Oralbaza (podłoże do zawiesin doustnych)

Oralbaza to gotowe podłoże płynne, które w recepturze pełni rolę vehiculum, czyli fazy rozpraszającej zawiesin doustnych (suspensiones) i mieszanek doustnych (mixturae)¹. Rejestr surowców farmaceutycznych prowadzi ją jako surowiec farmaceutyczny podmiotu Actifarm Sp. z o.o., z pozwoleniem numer 30126². Podłoże kupuje się gotowe, więc praca przy stole zaczyna się od wprowadzenia substancji czynnej, a nie od rozpuszczania polimeru zagęszczającego.

Charakterystyka Oralbazy

Jak nazywa się Oralbaza na recepcie i w rejestrze?

Rejestr surowców farmaceutycznych zna wyłącznie nazwę handlową Oralbaza i nie podaje dla niej nazwy łacińskiej². W receptach wytwórcy nazwa stoi w mianowniku, obok ilości podłoża, a przepis zamyka skrót M.f. susp. dla zawiesiny albo M.f. mixt. dla mieszanki¹. Polimer, który nadaje podłożu lepkość, nosi w Farmakopei tytuł Hydroxyethylcellulosum, polską nazwę hydroksyetyloceluloza i angielską Hydroxyethylcellulose³, a piśmiennictwo recepturowe skraca ją do HEC⁴. Wytwórca podaje w składzie odmianę HEC 10 000¹. Odpowiedniki nazw z recept zbiera wykaz synonimów recepturowych.

Jak wygląda Oralbaza i co wchodzi w jej skład?

Oralbaza jest bezbarwnym, klarownym, lepkim preparatem bez zapachu, o neutralnym smaku, przeznaczonym do podania doustnego¹. Skład tworzą woda, glukoza, hydroksyetyloceluloza (HEC 10 000), kwas cytrynowy oraz sorbinian potasu, pH mieści się w granicach od 3,5 do 5,5, a gęstość wynosi od 1,038 do 1,048 g/mL¹. Neutralny smak podłoża pozwala dodać do preparatu corrigens dostępny w recepturze aptecznej, na przykład olejek miętowy albo nalewkę pomarańczową¹.

Wytwórca przedstawia Oralbazę jako alternatywę dla sporządzanych w celu zwiększenia lepkości preparatów farmakopealnych, syropu prostego (Sirupus simplex) i śluzu z gumy arabskiej (Mucilago Gummi arabici), bo dla nich brakuje potwierdzenia trwałości mikrobiologicznej¹. Zestawienie z syropem prostym pokazuje, czym te dwa podłoża się różnią.

Różnica gęstości przekłada się wprost na odważanie. Recepty podają Oralbazę w mililitrach, a handlowe opakowanie to 500 g¹, więc odmierzoną objętość przelicza się na masę przez gęstość podaną w certyfikacie analizy serii¹. Przy gęstości od 1,038 do 1,048 g/mL 100 mL podłoża waży od 103,8 g do 104,8 g, czyli znacznie mniej niż ta sama objętość syropu prostego.

W czym rozpuszcza się polimer Oralbazy?

Hydroksyetyloceluloza jest rozpuszczalna w wodzie gorącej i w zimnej, tworząc roztwór koloidalny, a praktycznie nierozpuszczalna w acetonie, w etanolu 96% i w toluenie³. W stanie surowym polimer jest białym, żółtawobiałym lub szarawobiałym, higroskopijnym proszkiem albo granulkami³, a w Oralbazie jest już rozpuszczony w wodzie¹. Z tego wynika sposób wprowadzania substancji czynnej: roztwór wodny miesza się z podłożem, a substancję nierozpuszczalną w wodzie rozciera się na proszek bardzo miałko rozdrobniony i zwilża fazą rozpraszającą do uzyskania jednorodnej pasty⁶.

