Rtęci aminochlorek

Aminochlorek rtęci to nieorganiczna sól rtęci, którą recepta przywołuje jako substancję czynną maści do stosowania zewnętrznego. W rejestrze surowców farmaceutycznych prowadzi go jeden podmiot, w opakowaniach od 1 g do 25 g¹. Wytwórca opisuje surowiec jako dodatek do preparatów kosmetycznych lub farmaceutycznych i klasyfikuje go w kategorii 1 toksyczności ostrej w kontakcie ze skórą, ze zwrotem „Grozi śmiercią w kontakcie ze skórą”². Piśmiennictwo kliniczne z ostatnich dekad to opisy zatruć i uczuleń po maściach z tym surowcem^3,4.

Charakterystyka aminochlorku rtęci

Jak nazywa się aminochlorek rtęci na recepcie i w rejestrze?

Rejestr surowców farmaceutycznych prowadzi go jako „Rtęciowy aminochlorek”, z nazwą łacińską Hydrargyrum aminochloratum¹. Wytwórca posługuje się nazwą angielską Aminomercury chloride², a piśmiennictwo kliniczne nazwami hydrargyrum amidochloratum i mercuric ammonium chloride³. Prace anglojęzyczne o maściach z tym surowcem opisują je jako ammoniated mercury ointment⁴. Odpowiedniki nazw z recept i receptariuszy zbiera wykaz synonimów recepturowych.

Jak wygląda aminochlorek rtęci i w czym się rozpuszcza?

Dane fizykochemiczne surowca podaje karta charakterystyki wytwórcy².

Z tych wartości wynika sposób pracy z surowcem. W wodzie nie przechodzi do roztworu, więc w maściach, pastach i zawiesinach zostaje fazą stałą rozproszoną w podłożu, a odczyn zawiesiny jest lekko zasadowy. Temperatura topnienia leży daleko poza zakresem temperatur używanych przy stapianiu podłoży, więc ogrzewanie masy nie zmienia postaci surowca.

Zastosowanie aminochlorku rtęci w recepturze

Wytwórca określa przeznaczenie surowca jako dodatek do preparatów kosmetycznych lub farmaceutycznych². W praktyce dermatologicznej opisywany jest wyłącznie w preparatach do stosowania zewnętrznego, przede wszystkim w maściach.

Do czego stosowano maści z aminochlorkiem rtęci?

Opisy przypadków wiążą je z leczeniem wyprysku³ oraz łuszczycy, w której jeden z pacjentów stosował taką maść przez czterdzieści lat⁵. Sole rtęci znalazły się także w kosmetykach rozjaśniających skórę, gdzie są zakazane ze względu na toksyczność⁶.

Ocena tego zastosowania w piśmiennictwie jest jednoznaczna. Preparaty rtęciowe do stosowania miejscowego pozostawały wymienione w kilku farmakopeach, w tym amerykańskiej i brytyjskiej, mimo słabego działania antyseptycznego i przeciwłuszczycowego oraz znanego potencjału drażniącego i alergizującego, a autorzy opisu dwóch ciężkich reakcji alergicznych opowiedzieli się za wycofaniem rtęci z lecznictwa⁴. Autorzy opisu neuropatii sformułowali wniosek, że maści z aminochlorkiem rtęci nie mają miejsca we współczesnym leczeniu chorób skóry⁵.

Stężenia aminochlorku rtęci w preparatach recepturowych

Wykaz dawek Farmakopei Polskiej XIII obejmuje substancje czynne, dla których Farmakopea publikuje monografie, a dla podania zewnętrznego podaje zakres zalecanych stężeń zamiast wartości dawek⁷. Granice dla aminochlorku rtęci wyznacza więc treść recepty, a nie pułap farmakopealny.

Stężenie stosowane w maści, po której opisano zatrucie, wynosiło 10%, a chory smarował nią zmiany wypryskowe przez około trzy tygodnie³. Wielkość stężenia przekłada się wprost na narażenie, ponieważ wchłanianie rtęci nieorganicznej przez skórę rośnie wraz z jej zawartością w preparacie⁶. Zapis stężenia z recepty przeliczysz kalkulatorem stężeń recepturowych, a docelową zawartość substancji czynnej w gotowej maści kalkulatorem rozcieńczania maści.

