Korzeń maca

Korzeń maca to podziemna część (hypokotyl, potocznie „korzeń”) pieprzycy peruwiańskiej (Lepidium meyenii, syn. Lepidium peruvianum), rośliny z rodziny kapustowatych (Brassicaceae) uprawianej na wysokości powyżej 4000 m w peruwiańskich Andach. W zależności od barwy hypokotylu wyróżnia się fenotypy (odmiany) żółte, czerwone i czarne, które różnią się profilem związków. Za składniki aktywne uważa się makamidy i makaeny (swoiste dla gatunku amidy i estry kwasów tłuszczowych) oraz glukozynolany, typowe dla roślin kapustowatych. W suplementach diety maca jest dostępna jako sproszkowany surowiec (w tym forma żelatynizowana, o rozłożonej skrobi) lub wyciąg. Tradycyjnie i w badaniach klinicznych oceniano ją głównie w kontekście libido i funkcji seksualnych, dysfunkcji seksualnej wywołanej lekami przeciwdepresyjnymi, objawów menopauzy oraz jakości nasienia. Dowody kliniczne dla wszystkich tych zastosowań są jednak słabe, bo opierają się na nielicznych, małych badaniach o ograniczonej jakości metodycznej. Istotną cechą maca jest to, że w badaniach u ludzi nie zmienia istotnie stężeń hormonów płciowych – jej działanie nie ma charakteru hormonalnego.

Synonimy i nazewnictwo maca

• Nazwa łacińska: Lepidium meyenii Walp. (w części piśmiennictwa jako Lepidium peruvianum Chacón), rodzina kapustowatych (Brassicaceae, dawniej Cruciferae). Surowcem jest hypokotyl wraz z korzeniem.
• Nazwy zwyczajowe: maca, pieprzyca peruwiańska, żeń-szeń peruwiański (nazwa marketingowa, myląca – maca nie jest spokrewniona z żeń-szeniem), po angielsku maca, Peruvian ginseng.
• Fenotypy (ekotypy): żółty (najczęstszy w handlu), czerwony i czarny, różniące się zawartością związków markerowych i profilem działania obserwowanym w badaniach przedklinicznych.
• Związki markerowe (aktywne): makamidy (macamides) i makaeny (macaenes) – swoiste dla gatunku amidy i nienasycone kwasy tłuszczowe, uznawane za główne nośniki działania, oraz glukozynolany (glucosinolates) i pochodne (izotiocyjaniany), wspólne dla roślin kapustowatych.
• Uwaga o postaci: forma żelatynizowana (gelatinised, „Maca-GO”) to surowiec poddany obróbce termicznej rozkładającej skrobię, stosowany w części badań u kobiet po menopauzie.

Działanie maca

Mechanizm działania maca nie został wyjaśniony, a najlepiej udokumentowaną cechą jest brak działania hormonalnego. W randomizowanym badaniu kontrolowanym (RCT, randomised controlled trial) u zdrowych mężczyzn stosowanie maca poprawiało subiektywne pożądanie seksualne, ale nie zmieniało stężeń testosteronu ani estradiolu w surowicy, a analiza statystyczna wskazała, że efekt na pożądanie był niezależny od hormonów oraz od nastroju¹. Podobnie u kobiet po menopauzie maca zmniejszała objawy psychologiczne i miary dysfunkcji seksualnej, nie zmieniając stężeń estradiolu, hormonu folikulotropowego (FSH), hormonu luteinizującego (LH) ani globuliny wiążącej hormony płciowe (SHBG), a jej wyciągi nie wykazały istotnej aktywności estrogennej ani androgennej w drożdżowym układzie reporterowym². Przegląd narracyjny fitoterapeutyków potwierdza, że dowody nie wspierają stosowania maca jako środka podnoszącego stężenie testosteronu³. Działaniu maca przypisuje się także efekt przeciwutleniający i przeciwzmęczeniowy przypisywany makamidom, jednak dane te pochodzą niemal wyłącznie z badań in vitro i na zwierzętach. Metaanaliza wpływu na stres oksydacyjny wykazała umiarkowane i duże efekty na markery antyoksydacyjne, ale dane u ludzi określono jako nieliczne⁴. Są to więc mechanizmy hipotetyczne, nieprzełożone na twarde punkty końcowe u ludzi.