Sam polimer nie jest wąskim gardłem trwałości preparatu. Żele z hydroksyetylocelulozy są trwałe w szerokim zakresie pH, od 2 do 12, i znoszą cykliczne zamrażanie z rozmrażaniem, autoklawowanie oraz wysoką temperaturę przechowywania⁴.

Zastosowanie Oralbazy w recepturze

Do czego stosuje się Oralbazę?

Płynne preparaty doustne są zwykle roztworami, emulsjami lub zawiesinami zawierającymi jedną lub kilka substancji czynnych w odpowiednim rozpuszczalniku, a wśród substancji pomocniczych mogą zawierać rozpraszające, zawieszające i zagęszczające, konserwujące oraz poprawiające smak i zapach⁷. Oralbaza wnosi te składniki naraz i w postaci gotowej, dlatego wytwórca poleca ją do jednorodnych zawiesin oraz mieszanek płynnych do użytku pediatrycznego¹. Rolę zagęszczającą pełnią w niej pochodne celulozy, używane w stężeniach od 0,25% do 2,5% jako składniki zwiększające lepkość i stabilizujące zawiesiny oraz emulsje, również do użytku wewnętrznego⁴.

Drugie pole zastosowań to zamiana postaci leku. Zastosowanie Oralbazy jako vehiculum pozwala zastąpić proszki dzielone gotową do aplikacji, wykonaną lege artis postacią leku, co ma znaczenie u dzieci do 8 lat, dla których rekomendacje zalecają wyłącznie płynną postać leku doustnego, oraz u dorosłych z utrudnionym połykaniem, w tym u seniorów i u osób z chorobą Parkinsona¹. Preparaty sporządzone na tym podłożu są lekami recepturowymi refundowanymi na zasadach ogólnych¹.

Ilości Oralbazy w preparatach recepturowych

Wykaz dawek Farmakopei podaje działanie oraz dawki zwykle stosowane i maksymalne dla substancji czynnych, których monografie opublikowano w tym wydaniu, a przy podaniu zewnętrznym zamiast wartości dawek podaje zakres zalecanych stężeń substancji czynnej w danej postaci leku⁸. Oralbaza pełni w recepcie rolę vehiculum, więc jej ilość wyznacza zapis ad albo objętość docelowa preparatu, a granice ilościowe dotyczą substancji czynnej wprowadzanej do podłoża.

Wytwórca podaje osiem przykładowych składów i zaznacza, że są one przykładem możliwości technologicznych postaci leku wykonywanej w zakresie receptury aptecznej, a ostateczną decyzję o składzie, stężeniu substancji i dawkowaniu podejmuje lekarz¹.

Zestawienie pokazuje dwie drogi, którymi substancja czynna wchodzi do podłoża: z leku gotowego, po rozdrobnieniu tabletek albo wysypaniu zawartości kapsułek, oraz z surowca recepturowego¹. Stężenie substancji czynnej z recepty na procenty i miligramy w gramie preparatu przeliczysz przelicznikiem stężeń.

Niezgodności recepturowe Oralbazy

• Odczyn obojętny i zasadowy. Ochrona przeciwdrobnoustrojowa podłoża opiera się na sorbinianie potasu¹, a skuteczność kwasu sorbowego spada przy odczynie obojętnym i alkalicznym⁴.
• Znaczne rozcieńczenie podłoża. Środki konserwujące nie działają tak skutecznie, gdy podłoże zostanie znacząco rozcieńczone roztworem substancji czynnej⁴.
• Rozwój drobnoustrojów. Polimery ulegają częściowej degradacji pod wpływem wysokiego lub niskiego pH, wysokiej temperatury oraz rozwoju mikroorganizmów, przez co lepkość ich roztworów maleje, a enzymy katalizujące takie reakcje wytwarza wiele pospolitych gatunków bakterii i grzybów⁴.
• Sole, parabeny i substancje utleniające. Piśmiennictwo wymienia je przy wszystkich pochodnych celulozy, ale w praktyce, szczególnie w roztworach mniej stężonych, taka niezgodność recepturowa raczej nie występuje⁴.

