Ketoprofen

Ketoprofen to substancja czynna z grupy niesteroidowych leków przeciwzapalnych, w recepturze aptecznej wprowadzana do preparatów na skórę i do czopków. Wykaz dawek Farmakopei Polskiej XIII przypisuje jej działanie przeciwzapalne i zastosowanie w chorobie reumatycznej, a wartości podaje dla czterech dróg podania, w tym stężenie stosowane zewnętrznie¹. W rejestrze surowców farmaceutycznych ketoprofen występuje jako proszek do receptury u trzech wytwórców².

Charakterystyka ketoprofenu

Jak nazywa się ketoprofen na recepcie i w rejestrze?

Tytuł monografii to Ketoprofenum, nazwa polska ketoprofen, a angielska Ketoprofen³. W rejestrze surowców farmaceutycznych preparaty figurują pod nazwami „Ketoprofen” oraz „KETOPROFEN pulvis pro receptura”². Nazwy z recept i receptariuszy zbiera wykaz synonimów recepturowych.

Jak wygląda ketoprofen i w czym się rozpuszcza?

Monografia opisuje surowiec jako biały lub prawie biały, krystaliczny proszek³. Rozpuszczalność podana jest terminami farmakopealnymi³.

Z tego układu wynika sposób wprowadzania surowca do preparatu. Spośród wymienionych rozpuszczalników w recepturze pracuje etanol 96%, a w fazie wodnej podłoża ketoprofen pozostaje ciałem stałym i daje zawiesinę.

Zastosowanie ketoprofenu w recepturze

Farmakopea przypisuje ketoprofenowi działanie niesteroidowego leku przeciwzapalnego oraz zastosowanie w chorobie reumatycznej¹.

W jakich postaciach leku recepturowego stosuje się ketoprofen?

Wykaz dawek obejmuje podanie zewnętrzne, doustne, doodbytnicze i domięśniowe¹. Z tego zakresu w aptece sporządza się preparaty na skórę i czopki, a metody dla obu postaci opisuje farmakopealna monografia leków sporządzanych w aptece⁴.

Piśmiennictwo recepturowe podaje przepis maści transdermalnej, w której ketoprofen łączy się z dwiema substancjami miejscowo znieczulającymi na podłożu Pentravan⁵.

Maść z ketoprofenem, benzokainą i tetrakainą to preparat półstały na podłożu Pentravan, stosowany dwa razy dziennie⁵.

• benzokaina – 5,0
• ketoprofen – 2,0
• chlorowodorek tetrakainy – 2,0
• Pentravan – do 100,0

Ketoprofen wchodzi tu w stężeniu 2%, czyli poniżej wartości podanej w Wykazie dawek dla podania zewnętrznego. Zapis stężenia z recepty na miligramy w gramie preparatu przeliczysz przelicznikiem stężeń.

Stężenia i dawki maksymalne ketoprofenu

Wykaz dawek Farmakopei Polskiej XIII rozdziela wartości dla ketoprofenu według drogi podania¹.

Przy podaniu zewnętrznym wykaz podaje zakres zalecanych stężeń substancji czynnej w danej postaci leku zamiast wartości dawek, a ze względu na specyfikę tej drogi zwykle nie zamieszcza dawek maksymalnych⁶. Wartości zwykle stosowane i maksymalne ustalono dla mężczyzny w wieku od 20 do 40 lat o masie ciała około 70 kg, bez chorób towarzyszących⁶. Ilość surowca odpowiadającą stężeniu z wykazu w konkretnej masie maści wyliczysz kalkulatorem stężeń recepturowych.

Co robić, gdy recepta przekracza dawkę maksymalną ketoprofenu?

Osoba sporządzająca lek recepturowy zmniejsza ilość surowca do wielkości określonej przez dawkę maksymalną, jeżeli ze składu oraz sposobu użycia podanego w recepcie wynika, że nastąpiło przekroczenie, a wystawiający receptę nie uczynił adnotacji o konieczności zastosowania dawki wskazanej w składzie leku⁶. Lek w pełnej ilości wykonuje się dopiero po udokumentowanym porozumieniu z osobą, która receptę wystawiła⁶. Przy ketoprofenie reguła obejmuje podanie doustne i doodbytnicze, bo tylko dla tych dróg wykaz ustala dawki maksymalne¹.

Niezgodności recepturowe ketoprofenu

Trudności przy ketoprofenie biorą się z rozpuszczalności surowca, a nie z reakcji z pozostałymi składnikami recepty.

