Promazyna

Klasyczny lek przeciwpsychotyczny (neuroleptyk) z grupy alifatycznych pochodnych fenotiazyny, o silnym działaniu uspokajającym. Wydawana wyłącznie na receptę, w preparatach jednoskładnikowych, w postaci tabletek doustnych (drażowanych i powlekanych) o mocy 25 mg, 50 mg i 100 mg. Stosowana krótkotrwale w umiarkowanym lub ciężkim pobudzeniu psychoruchowym oraz w pobudzeniu i niepokoju u osób w podeszłym wieku. Przeznaczona wyłącznie dla dorosłych.

Działanie promazyny

Promazyna jest neuroleptykiem z grupy alifatycznych pochodnych fenotiazyny. Wykazuje umiarkowane działanie przeciwpsychotyczne, a jej najbardziej wyróżniającą cechą jest silne działanie uspokajające (sedatywne), które w praktyce decyduje o jej zastosowaniu w stanach pobudzenia i niepokoju. Wywiera też słabe działanie przeciwautystyczne i przeciwwymiotne.

Poza wpływem na przekaźnictwo dopaminergiczne promazyna blokuje szereg innych receptorów, co tłumaczy jej charakterystyczny profil działań niepożądanych. Blokada receptorów adrenergicznych odpowiada za hipotonię ortostatyczną, blokada receptorów muskarynowych za działanie antycholinergiczne (suchość błon śluzowych, zaparcia, zatrzymanie moczu), a blokada receptorów histaminowych i tłumienie ośrodkowego układu nerwowego za sedację.

Farmakologia

Promazyna działa antagonistycznie w stosunku do receptorów dopaminergicznych, hamując przekaźnictwo dopaminergiczne w układzie limbicznym i nigrostriatalnym. Blokuje receptor 5-HT2, a także receptor adrenergiczny α1, co wywołuje ortostatyczne spadki ciśnienia. Wykazuje działanie antycholinergiczne poprzez blokowanie receptora muskarynowego oraz działanie przeciwhistaminowe jako antagonista receptora H1. Pobudza wydzielanie prolaktyny^1,2.

Farmakokinetyka

Promazyna szybko wchłania się z przewodu pokarmowego i w bardzo dużym stopniu wiąże się z białkami osocza. Podlega szerokiej dystrybucji w organizmie oraz przenika przez barierę krew–mózg, osiągając większe stężenie w mózgu niż w osoczu. Promazyna i jej metabolity przenikają przez barierę łożyskową i są wydzielane do mleka matki.

Metabolizm obejmuje efekt pierwszego przejścia w obrębie ściany jelita oraz przemiany w wątrobie. Wydalanie zachodzi z moczem i kałem w postaci licznych czynnych i nieczynnych metabolitów. Nie wykazano prostej korelacji między stężeniem promazyny i jej metabolitów w osoczu a efektem terapeutycznym, który utrzymuje się od kilku dni do kilku tygodni lub dłużej^1,2.

Wskazania leków z promazyną

Wskazania są wspólne dla obu preparatów i wszystkich mocy oraz obejmują wyłącznie osoby dorosłe. Promazynę stosuje się w krótkotrwałym leczeniu wspomagającym umiarkowanego lub ciężkiego pobudzenia psychoruchowego¹.

Osobnym wskazaniem jest leczenie pobudzenia i niepokoju u osób w podeszłym wieku, w którym stosuje się mniejsze dawki pod ścisłym nadzorem lekarza³.

Dawkowanie promazyny

Grupa i wskazanie	Dawka jednorazowa	Maksymalnie na dobę
Dorośli, pobudzenie psychoruchowe	100–200 mg cztery razy na dobę (start od mniejszych dawek, odstępy 6–8 godzin)	do 800 mg
Osoby w podeszłym wieku, pobudzenie psychoruchowe	połowa dawki początkowej dla dorosłych	wg indywidualnej reakcji
Osoby w podeszłym wieku, pobudzenie i niepokój	początkowo 25 mg, w razie potrzeby do 50 mg cztery razy na dobę	do 200 mg
Dzieci	nie stosować	–

Dawkowanie ustala się indywidualnie, zależnie od wskazania, nasilenia choroby, wieku i wrażliwości pacjenta, rozpoczynając od mniejszych dawek i zwiększając je stopniowo do dawki optymalnej. U osób w podeszłym wieku leczenie prowadzi się pod ścisłym nadzorem lekarza. Niektórzy pacjenci mogą przyjmować całą dawkę dobową jednorazowo przed snem^1,2.