Substancje kationowe i chlorowodorki niezgodnością nie są. Hydroksyetyloceluloza jest polimerem niejonowym, zgodnym z większością substancji czynnych i związków powierzchniowo czynnych niezależnie od ładunku ich cząsteczek, a zmiana lepkości i wytrącenie polimeru pod wpływem substancji kationowych dotyczą karmelozy sodowej, jedynej anionowej żelującej pochodnej celulozy⁴. Widać to w receptach wytwórcy, wśród których są mleczko bizmutowe z chlorowodorkiem papaweryny oraz zawiesina z cytrynianem syldenafilu¹.

Zgodność konkretnej pary składników z recepty sprawdzisz w analizatorze niezgodności recepturowych.

Ani Oralbaza, ani żaden z jej składników nie figuruje w Wykazach A, B i N Farmakopei⁹, więc rygory wydawania i przechowywania wyznacza substancja czynna wprowadzona do podłoża. Pełne zestawienia zebrano w opracowaniach wykaz A, wykaz N i wykaz P.

Sporządzanie preparatów z Oralbazą

Wytwórca podaje schemat sporządzania zawiesiny doustnej, opracowany na podstawie przeglądu literatury amerykańskiej i włoskiej oraz doświadczenia Apteki Szpitala Uniwersyteckiego w Krakowie¹:

1. Obliczyć ilość substancji czynnej potrzebną do sporządzenia leku, na przykład z tabletek albo kapsułek.
2. Odważyć, odmierzyć lub odliczyć ilość gotowej postaci leku.
3. Tabletki przenieść do moździerza, a z kapsułek wysypać zawartość, po czym rozdrobnić surowiec przez ucieranie.
4. Dodawać stopniowo część Oralbazy, tworząc homogenny koncentrat.
5. Koncentrat przenieść do butelki z odmierzoną ilością Oralbazy i zmieszać do uzyskania preparatu jednorodnego.
6. Opisać preparat.
7. Poinstruować pacjenta albo opiekuna, jak podawać lek.

Farmakopea opisuje ten sam tok pracy dla zawiesin sporządzanych w aptece. Składniki stałe rozciera się w moździerzu do uzyskania proszków bardzo miałko rozdrobnionych, zwilża fazą rozpraszającą albo jej składnikiem do uzyskania jednorodnej pasty i rozcieńcza kolejną porcją fazy płynnej, a zawiesinę przenosi do pojemnika, popłukując moździerz pozostałą ilością fazy płynnej⁶. Preparat wolno zhomogenizować w mikserze aptecznym albo homogenizatorze i pozostawić do usunięcia nadmiernej ilości powietrza⁶. Podczas sporządzania płynnych preparatów doustnych zawierających cząstki rozproszone należy zapewnić właściwą i kontrolowaną wielkość cząstek, odpowiednią do przeznaczenia preparatu⁷.

Gotową zawiesinę sprawdza się dwoma badaniami. Preparat obserwowany w pojemniku po wstrząśnięciu nie ulega sedymentacji w czasie potrzebnym do podania właściwej dawki leku, a po 30 s wstrząsania jednolite rozproszenie powinno się utrzymywać nie krócej niż 3 min, jeżeli nie uzasadniono inaczej⁶.