• Faza wodna podłoża. Ketoprofen jest praktycznie nierozpuszczalny w wodzie³, więc wprowadzony wprost do hydrożelu zostaje w nim zawieszony. Monografia leków sporządzanych w aptece przewiduje dla takiego składnika ucieranie z gotowym podłożem hydrożelowym, a nie rozpuszczanie w fazie wodnej⁴.
• Preparaty bez widocznych cząstek stałych. W żelu, który ma zawierać wyłącznie substancje rozpuszczone, cząstki stałe nie mogą być widoczne⁴. Ketoprofen w takim preparacie wymaga wcześniejszego rozpuszczenia, a jedynym recepturowym rozpuszczalnikiem z monografii surowca jest etanol 96%³.
• Stapianie podłoża. Temperatura topnienia ketoprofenu mieści się w granicach od 94 °C do 97 °C³, więc w temperaturach używanych do stopienia podłoża maściowego czy czopkowego surowiec pozostaje ciałem stałym. Stopienie podłoża nie zastępuje rozdrobnienia proszku.

Połączenie z benzokainą i chlorowodorkiem tetrakainy niezgodnością nie jest, bo wszystkie trzy substancje stoją obok siebie w opublikowanym przepisie maści na podłożu Pentravan⁵.

Pary składników z konkretnej recepty sprawdzisz w analizatorze niezgodności recepturowych.

Sporządzanie preparatów z ketoprofenem

Żel hydrofilowy powstaje na podłożu hydrożelowym, czyli roztworze polimeru hydrofilowego, przygotowanym przez rozproszenie substancji żelującej w fazie wodnej na zimno lub na ciepło, zależnie od rodzaju polimeru⁴.

1. Przygotować podłoże hydrożelowe przez rozproszenie substancji żelującej w fazie wodnej.
2. Utrzeć ketoprofen z gotowym podłożem hydrożelowym jako składnik nierozpuszczalny w wodzie.
3. Obejrzeć preparat w cienkiej warstwie, na przykład na płytce szklanej – ma wykazywać jednolite rozproszenie cząstek stałych, bez widocznych grudek i aglomeratów.

Ketoprofen wprowadzany do podłoża bez wcześniejszego rozpuszczenia daje maść typu zawiesiny, a taką sporządza się przez mieszanie składników na zimno lub po stopieniu podłoża⁴.

1. Roztrzeć ketoprofen w moździerzu do bardzo miałko rozdrobnionego proszku.
2. Zwilżyć proszek pierwszą porcją podłoża albo substancją lewigującą.
3. Dodawać podłoże stopniowo, aż powstanie jednorodny preparat półstały.
4. Sprawdzić rozproszenie cząstek w cienkiej warstwie, bez widocznych grudek i aglomeratów.

Do czopków stałe składniki rozciera się tak samo, do bardzo miałko rozdrobnionego proszku, a podłoże rozdrabnia się lub upłynnia zależnie od wybranej metody wylewania albo wytłaczania⁴.

Przechowywanie i trwałość preparatów z ketoprofenem

Okresy przydatności preparatów sporządzanych w aptece podaje farmakopealna monografia leków sporządzanych w aptece, a odnoszą się one do preparatów przechowywanych w dobrze zamkniętych pojemnikach, w temperaturze nie wyższej niż 25 °C i bez dostępu światła⁷.

Żaden z tych okresów nie jest przy tym dłuższy niż czas pozostały do terminu ważności substancji czynnej użytej do sporządzenia leku⁷.

Bezpieczeństwo stosowania ketoprofenu

Co oznacza obecność ketoprofenu w Wykazie B?

Ketoprofen figuruje w farmakopealnym Wykazie substancji silnie działających, czyli Wykazie B, bez oznaczenia § ani §§⁸. Wykazy zestawiono dla ułatwienia przestrzegania przepisów prawa farmaceutycznego, które przy substancjach silnie działających (Separanda) przewidują zachowanie szczególnej ostrożności lub specjalne zasady postępowania⁹. Znakiem § oznacza się w wykazach substancje zaliczone do grup III-P i IV-P substancji psychotropowych oraz prekursory kategorii 1, a znakiem §§ substancje z grupy II-N środków odurzających i II-P substancji psychotropowych⁹, więc brak obu znaków przy pozycji stawia ketoprofen poza przepisami o przeciwdziałaniu narkomanii. W Wykazie substancji bardzo silnie działających, czyli Wykazie A, ketoprofen nie figuruje¹⁰, nie ma go również w Wykazie środków odurzających, czyli Wykazie N¹¹. Pełne zestawienia portal publikuje osobno, wykaz A substancji bardzo silnie działających, wykaz N środków odurzających oraz wykaz P substancji psychotropowych.

Przy sporządzaniu preparatu z ketoprofenem znaczenie ma także droga podania wpisana na recepcie. Dla podania doustnego i doodbytniczego wykaz ustala dawki maksymalne, a przekroczenie ich w składzie recepty uruchamia postępowanie opisane wyżej¹.

Surowce dopuszczone do obrotu

Zestawienie na podstawie rejestru².