Węgiel aktywny
Adsorbent jelitowy stosowany w biegunce, wzdęciach i niestrawności oraz – po porozumieniu z lekarzem – w zatruciach lekami lub innymi związkami chemicznymi, gdzie na swojej powierzchni wiąże toksyny i ogranicza ich wchłanianie z przewodu pokarmowego. Węgiel aktywny (łac. Carbo activatus), znany też jako węgiel leczniczy, należy do adsorbentów jelitowych (kod ATC A07BA01). Dostępny bez recepty, wyłącznie w preparatach jednoskładnikowych w postaci tabletek i kapsułek twardych.
Adsorbent jelitowy stosowany w biegunce, wzdęciach i niestrawności oraz – po porozumieniu z lekarzem – w zatruciach lekami lub innymi związkami chemicznymi, gdzie na swojej powierzchni wiąże toksyny i ogranicza ich wchłanianie z przewodu pokarmowego. Węgiel aktywny (łac. Carbo activatus), znany też jako węgiel leczniczy, należy do adsorbentów jelitowych (kod ATC A07BA01). Dostępny bez recepty, wyłącznie w preparatach jednoskładnikowych w postaci tabletek i kapsułek twardych.
Działanie węgla aktywnego
Węgiel aktywny to sproszkowany węgiel o bardzo dużej zdolności adsorpcyjnej. Po podaniu doustnym pokrywa błonę śluzową przewodu pokarmowego warstwą ochronną i wiąże nieselektywnie różne substancje znajdujące się w jelicie – związki nasilające perystaltykę i przenikanie wody do światła jelita, toksyny bakteryjne, bakterie, leki, gazy jelitowe, produkty gnilne i związki toksyczne.
Wiążąc te substancje, węgiel zmniejsza lub uniemożliwia ich wchłonięcie z przewodu pokarmowego do krwiobiegu, a także zapobiega wtórnemu wchłanianiu związków wydalonych do jelit, na przykład z żółcią. Wykazuje przy tym działanie zapierające, co wykorzystuje się w leczeniu biegunki.
Farmakologia
Węgiel leczniczy jest sproszkowanym węglem aktywnym o dużej zdolności adsorpcyjnej, zaliczanym do jelitowych leków adsorbujących (preparaty węgla, kod ATC A07BA01). Po podaniu doustnym wiąże nieselektywnie substancje znajdujące się w przewodzie pokarmowym, uniemożliwiając ich wchłonięcie oraz wtórne wchłanianie związków wydalonych do jelit1,2.
W zatruciach stosuje się duże dawki węgla, ponieważ adsorbuje on w jelicie nie tylko substancje toksyczne. Węgiel aktywny jest najskuteczniejszym spośród środków adsorbujących – 1 g może zaadsorbować 1,8 g sublimatu, 400 mg fenolu i 800 mg morfiny, ale tylko 300 mg alkoholu etylowego. W leczeniu zatruć jest równie skuteczny jak płukanie żołądka lub prowokowanie wymiotów, a w niektórych przypadkach nawet efektywniejszy, zwłaszcza gdy po jego podaniu zostanie zastosowany lek przeczyszczający1,2.
Farmakokinetyka
Węgiel aktywny nie wchłania się z przewodu pokarmowego i nie ulega metabolizmowi. Jest w całości wydalany z kałem3,1,2.
Wskazania leków z węglem aktywnym
Wszystkie preparaty są dostępne bez recepty. Węgiel aktywny stosuje się w biegunkach i wzdęciach, a charakterystyki Carbo Medicinalis VP i Węgiel leczniczy VP wymieniają dodatkowo niestrawność3,1,2.
Osobnym wskazaniem, wspólnym dla wszystkich postaci, są zatrucia lekami lub innymi związkami chemicznymi, przy czym charakterystyki zaznaczają, że lek stosuje się w tym wskazaniu wyłącznie po porozumieniu z lekarzem. W leczeniu zatruć podaje się znacznie większe dawki niż w biegunce czy wzdęciach3,1,2.
Dawkowanie węgla aktywnego
Dawkowanie zależy przede wszystkim od wskazania – w biegunce i wzdęciach stosuje się dawki niewielkie, a w zatruciach wielokrotnie większe. Podanie jest zawsze doustne.