Opakowanie preparatów płynnych stanowią butelki szklane lub z tworzywa sztucznego, szczelnie zamykane nakrętką albo korkiem, o pojemności dobranej tak, aby możliwe było dobre wymieszanie preparatu przez wstrząsanie przed użyciem, a zawiesiny umieszcza się w pojemnikach oznakowanych poleceniem „zmieszać przed użyciem”¹⁰. Dawkę podaje się z pojemnika wielodawkowego dozownikiem umożliwiającym odmierzenie przepisanej objętości, zwykle łyżeczką albo miarką o objętości 5 mL lub jej wielokrotności, albo doustną strzykawką dla innych objętości¹¹. Dla płynnych pediatrycznych postaci leku wytwórca rekomenduje skalowaną strzykawkę doustną, bo umożliwia dokładne odmierzenie dawki i zmniejsza prawdopodobieństwo pozostawania płynu na ściankach, a z tym ewentualnych strat leku¹. Ile dawek wyjdzie z przepisanej objętości mikstury, policzy kalkulator dawki w miksturze.

Przechowywanie i trwałość preparatów z Oralbazą

Termin ważności leku recepturowego wyznacza farmaceuta odpowiedzialny za jego sporządzenie, biorąc pod uwagę właściwości substancji czynnych i pomocniczych, postać leku, warunki przechowywania oraz dane literaturowe¹². Farmakopea wyznacza dla tej decyzji pułapy, a rozstrzyga o nich obecność wody i środka konserwującego.

Wartości te dotyczą preparatów przechowywanych w dobrze zamkniętych pojemnikach, w temperaturze nie wyższej niż 25 °C i bez dostępu światła¹⁰. Oralbaza zawiera sorbinian potasu¹, więc preparat na niej wykonany należy do pierwszej grupy i na tej podstawie wytwórca przyjmuje dla niego termin ważności do 30 dni¹².

Trzydzieści dni jest pułapem, a nie wartością domyślną, bo o terminie rozstrzygają jeszcze dwa warunki. Okres przydatności do użycia preparatu nie może być dłuższy niż czas pozostały do upływu terminu ważności substancji czynnej użytej do jego sporządzenia, a jeżeli składnikiem jest lek gotowy, okres do upływu jego terminu ważności musi być znacząco dłuższy niż okres ustalony dla preparatu¹⁰. Wytwórca podłoża przyjmuje w tym miejscu własną granicę liczbową i zakłada, że trwałość preparatu z lekiem gotowym nie przekracza 25% czasu pozostałego do końca ważności użytego produktu ani 3 miesięcy, w zależności od tego, który z tych okresów jest krótszy¹². Datę dla konkretnego składu wyznaczysz kalkulatorem trwałości leku recepturowego.

Przy wyznaczaniu trwałości preparatu płynnego wykonanego ze stałych leków gotowych bierze się dodatkowo pod uwagę właściwości substancji, takie jak rozpuszczalność albo możliwość hydrolizy¹⁰. Na etykiecie płynnego preparatu doustnego podaje się nazwy wszystkich dodanych środków konserwujących¹¹.

Bezpieczeństwo stosowania Oralbazy

Środkiem konserwującym jest sól potasowa naturalnie występującego kwasu sorbowego, która w przeciwieństwie do powszechnie stosowanych parabenów nie wykazuje działania alergizującego¹. Sam polimer należy do pochodnych celulozy, którym przypisuje się wysoką biozgodność i niewielki potencjał uczulający⁴.

Reszta korzyści dotyczy postaci leku, nie samego podłoża. Płynna postać sporządzona na Oralbazie zastępuje proszki dzielone gotowym do aplikacji preparatem, co ma znaczenie u dzieci do 8 lat oraz u pacjentów z utrudnionym połykaniem¹. Zawiesina wymaga jednak wstrząśnięcia przed każdym pobraniem dawki, bo zawiesiny mogą ulegać sedymentacji, a wstrząśnięcie powinno spowodować uzyskanie zawiesiny wystarczająco trwałej do podania właściwej dawki leku⁷. Wszystkie recepty wytwórcy noszą z tego powodu w sygnaturze polecenie wstrząśnięcia przed użyciem¹.

Surowce dopuszczone do obrotu

Zestawienie na podstawie rejestru², który podaje trzy kody opakowań bez przypisania ich do wielkości. Wytwórca oferuje obecnie gramaturę 500 g¹.