Cynku tlenek

Cynku tlenek to substancja stosowana w recepturze zewnętrznej jako składnik ściągający, osłaniający i lekko wysuszający skórę, wprowadzany do past, maści, zasypek, pudrów płynnych i mazideł¹. Jest białym, nierozpuszczalnym w wodzie proszkiem o charakterze zasadowym, który tworzy na skórze cienką warstwę ochronną i wchłania wysięk, dzięki czemu bywa podstawą preparatów na stany zapalne, odparzenia i sączące zmiany skórne.

Charakterystyka cynku tlenku

Cynku tlenek jest białym lub prawie białym, bezpostaciowym proszkiem bez zapachu². Jest praktycznie nierozpuszczalny w wodzie i w etanolu 96%, natomiast rozpuszcza się w rozcieńczonych kwasach mineralnych – ta rozpuszczalność w środowisku kwaśnym wynika z jego charakteru amfoterycznego z przewagą właściwości zasadowych². Zasadowy odczyn tlenku decyduje o jego zachowaniu w recepturze, ponieważ reaguje on z substancjami kwaśnymi.

Cynku tlenek jest praktycznie pozbawiony higroskopijności, jednak z powietrza powoli pochłania dwutlenek węgla i wilgoć, tworząc na powierzchni ziaren zasadowy węglan cynku¹. Z tego względu przechowuje się go w szczelnym opakowaniu. W recepturze stosuje się go w postaci drobno sproszkowanej, co warunkuje jednorodność past i zasypek.

Zastosowanie cynku tlenku w recepturze

Cynku tlenek wprowadza się do preparatów skórnych o działaniu ściągającym, osłaniającym i wysuszającym, gdzie tworzy warstwę ochronną i pochłania wydzielinę zmian sączących¹. Jest jednym z najczęściej używanych surowców proszkowych receptury dermatologicznej.

Sporządza się z nim przede wszystkim:

• Pasty – pasta zinci (pasta cynkowa) oraz pasta zinci salicylata (pasta Lassara, cynku tlenek z kwasem salicylowym) na zmiany zapalne, wyprzenia i sączące.
• Maści – unguentum zinci (maść cynkowa) o działaniu osłaniającym i natłuszczającym.
• Zasypki i pudry – w połączeniu z talkiem i skrobią jako proszki osłaniające i wysuszające.
• Pudry płynne (zawiesiny do pędzlowania) – z talkiem, gliceryną i wodą, na rozległe zmiany zapalne skóry.
• Mazidła i preparaty ochronne – na odparzenia i podrażnienia, także w preparatach doodbytniczych o działaniu osłaniającym.

Stężenia i dawki maksymalne cynku tlenku

Cynku tlenek stosowany zewnętrznie nie ma ustalonej farmakopealnej dawki maksymalnej, ponieważ monografia obejmuje jego tożsamość i czystość, a nie limit dawkowania². O udziale w preparacie decyduje pożądane działanie i konsystencja postaci leku. Typowe stężenia recepturowe¹:

Współczynnik wyparcia cynku tlenku wykorzystuje się przy sporządzaniu czopków i gałek, jednak jego wartość zależy od zastosowanego podłoża lipofilowego (masło kakaowe, tłuszcze utwardzone) i dla danego podłoża należy ją odczytać z tablic receptury – karta nie podaje jednej uniwersalnej liczby, aby nie przypisać jej błędnego podłoża.

Niezgodności recepturowe cynku tlenku

Najważniejsza niezgodność recepturowa cynku tlenku wynika z jego zasadowego charakteru: reaguje on z substancjami kwaśnymi oraz z wolnymi kwasami tłuszczowymi obecnymi w podłożach, tworząc mydła cynkowe, które powodują twardnienie i „piaskowanie” past¹. Aby temu zaradzić, stosuje się dobrze oczyszczone podłoża o niskiej zawartości wolnych kwasów tłuszczowych, a preparaty sporządza się na bieżąco.

Cynku tlenek reaguje również z garbnikami (taniną), dając barwne, zmieniające konsystencję połączenia, dlatego takich zestawień unika się lub rozdziela składniki. Połączenie z kwasem salicylowym nie jest właściwą niezgodnością – pasta Lassara jest standardowym preparatem, choć z czasem może powoli powstawać niewielka ilość salicylanu cynku¹. Przy łączeniu tlenku cynku z substancjami wyraźnie kwaśnymi rozważa się osobne wprowadzanie składników i możliwie krótki czas przechowywania preparatu.

Sporządzanie preparatów z tlenkiem cynku

Cynku tlenek wprowadza się do podłoża wyłącznie jako bardzo drobny, jednorodny proszek – przed użyciem rozciera się go i przesiewa przez gęste sito, aby usunąć zbrylenia, które na skórze dają wyczuwalne, drażniące gruzełki¹. Dokładne roztarcie decyduje o gładkości gotowej pasty lub maści.

Sproszkowany tlenek cynku uciera się najpierw z niewielką porcją podłoża albo ze składnikiem płynnym (gliceryna, olej, parafina ciekła) na jednolitą, pozbawioną grudek masę, a dopiero potem łączy z resztą podłoża, mieszając do uzyskania jednorodności. W pudrach płynnych proszek zawiesza się w fazie płynnej przy energicznym mieszaniu, ponieważ szybko sedymentuje.

Przechowywanie i trwałość cynku tlenku

Cynku tlenek przechowuje się w dobrze zamkniętym opakowaniu, chroniąc przed wilgocią i dostępem powietrza, gdyż powoli pochłania dwutlenek węgla, tworząc zasadowy węglan cynku². Sam związek jest trwały i odporny na światło, a o trwałości gotowego preparatu decyduje głównie stabilność podłoża. Preparaty z dużym udziałem proszku, zwłaszcza pasty i pudry płynne, sporządza się w ilościach odpowiadających planowanemu okresowi stosowania.

Bezpieczeństwo stosowania cynku tlenku

Cynku tlenek jest przeznaczony do stosowania zewnętrznego na skórę i jest bardzo dobrze tolerowany, o niskim potencjale drażniącym¹. Warstwa ochronna, jaką tworzy na skórze, oraz działanie ściągające i wysuszające sprawiają, że bywa składnikiem preparatów pielęgnacyjnych i osłaniających dla skóry wrażliwej i podrażnionej. Warunkiem braku podrażnień jest dokładne rozdrobnienie proszku, ponieważ nieroztarte grudki mogą mechanicznie drażnić skórę.

Surowce dopuszczone do obrotu

Zestawienie na podstawie rejestru³.