Istotne przeciwwskazania do stosowania promazyny

Stany śpiączkowe

Promazyna jest przeciwwskazana u pacjentów w stanach śpiączkowych, w których nasila depresję ośrodkowego układu nerwowego¹.

Ciężka niewydolność krążenia

Promazyna jest przeciwwskazana u pacjentów z ciężką niewydolnością krążenia, między innymi ze względu na ryzyko hipotonii².

Guz chromochłonny

Promazyna jest przeciwwskazana u pacjentów z guzem chromochłonnym nadnerczy¹.

Ciężka niewydolność wątroby lub nerek

Promazyna jest przeciwwskazana u pacjentów z ciężką niewydolnością wątroby lub nerek².

Agranulocytoza

Promazyna jest przeciwwskazana u pacjentów z agranulocytozą¹.

Choroba Parkinsona

Promazyna jest przeciwwskazana u pacjentów z chorobą Parkinsona, ponieważ działa antagonistycznie do leków dopaminergicznych².

Przebyty złośliwy zespół neuroleptyczny

Promazyna jest przeciwwskazana u pacjentów, u których w przeszłości wystąpił złośliwy zespół neuroleptyczny¹.

Karmienie piersią

Promazyna jest przeciwwskazana u kobiet karmiących piersią².

Wiek dziecięcy

Promazyna jest przeciwwskazana u dzieci¹.

Środki ostrożności przy wydawaniu promazyny

Silne działanie uspokajające

Promazyna wyraźnie upośledza sprawność psychiczną i fizyczną, wywołując senność, dlatego pacjentów należy uprzedzić o nasilonej sedacji, zwłaszcza na początku leczenia i przy większych dawkach¹.

Hipotonia ortostatyczna

Wskutek blokady receptorów adrenergicznych promazyna może powodować niedociśnienie i ortostatyczne spadki ciśnienia krwi, zwłaszcza na początku leczenia oraz u osób w podeszłym wieku, u których ryzyko to jest szczególnie duże².

Działanie antycholinergiczne

Promazyna wykazuje działanie antycholinergiczne, dlatego należy zachować ostrożność u pacjentów z przerostem gruczołu krokowego oraz jaskrą z wąskim kątem przesączania w wywiadzie osobniczym lub rodzinnym, u których stosowania leku należy unikać. Nasilone działanie antycholinergiczne może prowadzić do uciążliwych zaparć oraz udaru cieplnego¹.

Zaburzenia rytmu serca i wydłużenie odstępu QT

U osób leczonych neuroleptykami odnotowano przypadki wydłużenia odstępu QT. Szczególnie ostrożnego leczenia, zwłaszcza w fazie początkowej, wymagają pacjenci ze zwiększonym ryzykiem komorowych zaburzeń rytmu serca, w tym z chorobami serca, z zaburzeniami metabolicznymi takimi jak hipokaliemia, hipokalcemia lub hipomagnezemia, niedożywieni, nadużywający alkoholu oraz przyjmujący inne leki wydłużające odstęp QT².

Zaburzenia pozapiramidowe i dyskinezy późne

Dużą ostrożność należy zachować u pacjentów długotrwale leczonych oraz z zaburzeniami czynności układu pozapiramidowego lub dyskinezami w wywiadzie, ze względu na ryzyko nasilenia tych zaburzeń i rozwoju parkinsonizmu polekowego. Długotrwałe stosowanie pochodnych fenotiazyny może powodować dyskinezy późne, zwłaszcza u osób w podeszłym wieku, a w razie ich wystąpienia promazynę należy odstawić¹.

Złośliwy zespół neuroleptyczny

W razie wystąpienia gorączki z niewyjaśnionych przyczyn leczenie należy przerwać i ustalić jej podłoże, ponieważ może być ona pierwszym objawem złośliwego zespołu neuroleptycznego, przebiegającego z bladością, hipertermią, zaburzeniami autonomicznymi, zaburzeniami świadomości i sztywnością mięśni².