Skuteczność kliniczna maca

Ogólny obraz dowodów jest słaby. Dla żadnego wskazania nie ma dużych, niezależnych, dobrze zaprojektowanych badań, a przeglądy systematyczne zgodnie wskazują na nieliczne, małe RCT o ograniczonej jakości metodycznej i częstym powiązaniu z producentami. Poniższe omówienie oddziela wskazania, dla których istnieje jakikolwiek sygnał z RCT, od tych opartych na pojedynczych badaniach bez odpowiedniej kontroli.

Czy maca poprawia libido i funkcje seksualne?

Istnieją wstępne przesłanki, że maca poprawia subiektywne libido, ale dowody są ograniczone i niewystarczające do pewnych wniosków. Przegląd systematyczny funkcji seksualnych włączył tylko 4 RCT, z których 2 sugerowały istotny pozytywny wpływ na dysfunkcję seksualną lub pożądanie (u kobiet menopauzalnych i u zdrowych mężczyzn), 1 nie wykazał efektu u zdrowych kolarzy, a 1 wykazał efekt w zaburzeniach erekcji – przy czym autorzy podkreślili, że łączna liczba badań, wielkość próby i jakość metodyczna były zbyt małe, by wyciągnąć pewne wnioski⁵. Najlepszym pojedynczym dowodem jest RCT u zdrowych mężczyzn, w którym maca (1500 lub 3000 mg na dobę) poprawiała pożądanie seksualne od 8. tygodnia w porównaniu z placebo, niezależnie od stężeń hormonów płciowych¹. Sygnał ten pojawił się też w pilotażowym RCT krzyżowym u 8 kolarzy, gdzie 14-dniowa suplementacja poprawiła samoocenę pożądania w porównaniu z placebo (p = 0,03), jednak przy skrajnie małej próbie wynik jest wyłącznie hipotezotwórczy⁶. Wszystkie te badania oceniały subiektywne, samoopisowe pożądanie, były małe i jednoośrodkowe, a część dotyczyła populacji zdrowych bez dysfunkcji, dlatego działania maca na libido nie można uznać za udowodnione.

Czy maca jest skuteczna w łagodnych zaburzeniach erekcji?

Dowody w zaburzeniach erekcji ograniczają się do jednego małego RCT o niewielkim efekcie i wyraźnym udziale placebo. W badaniu u 50 mężczyzn z łagodnymi zaburzeniami erekcji suchy wyciąg maca (2400 mg na dobę przez 12 tygodni) zwiększał wynik w skali International Index of Erectile Function (IIEF-5) bardziej niż placebo (+1,6 wobec +0,5, p < 0,001), przy czym poprawa wystąpiła istotnie także w grupie placebo⁷. Bezwzględna różnica między grupami była mała, próba jednoośrodkowa, a punkty końcowe subiektywne, dlatego wynik należy traktować jako wstępny.

Czy maca łagodzi dysfunkcję seksualną wywołaną lekami przeciwdepresyjnymi?

Dowody są wstępne i pochodzą z dwóch małych badań tego samego ośrodka. W pilotażowym RCT u 20 pacjentów w remisji depresji z dysfunkcją seksualną wywołaną selektywnymi inhibitorami wychwytu zwrotnego serotoniny (SSRI, selective serotonin reuptake inhibitor) tylko wyższa dawka maca (3,0 g na dobę) istotnie poprawiała wyniki w skalach Arizona Sexual Experience Scale (ASEX) i Massachusetts General Hospital Sexual Function Questionnaire (MGH-SFQ), podczas gdy dawka 1,5 g na dobę nie dawała efektu⁸. W większym RCT kontrolowanym placebo u 45 kobiet z dysfunkcją wywołaną SSRI lub inhibitorami wychwytu zwrotnego serotoniny i noradrenaliny odsetki remisji były wyższe dla maca (3,0 g na dobę) niż dla placebo, a korzyść wiązała się ze statusem pomenopauzalnym⁹. Różnice bezwzględne między grupami były jednak niewielkie (na przykład remisja w MGH-SFQ ≤ 12 u 30% wobec 20%), próby małe, a odsetek niedokończeń w badaniu pilotażowym wysoki, dlatego jest to co najwyżej obiecująca hipoteza wymagająca potwierdzenia.

