/ml	OTC
Hascosept	roztwór do stosowania w jamie ustnej 1,5 mg/g	OTC
Septogard	roztwór do płukania jamy ustnej 1,5 mg/ml	OTC
Tantum Rosa	roztwór dopochwowy 1 mg/ml	OTC
Tantum Rosa	proszek do sporządzania roztworu dopochwowego 53,2 mg/g	OTC
Tantum Verde	aerozol do stosowania w jamie ustnej i gardle 1,5 mg/ml	OTC
Tantum Verde	roztwór do płukania jamy ustnej i gardła 1,5 mg/ml	OTC
Uniben	aerozol do stosowania w jamie ustnej 1,5 mg/ml	OTC