Chlorprotyksen

Typowy lek przeciwpsychotyczny (neuroleptyk) z grupy pochodnych tioksantenu, o wyraźnym działaniu uspokajającym (sedatywnym), przeciwwymiotnym i przeciwlękowym. Wydawany wyłącznie na receptę, w preparatach jednoskładnikowych, jako tabletki powlekane w dwóch mocach (15 mg i 50 mg). Stosowany zarówno w psychozach ze stanami pobudzenia, jak i w niepokoju oraz bezsenności w przebiegu nerwic.

Działanie chlorprotyksenu

Chlorprotyksen jest pochodną tioksantenu o budowie zbliżonej do pochodnych fenotiazyny. Działa przeciwpsychotycznie przez blokowanie receptorów dopaminowych w mózgu, a jednocześnie blokuje receptory alfa-adrenergiczne, co odpowiada za spadki ciśnienia, oraz wykazuje silne działanie antycholinergiczne i przeciwhistaminowe.

W odróżnieniu od innych tioksantenów cechuje go wyraźne działanie sedatywne, dlatego bywa wykorzystywany nie tylko w psychozach, lecz także w niepokoju i bezsenności. Ma również działanie przeciwwymiotne.

Farmakologia

Chlorprotyksen jest pochodną tioksantenu, a jego działanie przeciwpsychotyczne polega na blokowaniu postsynaptycznych receptorów dopaminergicznych w mózgu, blokowaniu receptorów alfa-adrenergicznych oraz hamowaniu uwalniania większości hormonów podwzgórza i przysadki¹.

W przeciwieństwie do innych pochodnych tioksantenu wykazuje wyraźne działanie sedatywne, ponieważ hamuje bodźce docierające do układu siatkowatego pnia mózgu, a działanie przeciwwymiotne wynika z hamowania chemoreceptorów. Przez zablokowanie czynnika hamującego uwalnianie prolaktyny (prolaktynostatyny) podwyższa stężenie prolaktyny¹.

Farmakokinetyka

Chlorprotyksen jest szybko wchłaniany z przewodu pokarmowego, a jego działanie rozpoczyna się w ciągu 30 minut¹.

Ma dużą objętość dystrybucji, przenika przez barierę krew-mózg i w ponad 99% wiąże się z białkami osocza. Podlega intensywnemu metabolizmowi w wątrobie, a jego metabolity są wydalane z moczem i kałem. Okres półtrwania (t_½) wynosi od 8 do 12 godzin. Chlorprotyksen przenika przez barierę łożyskową i w niewielkich ilościach jest wydzielany do mleka¹.

Wskazania leków z chlorprotyksenem

Chlorprotyksen jest lekiem wielowskazaniowym dostępnym wyłącznie na receptę, we wszystkich wskazaniach w tej samej postaci tabletek powlekanych, przy czym o wyborze mocy i dawki decyduje wskazanie.

W psychiatrii stosuje się go w leczeniu psychoz endogennych i organicznych przebiegających ze stanami pobudzenia ruchowego i agresywnością oraz w psychozach alkoholowych².

Jest też stosowany w niepokoju i bezsenności w przebiegu nerwic i zaburzeń psychosomatycznych, gdzie wykorzystuje się jego działanie uspokajające¹.

W chirurgii bywa podawany jako premedykacja w celu uspokojenia pacjenta i zmniejszenia reakcji neurowegetatywnych oraz w zapobieganiu wymiotom pooperacyjnym².

Dawkowanie chlorprotyksenu

Dawkowanie ustala się indywidualnie w zależności od wskazania i tolerancji pacjenta.

Wskazanie	Dawka zwyczajowa	Uwagi
Nerwice (niepokój, bezsenność)	15 mg jeden do trzech razy na dobę	–
Zaburzenia psychotyczne	50 mg do 100 mg dwa do czterech razy na dobę	dawkę dobową dzieli się tak, aby większą dawkę podawać przed snem
Premedykacja w chirurgii	dawka ustalana indywidualnie przez lekarza	–
Dzieci i młodzież	nie zaleca się	brak dobrze kontrolowanych badań

Tabletki powlekane należy przyjmować z posiłkiem i połykać w całości, popijając szklanką wody lub mleka, aby uniknąć podrażnienia żołądka¹.