Czy maca łagodzi objawy menopauzy?

Dowody na łagodzenie objawów menopauzy są słabe i pochodzą z nielicznych, małych badań o ograniczonej jakości. Przegląd systematyczny włączył 4 RCT, które w skali Kuppermana (Kupperman Menopausal Index) i skali Greene’a (Greene Climacteric Score) wykazały korzystny wpływ maca, jednak autorzy zaznaczyli, że liczba badań, wielkość próby i średnia jakość metodyczna były zbyt małe, by wyciągnąć pewne wnioski, a bezpieczeństwo nie zostało udowodnione¹⁰. Część korzystnych badań włączonych do tego przeglądu deklarowała wpływ na równowagę hormonalną, jednak twierdzenia te opublikowano w czasopiśmie niskiej rangi i pozostają one w sprzeczności z niezależnym RCT, w którym maca poprawiała objawy psychologiczne i miary dysfunkcji seksualnej u kobiet po menopauzie bez jakiejkolwiek zmiany stężeń estradiolu, FSH, LH i SHBG². Obserwowana poprawa dotyczy zatem raczej samopoczucia niż udokumentowanej regulacji hormonalnej, a jej wielkość i trwałość pozostają niepewne.

Czy maca poprawia jakość nasienia i płodność u mężczyzn?

Nie ma przekonujących dowodów, że maca poprawia jakość nasienia. Metaanaliza 5 RCT nie wykazała skuteczności maca w zwiększaniu koncentracji plemników w porównaniu z placebo (ważona różnica średnich 2,22, 95-procentowy przedział ufności, CI, przedział ufności, od -2,94 do 7,37, p = 0,4), a wpływ na parametry nasienia określono jako niejasny zarówno u mężczyzn z niepłodnością, jak i zdrowych¹¹. Poszczególne RCT dają wyniki mieszane: w pilotażowym RCT u 69 mężczyzn z łagodną astenozoospermią lub oligozoospermią maca (2 g na dobę przez 12 tygodni) istotnie zwiększyła koncentrację plemników (15,04 wobec 10,16, p = 0,011), ale bez wpływu na objętość nasienia, ruchliwość i morfologię, czyli poprawił się tylko jeden z wielu ocenianych parametrów¹². Wcześniejsze doniesienia o poprawie parametrów nasienia pochodziły z badania bez grupy kontrolnej u 9 mężczyzn, w którym również nie zmieniły się stężenia LH, FSH, prolaktyny, testosteronu i estradiolu – ze względu na brak kontroli i skrajnie małą próbę dowód ten jest bardzo słaby¹³.

Czy maca zwiększa energię i wydolność fizyczną?

Nie ma wiarygodnych dowodów na poprawę wydolności fizycznej u ludzi. Metaanaliza wpływu maca na wydolność wykazała duże efekty w testach siły i wytrzymałości, ale niemal wszystkie włączone badania były prowadzone in vitro lub na zwierzętach, a dane u ludzi określono jako nieliczne¹⁴. W jedynym istotnym badaniu u ludzi, pilotażowym RCT krzyżowym u 8 kolarzy, maca poprawiła czas próby czasowej względem pomiaru wyjściowego, ale nie względem placebo⁶. Duże efekty przedkliniczne nie przekładają się więc na wykazaną korzyść u ludzi.

Oświadczenia zdrowotne EFSA dla maca

Maca nie ma dopuszczonego oświadczenia zdrowotnego w Unii Europejskiej. Oświadczenia zdrowotne dotyczące substancji roślinnych (botanicals) zostały w większości zawieszone (on hold) przez Komisję Europejską od 2010 roku i pozostają nierozstrzygnięte, dlatego dla maca nie funkcjonuje żadne oświadczenie funkcjonalne ani o zmniejszeniu ryzyka choroby dopuszczone na podstawie rozporządzenia (WE) 1924/2006. Status ten podaje rejestr Unii Europejskiej¹⁵.

