Kwas solny

Kwas solny to substancja czynna stosowana w recepturze doustnie, w mieszankach i roztworach wodnych. Farmakopea Polska XIII opisuje go dwiema monografiami, kwasem solnym stężonym i kwasem solnym rozcieńczonym^1,2, a przy stole recepturowym używa się postaci rozcieńczonej o mocy 10%³. Postać stężona służy do jej przygotowania. Dawki z Wykazu dawek odnoszą się do kwasu rozcieńczonego, dlatego rozróżnienie obu postaci decyduje o poprawności wykonania leku⁴.

Charakterystyka kwasu solnego

Jak nazywa się kwas solny na recepcie i w Farmakopei?

Farmakopea prowadzi dwa tytuły. Postać stężona to Acidum hydrochloridum concentratum, po polsku kwas solny stężony, po angielsku Hydrochloric acid, concentrated¹. Postać rozcieńczona to Acidum hydrochloridum dilutum, kwas solny rozcieńczony, Hydrochloric acid, dilute².

Na recepcie kwas występuje w dopełniaczu i najczęściej w skrócie, jako Sol. Acidi hydrochloridi z podanym stężeniem gotowego roztworu³. Odpowiedniki nazw z recept i receptariuszy zbiera wykaz synonimów recepturowych.

Jak wygląda kwas solny i czym różnią się jego dwie postaci?

Obie postaci są przezroczystymi, bezbarwnymi cieczami, a różni je moc i to, czy ciecz dymi.

Z tego układu wynikają dwie rzeczy przy stole. Rozpuszczalność nie ogranicza tu niczego, bo kwas miesza się z wodą w każdej proporcji, więc rozcieńczanie i mieszanie z wodnymi składnikami mieszanki nie wymaga pośredniego rozpuszczalnika. Gęstość względna kwasu stężonego wynosi około 1,18¹, dlatego odmierzona objętość nie odpowiada masie z przepisu, a przepisy farmakopealne podają ilości wagowo.

Rozcieńczony roztwór, mimo dziesięciokrotnie niższej mocy, pozostaje silnie kwasowy², co rozstrzyga o jego niezgodnościach z solami słabych kwasów i z enzymami.

Zastosowanie kwasu solnego w recepturze

Wykaz dawek Farmakopei Polskiej XIII przypisuje kwasowi solnemu rozcieńczonemu jedną drogę podania, doustną, i jedno zastosowanie, bezsoczność żołądka⁴. Występuje w płynnych postaciach leku podawanych doustnie, w mieszankach i w roztworach wodnych³.

Dwa rodzaje preparatów sięgają po niego w praktyce recepturowej³. Pierwszy to mieszanki z pepsyną, przepisywane pod nazwą Mixtura pepsini, w których kwas solny odtwarza kwaśne środowisko potrzebne enzymowi. Drugi to wodne roztwory o niższym stężeniu, na przykład 1%, przygotowywane przez rozcieńczenie postaci 10%. Zapis stężenia z recepty przeliczysz przelicznikiem stężeń, a pozostałe narzędzia do pracy przy stole zbiera dział receptury.

Stężenia i dawki maksymalne kwasu solnego

Wykaz dawek podaje wartości dla kwasu solnego rozcieńczonego podawanego doustnie, czyli dla postaci o mocy 10%, a nie dla kwasu stężonego⁴.

Rozróżnienie postaci przekłada się wprost na naważkę. Te same liczby odniesione do kwasu stężonego dałyby ilość chlorowodoru prawie czterokrotnie większą, bo obie postaci różnią się mocą, a wykaz opisuje wyłącznie rozcieńczoną. Wartości ustalono dla mężczyzny w wieku od 20 do 40 lat o masie ciała około 70 kg, bez chorób towarzyszących⁵. Ilość surowca w gotowym roztworze sprawdzisz kalkulatorem stężeń recepturowych.

Co robić, gdy recepta przekracza dawkę maksymalną?