Istotne przeciwwskazania do stosowania chlorprotyksenu

Zaburzenia świadomości i zapaść krążeniowa

Chlorprotyksen jest przeciwwskazany w zapaści krążeniowej oraz w zaburzeniach świadomości o dowolnej etiologii, w tym w zatruciu alkoholem, barbituranami lub opioidami, a także w śpiączce¹.

Istotne klinicznie choroby serca i naczyń

Przeciwwskazaniem są klinicznie istotne zaburzenia układu sercowo-naczyniowego w wywiadzie, w tym istotna bradykardia poniżej 50 uderzeń na minutę, niedawno przebyty ostry zawał mięśnia sercowego, zdekompensowana niewydolność serca, przerost mięśnia sercowego oraz zaburzenia rytmu serca leczone lekami przeciwarytmicznymi klasy IA i III, a także częstoskurcz typu torsade de pointes w wywiadzie¹.

Wydłużenie odstępu QT

Chlorprotyksen jest przeciwwskazany u pacjentów z wrodzonym zespołem wydłużonego odstępu QT lub rozpoznanym nabytym wydłużeniem QT, gdy odstęp QTc przekracza 450 ms u mężczyzn lub 470 ms u kobiet¹.

Jednoczesne leki wydłużające QT

Przeciwwskazane jest jednoczesne stosowanie chlorprotyksenu z lekami wydłużającymi odstęp QT¹.

Niewyrównane zaburzenia elektrolitowe

Chlorprotyksen jest przeciwwskazany przy rozpoznanej, niewyrównanej hipokaliemii oraz stwierdzonym, niewyrównanym niedoborze magnezu, ponieważ nasilają one ryzyko groźnych zaburzeń rytmu serca¹.

Środki ostrożności przy wydawaniu chlorprotyksenu

Złośliwy zespół neuroleptyczny

Podczas stosowania każdego neuroleptyku, w tym chlorprotyksenu, może wystąpić złośliwy zespół neuroleptyczny objawiający się hipertermią, sztywnością mięśni, zaburzeniami świadomości i niestabilnością autonomicznego układu nerwowego. Zgony obserwuje się przede wszystkim u pacjentów z organicznym zespołem mózgowym, upośledzeniem umysłowym oraz nadużywających opioidów i alkoholu¹.

Zwiększona śmiertelność u pacjentów w podeszłym wieku z otępieniem

Dane z dużych badań obserwacyjnych wskazują, że pacjenci w podeszłym wieku z otępieniem stosujący leki przeciwpsychotyczne są w grupie o nieznacznie zwiększonym ryzyku zgonu w porównaniu z osobami nieprzyjmującymi tych leków, a chlorprotyksen nie jest przeznaczony do leczenia zaburzeń zachowania związanych z otępieniem. U pacjentów w podeszłym wieku z czynnikami ryzyka udaru należy zachować ostrożność, ponieważ dla atypowych leków przeciwpsychotycznych obserwowano około trzykrotny wzrost ryzyka mózgowo-naczyniowych zdarzeń niepożądanych¹.

Monitorowanie odstępu QT i EKG

Chlorprotyksen, podobnie jak inne leki przeciwpsychotyczne, może wydłużać odstęp QT i zwiększać ryzyko złośliwych zaburzeń rytmu serca, dlatego przed rozpoczęciem leczenia konieczne jest monitorowanie EKG, a w razie stwierdzenia wydłużenia QT należy zmniejszyć dawkę lub, po przekroczeniu 500 ms odstępu QTc, przerwać leczenie. Zaleca się okresowe monitorowanie stężenia elektrolitów i unikanie jednoczesnego stosowania z innymi lekami przeciwpsychotycznymi¹.

Jaskra i działanie antycholinergiczne

Ze względu na działanie antycholinergiczne chlorprotyksen może przez rozszerzenie źrenic wywołać napad ostrej jaskry u pacjentów z płytką przednią komorą oka i wąskim kątem przesączania. Ostrożność jest wskazana także u pacjentów z zaburzeniami mikcji lub zatrzymaniem moczu, ze zwężeniem odźwiernika i niedrożnością jelit oraz z łagodnym rozrostem gruczołu krokowego¹.

Niedociśnienie ortostatyczne

Chlorprotyksen blokuje receptory alfa-adrenergiczne, dlatego może wywoływać niedociśnienie tętnicze i hipotonię ortostatyczną, a pacjenci w podeszłym wieku są na nie szczególnie podatni. Szczególną ostrożność należy zachować u osób z ciężkim niedociśnieniem tętniczym lub hipotonią ortostatyczną¹.