Niezgodności recepturowe aminochlorku rtęci

• Rezorcyna. Piśmiennictwo recepturowe wymienia związki rtęci i bizmutu wśród surowców niezgodnych z rezorcyną, ze względu na jej właściwości redukujące⁸.
• Fazy wodne. Surowiec nie rozpuszcza się w wodzie², więc w preparacie pozostaje zawiesiną, a jednorodność masy zależy od rozprowadzenia proszku, nie od jego rozpuszczenia.
• Podłoża zwiększające przenikanie. Stopień wchłaniania rtęci nieorganicznej zależy od lipofilności podłoża oraz od ciągłości i nawodnienia skóry, na którą preparat trafia⁶. Maść na skórę uszkodzoną lub wcześniej nawilżoną oznacza większe narażenie ogólnoustrojowe niż ten sam skład na skórę nieuszkodzoną.

Pary składników z konkretnej recepty sprawdzisz w analizatorze niezgodności recepturowych.

Sporządzanie preparatów z aminochlorkiem rtęci

Karta charakterystyki traktuje surowiec jako substancję trującą i wiąże z nim zasady pracy, które w recepturze dotyczą etapu odważania i ucierania proszku².

• Pył odsysać w miejscu pracy, a pojemnik otwierać ostrożnie i zamykać szczelnie.
• Przy krótkim lub niewielkim narażeniu stosować sprzęt filtrujący z filtrem P2, przy narażeniu intensywnym albo długim sprzęt niezależny od powietrza otoczenia.
• Zakładać rękawice ochronne z materiału nieprzepuszczalnego dla substancji i unikać kontaktu ze skórą oraz oczami.
• Odzież ochronną przechowywać oddzielnie, a odzież zanieczyszczoną surowcem zdejmować natychmiast.
• Myć ręce przed przerwą i po zakończeniu pracy, surowiec trzymać z dala od żywności i napojów.

Najwyższe dopuszczalne stężenie substancji w powietrzu na stanowisku pracy wynosi 0,02 mg/m³ w przeliczeniu na rtęć, z oznaczeniem wskazującym wchłanianie przez skórę².

Przechowywanie i trwałość aminochlorku rtęci

Surowiec przechowuje się w pojemniku szczelnie zamkniętym, bez szczególnych wymagań co do pomieszczenia². Pozostałości i opakowania obowiązuje osobny tryb usuwania. Substancja jest sklasyfikowana jako bardzo toksyczna dla organizmów wodnych, z długotrwałymi skutkami, więc odpadów nie wolno wprowadzać do kanalizacji ani usuwać razem z odpadami komunalnymi².

Bezpieczeństwo stosowania aminochlorku rtęci

Aminochlorek rtęci nie figuruje w Wykazie A, Wykazie B ani Wykazie N Farmakopei Polskiej XIII⁹. Pełne zestawienia portal publikuje osobno jako wykaz A, wykaz N i wykaz P.

Klasyfikacja wytwórcy obejmuje toksyczność ostrą po połknięciu, w kontakcie ze skórą i po wdychaniu oraz działanie toksyczne na narządy docelowe przy narażeniu powtarzanym². Objawy zatrucia mogą wystąpić dopiero po kilku godzinach od kontaktu, dlatego karta charakterystyki przewiduje kontrolę lekarską przez co najmniej 48 godzin po wypadku².

Skutki stosowania preparatów z tym surowcem opisano u pacjentów.

Po wchłonięciu rtęć nieorganiczna odkłada się przede wszystkim w nerkach, gdzie powoduje odwracalny białkomocz, ostrą martwicę cewek albo zespół nerczycowy, a jej okres półtrwania w ustroju wynosi od jednego do dwóch miesięcy⁶. Objawy ze strony przewodu pokarmowego to metaliczny smak, zapalenie dziąseł i błony śluzowej jamy ustnej, nudności oraz ślinotok⁶. Do wchłonięcia drogą pokarmową dochodzi także wtedy, gdy preparat nakładany jest wokół ust albo przenoszony z rąk⁶.

Surowce dopuszczone do obrotu

Zestawienie na podstawie rejestru¹.