Kontrola obrazu krwi

Podczas leczenia pochodnymi fenotiazyny opisywano agranulocytozę, dlatego zaleca się regularne badania krwi, a wystąpienie niewyjaśnionej infekcji lub gorączki, mogące świadczyć o zaburzeniu czynności układu krwiotwórczego, wymaga natychmiastowej morfologii. W długotrwałym leczeniu należy okresowo kontrolować obraz krwi obwodowej, czynność wątroby i serca oraz badać oczy¹.

Padaczka i stany drgawkowe

Promazyna może obniżać próg drgawkowy, dlatego wymaga ostrożności u pacjentów z padaczką lub ze stanami predysponującymi do napadów drgawek².

Zaburzenia oddechowe

Ostrożność jest konieczna u pacjentów z przewlekłymi i ciężkimi zaburzeniami czynności układu oddechowego, w tym chorych na astmę, rozedmę oraz z ostrym zakażeniem dróg oddechowych, ze względu na możliwość nasilenia lub prowokowania objawów tych zaburzeń¹.

Zaburzenia termoregulacji u osób w podeszłym wieku

U osób w podeszłym wieku, zwłaszcza w czasie upalnej lub mroźnej pogody, istnieje ryzyko wystąpienia hipertermii lub hipotermii, a także szczególnie nasilonego niedociśnienia ortostatycznego².

Choroby współistniejące wymagające unikania leku

Stosowania promazyny należy unikać u pacjentów z niedoczynnością tarczycy oraz chorych na miastenię (myasthenia gravis)¹.

Nadwrażliwość na światło

Pacjentom leczonym promazyną należy zalecić unikanie światła słonecznego ze względu na ryzyko wysypki skórnej i odkładania się barwnika w skórze².

Nagłe odstawienie

Po nagłym odstawieniu leku, przede wszystkim po długotrwałym stosowaniu dużych dawek, mogą wystąpić ostre objawy odstawienne w postaci nudności, wymiotów i bezsenności oraz nawrót choroby i objawy pozapiramidowe, dlatego zaleca się stopniowe odstawianie promazyny¹.

Wpływ na prowadzenie pojazdów

Promazyna upośledza sprawność psychiczną i fizyczną, ponieważ powoduje senność, w stopniu utrudniającym prowadzenie pojazdów i obsługiwanie maszyn. Pacjenci przyjmujący lek nie powinni wykonywać tych czynności².

Interakcje promazyny

Alkohol i leki hamujące ośrodkowy układ nerwowy + promazyna

Hamujące działanie promazyny na ośrodkowy układ nerwowy jest nasilane przez alkohol, barbiturany, leki uspokajające i nasenne oraz opioidowe leki przeciwbólowe, co może prowadzić do depresji oddechowej¹.

Inhibitory MAO i trójpierścieniowe leki przeciwdepresyjne + promazyna

Jednoczesne stosowanie promazyny z inhibitorami monoaminooksydazy lub trójpierścieniowymi lekami przeciwdepresyjnymi może przedłużać i nasilać działanie uspokajające oraz antycholinergiczne zarówno promazyny, jak i tych leków, a nasilone działanie antycholinergiczne może prowadzić do zaparć i udaru cieplnego².

Leki antycholinergiczne + promazyna

Leki antycholinergiczne mogą zmniejszać przeciwpsychotyczne działanie promazyny¹.

Leki zobojętniające, leki przeciwparkinsonowskie i lit + promazyna

Niektóre produkty lecznicze zaburzają wchłanianie neuroleptyków, między innymi leki zobojętniające sok żołądkowy, leki stosowane w chorobie Parkinsona oraz lit².

Lit + promazyna

Opisywano nieliczne przypadki neurotoksyczności, w tym złośliwego zespołu neuroleptycznego, u pacjentów leczonych jednocześnie neuroleptykami i litem¹.

Leki hipoglikemizujące + promazyna

Promazyna może zmniejszać odpowiedź na leki hipoglikemizujące, co może wymagać zwiększenia ich dawkowania. Obserwowano klinicznie istotne niepożądane interakcje promazyny z alkoholem, guanetydyną i lekami hipoglikemizującymi².