Obniżenie progu drgawkowego

Chlorprotyksen obniża próg drgawkowy i wiąże się z ryzykiem napadów padaczkopodobnych, dlatego ostrożność jest konieczna u pacjentów z padaczką i organicznym uszkodzeniem mózgu, a leczenie przeciwpadaczkowe może wymagać modyfikacji¹.

Żylna choroba zakrzepowo-zatorowa

Podczas stosowania leków przeciwpsychotycznych zgłaszano incydenty żylnej choroby zakrzepowo-zatorowej, dlatego przed rozpoczęciem i w trakcie leczenia chlorprotyksenem należy rozpoznać czynniki ryzyka zakrzepicy żylnej i podjąć odpowiednie działania prewencyjne¹.

Priapizm

Ze względu na działanie blokujące receptory alfa-adrenergiczne chlorprotyksen może wywołać priapizm, którego ciężkie przypadki wymagają interwencji medycznej. Pacjenta należy pouczyć, aby w razie wystąpienia objawów jak najszybciej zgłosił się po pomoc¹.

Wpływ na glikemię

Podobnie jak inne leki psychotropowe chlorprotyksen może wpływać na stężenie insuliny i glukozy we krwi, co u pacjentów z cukrzycą może wymagać korekty leczenia przeciwcukrzycowego¹.

Pozostałe stany wymagające ostrożności

Ostrożność jest wskazana także u pacjentów z ciężkimi zaburzeniami czynności wątroby, nerek lub serca, z miastenią, guzem chromochłonnym, nowotworem prolaktynozależnym, chorobą Parkinsona, nadczynnością tarczycy oraz ciężkimi zaburzeniami układu oddechowego, a także u osób narażonych na skrajne temperatury i leczonych elektrowstrząsami¹.

Wpływ na prowadzenie pojazdów

Chlorprotyksen jest lekiem o działaniu uspokajającym i może niekorzystnie wpływać na czynności wymagające wzmożonej uwagi, precyzyjnej koordynacji ruchów i szybkiego podejmowania decyzji, zwłaszcza na początku leczenia. Pacjentów należy poinformować o możliwości upośledzenia zdolności prowadzenia pojazdów i obsługiwania maszyn¹.

Interakcje chlorprotyksenu

Alkohol i leki hamujące ośrodkowy układ nerwowy + chlorprotyksen

Chlorprotyksen może nasilać działanie sedatywne alkoholu, barbituranów i innych leków hamujących ośrodkowy układ nerwowy, w tym leków przeciwdepresyjnych, przeciwpadaczkowych, przeciwbólowych, rozkurczających mięśnie, neuroleptycznych oraz starszej generacji leków przeciwhistaminowych¹.

Leki wydłużające odstęp QT + chlorprotyksen

Jednoczesne stosowanie leków istotnie wydłużających odstęp QT jest przeciwwskazane. Dotyczy to leków przeciwarytmicznych klasy Ia i III (chinidyna, amiodaron, sotalol, dofetylid), niektórych leków przeciwpsychotycznych (tiorydazyna), makrolidów (erytromycyna), leków przeciwhistaminowych (terfenadyna, astemizol), fluorochinolonów (gatyfloksacyna, moksyfloksacyna) oraz innych leków o takim działaniu, jak cyzapryd i lit¹.

Leki powodujące zaburzenia elektrolitowe + chlorprotyksen

Należy unikać leków mogących wywołać zaburzenia elektrolitowe, takich jak tiazydowe leki moczopędne wywołujące hipokaliemię, ponieważ zwiększają one ryzyko wydłużenia odstępu QT i złośliwych zaburzeń rytmu serca¹.

Inhibitory CYP2D6 + chlorprotyksen

Chlorprotyksen jest metabolizowany w wątrobie przez cytochrom P450, dlatego leki hamujące izoenzym CYP2D6, takie jak paroksetyna, fluoksetyna, chloramfenikol, disulfiram, izoniazyd, inhibitory MAO i doustne środki antykoncepcyjne, a w mniejszym stopniu buspiron, sertralina i citalopram, mogą zwiększać jego stężenie w osoczu¹.

Lit + chlorprotyksen

Jednoczesne stosowanie neuroleptyków i związków litu zwiększa ryzyko neurotoksyczności¹.