Dla maca nie odnaleziono także monografii Komitetu do spraw Roślinnych Produktów Leczniczych (HMPC) Europejskiej Agencji Leków, co jest spójne z tym, że jest to surowiec andyjski bez tradycji stosowania jako produkt leczniczy w Unii Europejskiej. Oznacza to, że w odróżnieniu od części surowców europejskich maca nie ma statusu tradycyjnego produktu leczniczego roślinnego opartego na dyrektywie 2001/83/WE.

Bezpieczeństwo maca

Maca jest zwykle dobrze tolerowana w krótkoterminowych badaniach klinicznych, w których nie zgłaszano poważnych działań niepożądanych, a preparat oceniano jako dobrze tolerowany zarówno u mężczyzn z zaburzeniami erekcji, jak i u osób z dysfunkcją seksualną wywołaną lekami przeciwdepresyjnymi^8,7. Ograniczeniem jest to, że badania trwały najwyżej kilkanaście tygodni i obejmowały małe grupy, więc brakuje danych o bezpieczeństwie długoterminowego stosowania.

Jako surowiec roślinny maca nie ma ustalonych wartości referencyjnych spożycia (DRV) ani górnego tolerowanego poziomu spożycia (UL) – wartości te dotyczą niezbędnych składników odżywczych, a nie surowców botanicznych. Ze względu na obecność glukozynolanów, typowych dla roślin kapustowatych, teoretycznie rozważa się działanie wolotwórcze (goitrogenne), dlatego ostrożność jest wskazana u osób z chorobami tarczycy lub niedoborem jodu – jest to jednak przesłanka wynikająca ze składu i danych przedklinicznych, a nie z udokumentowanych klinicznie przypadków. Mimo braku wyraźnego działania hormonalnego u ludzi ostrożność zaleca się także w stanach hormonozależnych. Nie ma wiarygodnych danych o bezpieczeństwie w ciąży i podczas karmienia piersią, dlatego w tych okresach maca nie należy stosować.

Dawkowanie maca

Nie ma ustalonej dawki referencyjnej maca, a schematy pochodzą z poszczególnych badań klinicznych i różnią się w zależności od postaci i standaryzacji surowca. Jako surowiec roślinny maca nie ma wartości DRV ani górnego tolerowanego poziomu spożycia.

Dawka	Wskazanie (z badań)	Uwagi
1500–3000 mg/d przez 12 tygodni	Libido u zdrowych mężczyzn	poprawa pożądania od 8. tygodnia, bez zmian hormonalnych1
2400 mg/d (suchy wyciąg) przez 12 tygodni	Łagodne zaburzenia erekcji	mały efekt vs placebo, wyraźny udział placebo7
3000 mg/d przez 12 tygodni	Dysfunkcja seksualna po lekach przeciwdepresyjnych	tylko wyższa dawka skuteczna w badaniu pilotażowym8
3500 mg/d przez 6 tygodni (surowiec)	Objawy menopauzy	poprawa objawów bez zmian hormonalnych2
2000 mg/d przez 12 tygodni	Parametry nasienia	poprawa tylko koncentracji plemników, pozostałe parametry bez zmian12

Typowe preparaty rynkowe zawierają zwykle 500–3000 mg surowca lub wyciągu w dawce dobowej, jednak rzeczywista zawartość związków czynnych zależy od fenotypu, postaci i sposobu przetworzenia, które bywają różne między produktami.

Postacie maca

Maca jest dostępna jako sproszkowany surowiec, kapsułki i tabletki z proszkiem lub wyciągiem, a także jako forma żelatynizowana (gelatinised, o rozłożonej termicznie skrobi), stosowana w części badań u kobiet po menopauzie. Preparaty różnią się fenotypem surowca (żółty, czerwony, czarny), który wiąże się z odmiennym profilem związków markerowych i różnym działaniem obserwowanym w badaniach przedklinicznych. W badaniach klinicznych stosowano zarówno surowy proszek (na przykład 3,5 g na dobę w badaniach menopauzalnych), jak i standaryzowane suche wyciągi (na przykład 2400 mg w zaburzeniach erekcji), co utrudnia porównywanie wyników między produktami. Ze względu na brak jednolitej standaryzacji deklarowana postać i masa surowca nie gwarantują porównywalnej zawartości substancji czynnych, a wyniki uzyskane dla konkretnego preparatu nie muszą przekładać się na inne produkty maca dostępne w handlu.