Leki przeciwnadciśnieniowe + promazyna

Promazyna może nasilać działanie hipotensyjne większości leków przeciwnadciśnieniowych. Działa też przeciwstawnie do niektórych leków, w tym amfetaminy, lewodopy, klonidyny, guanetydyny i adrenaliny¹.

Adrenalina + promazyna

Pacjentom po przedawkowaniu promazyny nie wolno podawać adrenaliny, ponieważ paradoksalnie może ona dalej obniżać ciśnienie krwi wskutek interakcji z promazyną².

Leki przeciwpadaczkowe + promazyna

Promazyna może zaburzać działanie leków przeciwpadaczkowych¹.

Leki wydłużające odstęp QT + promazyna

Jednoczesne stosowanie neuroleptyków z lekami wydłużającymi odstęp QT, takimi jak niektóre leki przeciwarytmiczne i przeciwdepresyjne oraz inne leki przeciwpsychotyczne, zwiększa ryzyko rozwoju arytmii².

Leki mielotoksyczne + promazyna

Jednoczesne stosowanie neuroleptyków z lekami mogącymi uszkadzać szpik, takimi jak karbamazepina lub niektóre antybiotyki i cytostatyki, zwiększa ryzyko agranulocytozy¹.

Działania niepożądane promazyny

Obie charakterystyki produktów leczniczych, zawierające promazynę Jelfa i Hasco, wymieniają wszystkie działania niepożądane jako występujące z nieznaną częstością (), zaznaczając zarazem, że najczęściej obserwowanymi są zaburzenia układu nerwowego.

Sedacja i zaburzenia psychiczne

Senność, upośledzenie koncentracji, nadmierne zahamowanie ruchowe, zaburzenia snu i depresja są działaniami o nieznanej częstości (). Senność wynika z silnego działania uspokajającego promazyny i jest jej najbardziej charakterystycznym objawem niepożądanym^1,2.

Objawy antycholinergiczne

Suchość błon śluzowych, zaparcia (w tym uciążliwe zaparcia prowadzące niekiedy do zaparć nawykowych), zatrzymanie moczu oraz zaburzenia akomodacji są działaniami o nieznanej częstości () i wynikają z antycholinergicznego działania leku^1,2. Nudności i wymioty opisywano jako występujące wyjątkowo rzadko⁴.

Zaburzenia pozapiramidowe

Parkinsonizm, ustępujący po zmniejszeniu dawki lub podaniu leków antycholinergicznych, akatyzja, ostry zespół dyskinetyczny oraz późne dyskinezy i zespoły dystoniczne (zwłaszcza u osób długotrwale leczonych, po nagłym odstawieniu lub znacznym zmniejszeniu dawki) są działaniami o nieznanej częstości ()^1,2.

Napady drgawek

Napady drgawek są działaniem o nieznanej częstości (), związanym z obniżaniem progu drgawkowego przez promazynę¹.

⚠ Złośliwy zespół neuroleptyczny

Złośliwy zespół neuroleptyczny jest działaniem o nieznanej częstości () i stanem zagrażającym życiu. Przebiega z zahamowaniem ruchowym aż do osłupienia, nasileniem napięcia mięśni szkieletowych, drżeniem, tachykardią, hipertermią, dużymi wahaniami ciśnienia tętniczego, zaburzeniami wegetatywnymi oraz narastającymi zaburzeniami świadomości aż do śpiączki. Wymaga natychmiastowego odstawienia leku i leczenia podtrzymującego².

Zaburzenia termoregulacji

Hipertermia (zwłaszcza w czasie gorącej i wilgotnej pogody lub przy jednoczesnym stosowaniu leków przeciw parkinsonizmowi) oraz hipotermia (zwłaszcza u osób w podeszłym wieku lub z niedoczynnością tarczycy) są działaniami o nieznanej częstości ()¹.

⚠ Zaburzenia serca i wydłużenie odstępu QT

Blok przedsionkowo-komorowy, przedsionkowe zaburzenia rytmu, tachykardia komorowa oraz migotanie komór są działaniami o nieznanej częstości (). W zapisie EKG obserwuje się spłaszczenie lub odwrócenie załamka T, wydłużenie odstępu PQ i odstępu QT oraz pojawienie się fali U^1,2.