Trójpierścieniowe leki przeciwdepresyjne + chlorprotyksen

Trójpierścieniowe leki przeciwdepresyjne i neuroleptyki wzajemnie hamują swoje procesy metaboliczne, co może zwiększać stężenie obu grup leków¹.

Metoklopramid, fenotiazyny, haloperydol i rezerpina + chlorprotyksen

Jednoczesne stosowanie metoklopramidu, piperazyny, fenotiazyny, haloperydolu i rezerpiny zwiększa ryzyko wystąpienia objawów pozapiramidowych¹.

Leki przeciwcholinergiczne + chlorprotyksen

Jednoczesne stosowanie innych leków przeciwcholinergicznych nasila działanie antycholinergiczne chlorprotyksenu¹.

Lewodopa i leki adrenergiczne + chlorprotyksen

Chlorprotyksen może zmniejszać działanie lewodopy i leków adrenergicznych¹.

Adrenalina + chlorprotyksen

Chlorprotyksen może blokować alfa-adrenergiczne działanie adrenaliny, co podczas jednoczesnego stosowania może prowadzić do hipotonii i tachykardii, dlatego w przedawkowaniu nie należy podawać adrenaliny¹.

Leki przeciwnadciśnieniowe + chlorprotyksen

Neuroleptyki mogą nasilać lub zmniejszać działanie leków obniżających ciśnienie tętnicze, a efekt hipotensyjny guanetydyny i leków o podobnym działaniu ulega osłabieniu¹.

Bromokryptyna + chlorprotyksen

Chlorprotyksen zwiększa stężenie prolaktyny w surowicy, dlatego podczas jednoczesnego stosowania bromokryptyny może być konieczna modyfikacja jej dawkowania¹.

Działania niepożądane chlorprotyksenu

⚠ Złośliwy zespół neuroleptyczny

Złośliwy zespół neuroleptyczny przebiegający z bardzo wysoką gorączką, wzrostem napięcia mięśni, akinezą i śpiączką jest działaniem bardzo rzadkim () i wymaga natychmiastowego przerwania podawania leku oraz leczenia na oddziale intensywnej terapii^1,2.

Objawy pozapiramidowe i dyskinezy późne

Dystonia jest działaniem częstym (), a akatyzja, późne dyskinezy i parkinsonizm występują niezbyt często (). Objawy pozapiramidowe pojawiają się zwłaszcza we wczesnej fazie leczenia, natomiast dyskineza późna może wystąpić podczas długotrwałego stosowania, szczególnie u pacjentów w podeszłym wieku, i nie ustępuje po lekach przeciw parkinsonizmowi, które mogą ją nasilać^1,2.

Sedacja i inne zaburzenia układu nerwowego

Senność i zawroty głowy są działaniem bardzo częstym (), bóle głowy występują często (), drgawki niezbyt często (), a napady padaczkopodobne rzadko ()^1,2.

⚠ Wydłużenie odstępu QT i zaburzenia rytmu serca

Częstoskurcz i palpitacje występują często (), wydłużenie odstępu QT w elektrokardiogramie rzadko (), a zatrzymanie serca i bradykardia bardzo rzadko (). Jak dla innych leków przeciwpsychotycznych zgłaszano ponadto o nieznanej częstości () przypadki komorowych zaburzeń rytmu, w tym migotania komór, częstoskurczu komorowego i torsade de pointes, oraz nagłych niewyjaśnionych zgonów^1,2.

Niedociśnienie i zaburzenia naczyniowe

Niedociśnienie ortostatyczne jest działaniem częstym (), niedociśnienie tętnicze i uderzenia gorąca występują niezbyt często (), a żylna choroba zatorowo-zakrzepowa bardzo rzadko (). Dodatkowo dla leków przeciwpsychotycznych zgłaszano jako efekt klasy o nieznanej częstości () przypadki zatorowości płucnej i zakrzepicy żył głębokich^1,2.

Działanie antycholinergiczne i zaburzenia żołądkowo-jelitowe

Suchość w jamie ustnej i wzmożony ślinotok są działaniem bardzo częstym (), zaparcia, niestrawność i nudności występują często (), a wymioty i biegunka niezbyt często ()^1,2.

