Cynku tlenek

Cynku tlenek to substancja czynna stosowana w recepturze wyłącznie zewnętrznie, na skórę. Wykaz dawek Farmakopei Polskiej XIII przypisuje jej działanie ściągające i podaje dla niego zakres stężeń w maściach i pastach¹. Cztery preparaty z tym surowcem mają w Farmakopei własne monografie narodowe, a w rejestrze surowców farmaceutycznych figuruje on u sześciu wytwórców, w opakowaniach od 5 g do 1 kg².

Charakterystyka cynku tlenku

Jak nazywa się cynku tlenek na recepcie i w rejestrze?

Nazwa łacińska monografii to Zinci oxidum, polska cynku tlenek, a angielska Zinc oxide³. W rejestrze surowców farmaceutycznych ten sam surowiec występuje pod dwiema odmianami nazwy, cynku tlenek i tlenek cynku, zależnie od wytwórcy².

Na receptach częściej pojawiają się nazwy gotowych preparatów. Pasta cynkowa nosi synonim Pasta Zinci⁴, maść z tlenkiem cynku występuje jako Unguentum Zinci i maść cynkowa⁵, pasta cynkowa z kwasem salicylowym jako Pasta Zinci salicylata Lassari albo Pasta Lassari⁶, a pasta cynkowa z ichtamolem jako Zinci oxidi et ammonii bituminosulfonatis pasta i pasta cynkowa z sulfobituminianem amonowym⁷. Odpowiedniki nazw z recept i receptariuszy zbiera wykaz synonimów recepturowych.

Jak wygląda cynku tlenek i w czym się rozpuszcza?

Farmakopea opisuje surowiec jako miękki, biały lub jasnożółtawobiały, bezpostaciowy proszek, wolny od gruboziarnistych cząstek³. Rozpuszczalność monografia podaje dla wody, etanolu 96% i rozcieńczonych kwasów nieorganicznych³.

Z tego układu wynika sposób pracy z surowcem. Żadna faza używana przy stole recepturowym go nie rozpuszcza, więc w każdym preparacie zostaje zawiesiną, a o jakości gotowej maści i pasty rozstrzyga rozdrobnienie proszku – żadna cząstka nie może być większa niż 180 µm^4,5. Rozpuszczanie w kwasach wskazuje zasadowy charakter tlenku i tłumaczy jego niezgodności recepturowe ze składnikami o odczynie kwaśnym⁸.

Zastosowanie cynku tlenku w recepturze

Cynku tlenek działa ściągająco¹, a przy tym osłania i wysusza skórę, bo tworzy na niej cienką warstwę i pochłania wydzielinę zmian sączących⁸. Poza monografiami narodowymi wchodzi do zasypek i pudrów w połączeniu z talkiem i skrobią, do pudrów płynnych oraz do mazideł⁸.

Które preparaty z tlenkiem cynku mają monografię narodową?

Pasta cynkowa (Zinci oxidi pasta, Pasta Zinci) to preparat o twardej konsystencji, biały lub prawie biały, z tlenkiem cynku i skrobią pszeniczną rozproszonymi w podłożu hydrofobowym⁴.

• wazelina biała – 50,0 cz.
• tlenek cynku – 25,0 cz.
• skrobia pszeniczna – 25,0 cz.

Maść z tlenkiem cynku (Zinci oxidi unguentum, Unguentum Zinci, maść cynkowa) to biała masa o słabym zapachu wosku⁵.

• wazelina hydrofilowa – 90,0 cz.
• tlenek cynku – 10,0 cz.

Pasta cynkowa z kwasem salicylowym (Zinci salicylatis pasta, Pasta Lassari) to masa biała lub o szarym odcieniu, o twardej konsystencji⁶.

• wazelina biała – 48,0 cz.
• tlenek cynku – 25,0 cz.
• skrobia pszeniczna – 25,0 cz.
• kwas salicylowy – 2,0 cz.

Pasta cynkowa z ichtamolem (Zinci oxidi et ichthammoli pasta) to jednorodna masa o charakterystycznym zapachu⁷.

• wazelina żółta – 45,0 cz.
• tlenek cynku – 22,5 cz.
• ichtamol – 22,5 cz.
• skrobia pszeniczna – 10,0 cz.

Stężenia i dawki maksymalne cynku tlenku

Wykaz dawek Farmakopei Polskiej XIII podaje dla cynku tlenku jedną drogę podania, zewnętrzną, i zamiast dawek wymienia stężenia zwykle stosowane: w maści i paście od 15,0% do 25,0%, przy działaniu ściągającym¹. Przepisy czterech monografii narodowych sumują się do 100 cz., więc ilość surowca odpowiada wprost jego stężeniu w gotowym preparacie.