| Wskazanie i grupa | Preparat | Dawkowanie |
|---|---|---|
| Niestrawność, wzdęcia (dorośli i dzieci powyżej 12 lat) | Carbo Medicinalis MF (250 mg) | 4–5 tabletek kilka razy na dobę, aż do ustąpienia objawów |
| Niestrawność, wzdęcia (dorośli i dzieci powyżej 12 lat) | Carbo Medicinalis VP (300 mg) | 3–4 tabletki kilka razy na dobę, aż do ustąpienia objawów |
| Niestrawność, wzdęcia (dorośli i dzieci powyżej 12 lat) | Węgiel leczniczy VP (200 mg) | 4–6 kapsułek kilka razy na dobę, aż do ustąpienia objawów |
| Biegunka (dorośli i dzieci powyżej 12 lat) | Carbo Medicinalis MF (250 mg) | 12–16 tabletek jednorazowo, w razie potrzeby powtarzać co kilka godzin |
| Biegunka (dorośli i dzieci powyżej 12 lat) | Carbo Medicinalis VP (300 mg) | ok. 4,0 g (10–13 tabletek) jednorazowo, w razie potrzeby powtarzać co kilka godzin |
| Biegunka (dorośli i dzieci powyżej 12 lat) | Węgiel leczniczy VP (200 mg) | ok. 4,0 g (20 kapsułek) jednorazowo, w razie potrzeby powtarzać co kilka godzin |
| Zatrucia (dorośli i dzieci powyżej 1 roku) | Carbo Medicinalis MF (250 mg) | jednorazowo 49–50 tabletek, w ciężkich zatruciach do 100 g węgla, w razie potrzeby powtarzać kilka razy na dobę |
| Zatrucia (dorośli i dzieci powyżej 1 roku) | Carbo Medicinalis VP (300 mg) | ok. 12,5 g (41–42 tabletki) jednorazowo, w razie potrzeby kilka razy na dobę |
| Zatrucia (dorośli i dzieci powyżej 1 roku) | Węgiel leczniczy VP (200 mg) | ok. 12,5 g (ok. 62 kapsułki) jednorazowo, w razie potrzeby kilka razy na dobę |
| Zatrucia (dzieci poniżej 1 roku) | wszystkie preparaty | 1 g/kg mc. w postaci zawiesiny w wodzie, w razie potrzeby powtarzać co 4–6 godzin |
W biegunce i zatruciach lek najlepiej podawać w postaci wodnej papki lub zawiesiny – tabletki przed połknięciem rozkrusza się lub rozgryza, a zawartość kapsułek wsypuje do niewielkiej ilości wody3,1,2.
Dawkowanie u osób w podeszłym wieku oraz u pacjentów z niewydolnością nerek i wątroby pozostaje bez zmian1. W leczeniu zatruć zawiesinę wodną podaje się często przez zgłębnik, na przykład do płukania żołądka1,2.
Istotne przeciwwskazania do stosowania węgla aktywnego
Stan nieprzytomności bez zabezpieczonych dróg oddechowych
Węgla aktywnego nie należy podawać osobom nieprzytomnym, u których nie zabezpieczono dróg oddechowych, ze względu na ryzyko aspiracji do płuc3,1,2.
Środki ostrożności przy wydawaniu węgla aktywnego
Ryzyko aspiracji do płuc
Węgiel aktywny stwarza zagrożenie aspiracją do płuc, zwłaszcza w zatruciu lekami hamującymi ośrodkowy układ nerwowy lub wywołującymi drgawki oraz u pacjentów nieprzytomnych. Przed płukaniem żołądka chorych tych należy zabezpieczyć intubacją3,1,2.
Postępowanie w ostrych zatruciach
W leczeniu ostrych zatruć inne niezbędne leki należy podawać pozajelitowo. Jeśli konieczne jest wywołanie wymiotów lekiem doustnym, wymioty należy sprowokować przed podaniem węgla, a sam węgiel podać 30–60 minut po ich ustaniu. Węgla nie stosuje się, gdy niezbędne jest doustne podanie specyficznego antidotum, na przykład metioniny3,1,2.
Ograniczona skuteczność w niektórych zatruciach
Węgiel aktywny jest mało skuteczny w zatruciu kwasem borowym, siarczanem żelaza(II) i innymi związkami metali, DDT, cyjankami, litem, etanolem, metanolem, glikolem etylenowym, produktami rafinacji ropy naftowej oraz kwasami i zasadami nieorganicznymi3,1,2.
Leki wpływające na perystaltykę i środki przeczyszczające
Ostrożność zaleca się przy zatruciu środkami wpływającymi na perystaltykę jelit, na przykład lekami przeciwcholinergicznymi lub opioidami. Środki przeczyszczające podczas leczenia węglem należy stosować ostrożnie i tylko sporadycznie, ponieważ ciężka i długotrwała biegunka może prowadzić do zaburzeń wodno-elektrolitowych3,1,2.
Ograniczenie czasu leczenia i objawy alarmowe
Pacjenci przyjmujący węgiel przez 7 dni z powodu wzdęć lub 2 dni z powodu biegunki, u których objawy się utrzymują, powinni skontaktować się z lekarzem. Tak samo powinny postąpić osoby leczące biegunkę, u których wystąpi gorączka lub krew w stolcu, ponieważ leczenie samym węglem może być wówczas niewystarczające3,1,2.
Wpływ pokarmu na adsorpcję
Pokarm zmniejsza zdolności adsorpcyjne węgla, co warto uwzględnić przy ustalaniu pory przyjęcia leku3.
Substancje pomocnicze
Skład preparatów różni się substancjami pomocniczymi istotnymi dla niektórych pacjentów. Carbo Medicinalis MF zawiera sacharozę i laktozę, przez co nie powinny go przyjmować osoby z nietolerancją fruktozy lub galaktozy, zespołem złego wchłaniania glukozy-galaktozy, niedoborem sacharazy-izomaltazy lub niedoborem laktazy (typu Lapp), a przy dawce powyżej 27 tabletek na dobę zawartość sacharozy przekracza 5 g, co ma znaczenie u pacjentów z cukrzycą3. Carbo Medicinalis VP zawiera sacharozę (253,5 mg w tabletce) oraz niewielką ilość sodu i również wymaga ostrożności u osób z cukrzycą i z wymienionymi zaburzeniami metabolizmu cukrów1.