Zaburzenia oka

Zaburzenia akomodacji i nieprawidłowe widzenie są działaniem częstym (), napady przymusowego patrzenia z rotacją gałek ocznych występują niezbyt często (), a barwnikowe zwyrodnienie siatkówki, zmętnienie soczewki i złogi w rogówce bardzo rzadko (), po wielu latach leczenia dużymi dawkami^1,2.

⚠ Zaburzenia krwi

Małopłytkowość, neutropenia, leukopenia i agranulocytoza występują rzadko (), a niedokrwistość hemolityczna, plamica małopłytkowa, pancytopenia i eozynofilia bardzo rzadko ()^1,2.

Zaburzenia metaboliczne i przyrost masy ciała

Zwiększenie łaknienia jest działaniem częstym (), podobnie jak zwiększenie masy ciała, zmniejszenie łaknienia i zmniejszenie masy ciała występują niezbyt często (), a hiperglikemia i upośledzona tolerancja glukozy rzadko ()^1,2.

Zaburzenia hormonalne i seksualne

Hiperprolaktynemia występuje rzadko (), zaburzenia wytrysku i zaburzenia wzwodu niezbyt często (), a zaburzenia miesiączkowania, ginekomastia i mlekotok rzadko (). Priapizm jest działaniem o nieznanej częstości ()^1,2.

Zaburzenia psychiczne

Bezsenność, nerwowość, pobudzenie i zmniejszenie libido są działaniem częstym ()^1,2.

Zaburzenia skóry

Nasilone pocenie się jest działaniem częstym (), wysypka, świąd, nadwrażliwość na światło i stany zapalne skóry występują niezbyt często (), a rumień i wyprysk rzadko ()^1,2.

Zaburzenia wątroby

Żółtaczka i żółtaczka cholestatyczna na tle reakcji immunopatologicznej są działaniem bardzo rzadkim (), a nieprawidłowe wyniki testów czynnościowych wątroby występują niezbyt często ()^1,2.

Reakcje nadwrażliwości

Nadwrażliwość i reakcja anafilaktyczna występują rzadko ()^1,2.

Zaburzenia oddawania moczu

Zaburzenia oddawania moczu i zatrzymanie moczu występują niezbyt często (), a nadmierne wydalanie kwasu moczowego z moczem bardzo rzadko ()^1,2.

Objawy odstawienia

Nagłe zaprzestanie stosowania chlorprotyksenu może wywołać objawy odstawienia, najczęściej nudności, wymioty, brak łaknienia, biegunkę, wodnisty wyciek z nosa, pocenie się, bóle mięśniowe, parestezje, bezsenność, niepokój, lęk i pobudzenie, które rozpoczynają się zwykle od 1 do 4 dni po odstawieniu i słabną w ciągu 7 do 14 dni^1,2.

Pełną listę działań niepożądanych zawiera ChPL każdego preparatu, punkt 4.8.

Ciąża a chlorprotyksen

Zgodnie z charakterystykami produktów leczniczych doświadczenie kliniczne dotyczące stosowania chlorprotyksenu w ciąży jest niewielkie, dlatego leku nie należy podawać w tym okresie, chyba że spodziewana korzyść dla matki przewyższa ryzyko dla płodu. U noworodków matek narażonych na leki przeciwpsychotyczne w trzecim trymestrze ciąży istnieje ryzyko objawów pozapiramidowych i objawów odstawienia, w tym pobudzenia, wzmożonego lub obniżonego napięcia mięśni, drżenia, senności oraz zaburzeń oddychania i karmienia, dlatego noworodki wymagają uważnego monitorowania¹.

Karmienie piersią a chlorprotyksen

Zgodnie z charakterystykami produktów leczniczych chlorprotyksen przenika do mleka kobiecego w małym stężeniu, a dawka przyjmowana przez niemowlę wynosi około 2% dawki matki, dlatego nie należy oczekiwać działania leku podawanego w dawkach leczniczych na niemowlę. Kobieta może kontynuować karmienie piersią, jeśli jest to istotne z klinicznego punktu widzenia, zaleca się jednak obserwację niemowlęcia, zwłaszcza w pierwszych 4 tygodniach po urodzeniu¹.

Produkty handlowe z chlorprotyksenem

Preparat	Postać	Kategoria dostępności
Chlorprothixen Hasco	tabletki powlekane 15 mg	Rp
Chlorprothixen Hasco	tabletki powlekane 50 mg	Rp