Hipotonia i ortostatyczne spadki ciśnienia

Niedociśnienie, zwłaszcza na początku leczenia, oraz ortostatyczne spadki ciśnienia krwi są działaniami o nieznanej częstości () i wynikają z blokowania receptorów adrenergicznych przez promazynę².

⚠ Zaburzenia krwi i agranulocytoza

Granulocytopenia, agranulocytoza, eozynofilia, leukopenia, niedokrwistość hemolityczna, niedokrwistość aplastyczna oraz małopłytkowość są działaniami o nieznanej częstości (). Ich wystąpienie może zapowiadać niewyjaśniona infekcja lub gorączka, wymagająca pilnego badania krwi^1,2.

⚠ Depresja oddechowa

Depresja oddechowa u wrażliwych pacjentów jest działaniem o nieznanej częstości ()².

⚠ Reakcje nadwrażliwości

Obrzęk naczynioruchowy, skurcz oskrzeli, pokrzywka oraz układowy toczeń rumieniowaty są działaniami o nieznanej częstości (), a reakcje anafilaktyczne opisywano jako wyjątkowo rzadkie^1,2.

Żółtaczka zastoinowa

Żółtaczka zastoinowa, wywołana skurczem przewodów żółciowych o mechanizmie uczuleniowym, jest działaniem o nieznanej częstości (). Występuje zwykle między 2. a 4. tygodniem leczenia, przypomina wirusowe zapalenie wątroby i wymaga trwałego odstawienia promazyny¹.

Zaburzenia skóry i zmiany barwnikowe

Skórne odczyny alergiczne, nadwrażliwość na światło oraz zmiany barwnikowe, w tym przebarwienie skóry i odkładanie barwnika w rogówce i siatkówce oka, są działaniami o nieznanej częstości ()².

Zaburzenia endokrynologiczne i metaboliczne

Mlekotok, ginekomastia, zaburzenia miesiączkowania, hiperglikemia, hipoglikemia, cukromocz, impotencja, zaburzenia libido, wzmożone pragnienie oraz zwiększenie masy ciała są działaniami o nieznanej częstości ()^1,2.

Priapizm

Priapizm jest działaniem o nieznanej częstości ()².

Pełną listę działań niepożądanych zawiera ChPL każdego preparatu, punkt 4.8.

Ciąża a promazyna

Zgodnie z charakterystykami produktów leczniczych badania na zwierzętach wskazują na zagrożenie dla płodu, a bezpieczeństwo stosowania u kobiet ciężarnych nie zostało ustalone. Pochodne fenotiazyny stosowane w czasie ciąży oraz tuż przed porodem mogą wywołać spadek ciśnienia tętniczego u matki oraz niedotlenienie i zmiany neurologiczne u płodu. U noworodków matek przyjmujących pochodne fenotiazyny w ciąży opisywano przedłużającą się żółtaczkę, objawy neurologiczne związane z układem pozapiramidowym oraz zanik odruchów. Promazyny nie należy stosować u kobiet w ciąży, zwłaszcza w pierwszym trymestrze, chyba że w opinii lekarza leczenie jest konieczne¹.

Karmienie piersią a promazyna

Zgodnie z charakterystykami produktów leczniczych promazyna i inne pochodne fenotiazyny są wydzielane do mleka kobiecego i mogą powodować u noworodka senność oraz zaburzenia rozwoju ośrodkowego układu nerwowego. Stosowanie promazyny w okresie karmienia piersią jest przeciwwskazane².

Produkty handlowe z promazyną

Preparat	Postać	Kategoria dostępności
Promazin Jelfa	tabletki drażowane 25 mg	Rp
Promazin Jelfa	tabletki drażowane 50 mg	Rp
Promazin Jelfa	tabletki drażowane 100 mg	Rp
Promazine Hasco	tabletki powlekane 25 mg	Rp
Promazine Hasco	tabletki powlekane 50 mg	Rp
Promazine Hasco	tabletki powlekane 100 mg	Rp