Wpływ na prowadzenie pojazdów
Węgiel aktywny nie ma wpływu na zdolność prowadzenia pojazdów i obsługiwania maszyn3,1,2.
Interakcje węgla aktywnego
Inne leki podawane doustnie + węgiel aktywny
To najważniejsza klinicznie interakcja węgla aktywnego. Podany doustnie węgiel adsorbuje jednocześnie przyjmowane leki i osłabia ich wchłanianie oraz działanie, dlatego inne leki należy przyjmować co najmniej 2 godziny przed przyjęciem węgla lub 2 godziny po nim. Do substancji adsorbowanych przez węgiel należą między innymi salicylany (w tym kwas acetylosalicylowy), barbiturany, benzodiazepiny, glutetimid, chlorochina, chloropromazyna i inne fenotiazyny, klonidyna, digoksyna i digitoksyna, ibuprofen, kwas mefenamowy, paracetamol, fenytoina, teofilina, propranolol i inne leki blokujące receptory beta-adrenergiczne, chinina oraz zydowudyna. W leczeniu ostrych zatruć inne niezbędne leki podaje się pozajelitowo3,1,2.
Działania niepożądane węgla aktywnego
Zaburzenia żołądkowo-jelitowe
Najczęstsze dolegliwości to zaparcia, wymioty (zwłaszcza u dzieci) i biegunka. Charakterystyka Carbo Medicinalis VP przypisuje wymiotom i zaparciom nieznaną częstość ()1, natomiast charakterystyka Węgiel leczniczy VP określa wymioty, zaparcia i biegunki jako rzadkie ()2. Charakterystyka Carbo Medicinalis MF podaje, że duże ilości węgla, zwłaszcza po podaniu wielokrotnym, mogą wywołać zaburzenia żołądkowo-jelitowe i zaparcia, a u dzieci wymioty, bez przypisanej im częstości3. Przyjęcie zbyt dużej dawki węgla może spowodować ciężkie zaparcia wymagające zastosowania środków przeczyszczających3.
⚠ Aspiracja do płuc
Opisywano przypadki aspiracji podanego doustnie węgla do płuc, zwłaszcza podczas wymiotów po jego przyjęciu – powikłanie potencjalnie groźne, szczególnie u pacjentów nieprzytomnych oraz w zatruciu lekami hamującymi ośrodkowy układ nerwowy. Charakterystyka Carbo Medicinalis VP przypisuje aspiracji nieznaną częstość ()1, a charakterystyki Carbo Medicinalis MF3 i Węgiel leczniczy VP2 odnotowują przypadki aspiracji bez przypisanej częstości.
Czarne zabarwienie stolca
Węgiel barwi stolec na czarno – jest to następstwo jego działania, a nie objaw niepokojący. Charakterystyki Carbo Medicinalis MF3 i Carbo Medicinalis VP1 podają tę informację bez przypisanej częstości, natomiast charakterystyka Węgiel leczniczy VP wymienia czarne zabarwienie stolca wśród działań rzadkich ()2.
Pełną listę działań niepożądanych zawiera ChPL każdego preparatu, punkt 4.8.
Ciąża a węgiel aktywny
Zgodnie z charakterystykami produktów leczniczych brak jest wystarczających danych dotyczących stosowania węgla aktywnego u kobiet w ciąży, dlatego zaleca się ostrożność. Ponieważ jednak węgiel nie wchłania się z przewodu pokarmowego i jest nieczynny farmakologicznie, nie przewiduje się istotnego ryzyka podczas ciąży, a lek może być stosowany, gdy w opinii lekarza korzyść dla matki przeważa nad potencjalnym zagrożeniem dla płodu. Należy uwzględnić działanie zapierające węgla3,1,2.
Karmienie piersią a węgiel aktywny
Zgodnie z charakterystykami produktów leczniczych brak jest danych dotyczących bezpieczeństwa stosowania węgla aktywnego w okresie karmienia piersią, jednak ze względu na to, że węgiel nie wchłania się z przewodu pokarmowego, mało prawdopodobne jest, aby wywierał niekorzystny wpływ na dziecko karmione piersią. Także w tym okresie należy uwzględnić działanie zapierające leku3,1,2.
Produkty handlowe z węglem aktywnym
| Preparat | Postać | Kategoria dostępności |
|---|---|---|
| Carbo Medicinalis MF | tabletki 250 mg | OTC |
| Carbo Medicinalis VP | tabletki 300 mg | OTC |
| Węgiel leczniczy VP | kapsułki twarde 200 mg | OTC |
Zaloguj się, aby czytać dalej
Pełne opracowania opieka.farm – w tym materiały Rx – są dostępne dla zalogowanych. Załóż bezpłatne konto zawodowe: zajmuje minutę i odblokowuje całą bazę wiedzy.