Jeżeli ze składu recepty oraz ze sposobu użycia leku wynika, że dawka maksymalna została przekroczona, a osoba wystawiająca receptę tego nie oznaczyła, ilość surowca zmniejsza się do wielkości określonej przez dawkę maksymalną. Lek z nieoznaczonym przekroczeniem wykonuje się w pełnej ilości dopiero po udokumentowanym porozumieniu z osobą, która receptę wystawiła⁵.

Niezgodności recepturowe kwasu solnego

Kluczowe niezgodności recepturowe kwasu solnego wynikają z tego, że wnosi on do preparatu silnie kwaśny odczyn².

• Pepsyna i inne substancje o budowie peptydowej. Kwas solny w stężeniu powyżej 0,5% unieczynnia pepsynę, a to samo robią etanol i garbniki wnoszone z nalewkami, na przykład z nalewką z kory chinowej³. Składniki działają przy tym łącznie, nie osobno: przy 52% stężeniu alkoholu i 0,66% kwasu solnego enzym ulega całkowitej inaktywacji w ciągu kilku godzin³.
• Sole słabych kwasów. W odczynie kwasowym słabe kwasy wytrącają się z osadem. W praktyce recepturowej dotyczy to fenobarbitalu z fenobarbitalu sodu, teobrominy z diuretyny i teofiliny z aminofiliny, a fenobarbital sodu daje z kwasem solnym niezgodność zawsze, niezależnie od stężenia³.
• Materiał opakowania. Monografia dopuszcza dla kwasu stężonego wyłącznie pojemnik ze szkła albo z innego obojętnego materiału¹, więc opakowanie reagujące z kwasem odpada już na etapie przechowywania surowca.

Zakwaszenie preparatu nie jest samo w sobie niezgodnością i bywa warunkiem działania leku. Mieszanka z pepsyną wymaga kwaśnego środowiska, a niezgodność pojawia się dopiero powyżej 0,5% kwasu solnego, czyli przy przekroczeniu stężenia, w którym enzym jeszcze pracuje³.

Pary składników z konkretnej recepty sprawdzisz w analizatorze niezgodności recepturowych.

Sporządzanie preparatów z kwasem solnym

Farmakopea podaje przepis na kwas solny rozcieńczony i stawia w nim wodę przed kwasem².

1. Odważyć 726 g wody.
2. Dodać 274 g kwasu solnego stężonego i zmieszać.

Roztwory o stężeniu niższym niż 10% przygotowuje się z gotowej postaci rozcieńczonej, a nie ze stężonej. Odważa się odpowiednią ilość roztworu 10% i uzupełnia wodą do masy podanej na recepcie³. Ilości podaje się wagowo, ponieważ gęstość kwasu jest większa od gęstości wody¹.

Mieszanka z pepsyną ma własną kolejność mieszania, w której kwas solny wchodzi na końcu³.

1. Rozpuścić pepsynę w całej ilości wody.
2. Dodać syrop.
3. Dodać nalewkę i wymieszać.
4. Na końcu dodać 10% roztwór kwasu solnego.

Gotowej mieszanki z pepsyną nie sączy się³.

Przechowywanie i trwałość kwasu solnego

Kwas solny stężony przechowuje się w zamkniętym pojemniku ze szkła albo z innego obojętnego materiału, w temperaturze nie wyższej niż 30 °C¹. Warunek temperatury dotyczy surowca dymiącego, który w cieple traci chlorowodór, a wraz z nim moc przyjmowaną przy odważaniu za stałą.

Bezpieczeństwo stosowania kwasu solnego

Kwas solny nie występuje w Wykazie A, Wykazie B ani Wykazie N⁶. Pełne zestawienia portal publikuje osobno jako wykaz A, wykaz N i wykaz P.

Kwas solny stężony jest cieczą dymiącą¹, a postać rozcieńczona, o dziesięciokrotnie niższej mocy, zachowuje silnie kwasowy odczyn².

Surowce dopuszczone do obrotu

W rejestrze surowców farmaceutycznych dopuszczonych do obrotu w Polsce nie figuruje ani kwas solny stężony, ani kwas solny rozcieńczony⁷. Żaden surowiec zarejestrowany w Polsce jako surowiec farmaceutyczny nie odpowiada więc żadnej z dwóch monografii kwasu solnego⁷.