Trzy pasty mieszczą się w górnej części zakresu z wykazu, a farmakopealna maść cynkowa leży poniżej jego dolnej granicy. Obie wartości pochodzą z Farmakopei i dotyczą różnych rzeczy: wykaz podaje stężenia dla substancji stosowanej zewnętrznie w maściach i pastach, a monografia narodowa definiuje jeden konkretny preparat i przy jego wykonaniu obowiązuje jej przepis⁵. Zapis stężenia z recepty przeliczysz kalkulatorem stężeń recepturowych.

Niezgodności recepturowe cynku tlenku

Wszystkie niezgodności tego surowca wynikają z jednej cechy, zasadowego charakteru tlenku, który rozpuszcza się w kwasach³.

• Składniki o odczynie kwaśnym. Reagują z tlenkiem cynku, tworząc odpowiednie sole cynku, przez co ubywa substancji czynnej, a preparat zmienia konsystencję⁸.
• Wolne kwasy tłuszczowe w podłożu. Dają mydła cynkowe, od których pasta twardnieje i staje się ziarnista, dlatego surowiec łączy się z dobrze oczyszczonymi podłożami⁸.
• Garbniki. Tanina tworzy z tlenkiem cynku barwne połączenia zmieniające wygląd preparatu, więc obu surowców nie wprowadza się razem⁸.

Niezgodnością nie jest połączenie z kwasem salicylowym ani z ichtamolem. Oba stoją obok tlenku cynku w farmakopealnych pastach^6,7, w przypadku kwasu salicylowego z zastrzeżeniem, że z czasem powstaje niewielka ilość salicylanu cynku⁸.

Pary składników z konkretnej recepty sprawdzisz w analizatorze niezgodności recepturowych.

Sporządzanie preparatów z tlenkiem cynku

Monografie narodowe podają kolejność czynności, a różnią się momentem, w którym proszek spotyka podłoże. W paście cynkowej wazelinę trzeba wcześniej stopić⁴.

1. Zmieszać miałko sproszkowany tlenek cynku z bardzo miałko sproszkowaną skrobią pszeniczną.
2. Ucierać proszki z dodawaną porcjami stopioną wazeliną białą.
3. Mieszać do zastygnięcia i uzyskania jednorodnej mieszaniny, następnie zhomogenizować.

Maść cynkowa powstaje w jednym kroku i bez stapiania podłoża, przez ucieranie miałko sproszkowanego tlenku cynku z dodawaną porcjami wazeliną hydrofilową⁵. W paście cynkowej z kwasem salicylowym proszki łączy się przed podłożem, a wazelinę wprowadza w dwóch etapach⁶.

1. Zmieszać bardzo miałko sproszkowany kwas salicylowy i skrobię pszeniczną z miałko sproszkowanym tlenkiem cynku.
2. Dodać część stopionej wazeliny białej i mieszać do uzyskania jednorodnej mieszaniny.
3. Dodawać porcjami resztę stopionej wazeliny, mieszać do zastygnięcia i zhomogenizować.

Pasta z ichtamolem ma kolejność odwróconą, bo ichtamol wprowadza się przez podłoże⁷.

1. Do wazeliny żółtej dodać ichtamol, mieszając.
2. Powstałą mieszaninę dodawać porcjami do miałko sproszkowanego tlenku cynku i bardzo miałko sproszkowanej skrobi.
3. Mieszać do zastygnięcia i zhomogenizować.

W każdym z tych czterech preparatów granica rozdrobnienia jest ta sama i żadna cząstka substancji czynnej nie może być większa niż 180 µm^4,5,6,7. Stężenie gotowej maści obniżysz kalkulatorem rozcieńczania maści.

Przechowywanie i trwałość cynku tlenku

Surowiec przechowuje się w szczelnie zamkniętym opakowaniu, chroniąc go od wilgoci i powietrza⁸. Wszystkie cztery preparaty farmakopealne mają jednakowe warunki, dobrze zamknięty pojemnik i temperaturę nie wyższą niż 25 °C^4,5,6,7.

Bezpieczeństwo stosowania cynku tlenku

Cynku tlenek nie występuje w Wykazie A, Wykazie B ani Wykazie N⁹. Pełne zestawienia portal publikuje osobno jako wykaz A, wykaz N i wykaz P.

Cynku tlenek jest dobrze tolerowany na skórze i ma niski potencjał drażniący, a podrażnienia bierze się w praktyce z niedokładnie roztartego proszku, którego gruzełki działają mechanicznie⁸.

Surowce dopuszczone do obrotu

Zestawienie na podstawie rejestru².