Rtęci siarczek czerwony (cynober)

Cynober to czerwony siarczek rtęci, surowiec farmaceutyczny dostępny w aptece na pozwoleniu bezterminowym. W rejestrze surowców farmaceutycznych prowadzi go jeden podmiot odpowiedzialny, w fiolkach od 1 g do 25 g¹. Piśmiennictwo recepturowe wymienia go wśród najpowszechniej stosowanych w recepturze antyseptyków, obok chlorheksydyny, związków jodu, związków bizmutu i związków srebra². Rtęć jest w nim związana w postaci siarczku, co sprawia, że zachowuje się on inaczej niż związki rtęci badane w toksykologii środowiskowej³.

Charakterystyka cynobru

Jak nazywa się cynober na recepcie i w rejestrze?

Rejestr prowadzi ten surowiec jako „Czerwony siarczek rtęciowy”, z nazwą łacińską Hydrargyri sulfuridum rubrum¹. Piśmiennictwo recepturowe posługuje się nazwą polską „czerwony siarczek rtęci” oraz nazwami cynober i cinnabaris². Recepta może więc przywoływać ten sam surowiec pod czterema różnymi zapisami, a odpowiedniki nazw z receptariuszy zbiera wykaz synonimów recepturowych.

Jak wygląda cynober i w czym się rozpuszcza?

Cynober jest czerwony, co utrwaliła zarówno nazwa rejestrowa, jak i nazwa używana w piśmiennictwie recepturowym^1,2. Pod względem budowy jest to odmiana α siarczku rtęci, krystalizująca w układzie heksagonalnym^4,5.

Z tego układu wynika sposób pracy z surowcem. Uwalnianie rtęci z odmiany α do czystej wody jest niższe niż do płynów o odczynie zbliżonym do soku żołądkowego i jelitowego⁵, więc w maści surowiec nie przechodzi do roztworu, tylko zostaje fazą stałą rozproszoną w podłożu. Jednorodność masy zależy zatem od rozdrobnienia i utarcia proszku, a nie od doboru rozpuszczalnika. Sama nierozpuszczalność nie znaczy jednak, że surowiec jest wolny od rtęci przyswajalnej – w analizowanej próbce cynobru obok siarczku nierozpuszczalnego oznaczono niewielką ilość rozpuszczalnych związków rtęci⁶.

Zastosowanie cynobru w recepturze

Do czego stosuje się cynober w recepturze?

Piśmiennictwo recepturowe przypisuje temu surowcowi działanie antyseptyczne, bakteriostatyczne, przeciwpasożytnicze, przeciwropne oraz wysuszające, a jedyną wymienioną postacią leku jest maść². Cynober znalazł się także wśród dostępnych w recepturze surowców o działaniu przeciwgrzybiczym, obok rezorcyny, kwasu bornego, kwasu salicylowego, jodyny i tiosiarczanu sodu².

Cynober należy do preparatów rtęciowo-mineralnych stosowanych w medycynie tradycyjnej Indii i Chin, a piśmiennictwo farmakologiczne podkreśla, że rtęć związana w postaci siarczku zachowuje się inaczej niż rtęć ze związków takich jak chlorek rtęci czy metylortęć – różni ją dostępność biologiczna, wchłanianie, dystrybucja, przemiany i wydalanie³.

Stężenia cynobru w preparatach recepturowych

Piśmiennictwo recepturowe podaje dla cynobru stężenie 0,5–1% w maściach². Wykaz dawek substancji czynnych Farmakopei Polskiej XIII obejmuje substancje, dla których Farmakopea publikuje monografie, a przy podaniu zewnętrznym podaje zakres stężeń stosowanych zamiast wartości dawek⁷. Granicę dla tego surowca wyznacza więc zakres z piśmiennictwa recepturowego i treść recepty.

Zapis stężenia z recepty przeliczysz kalkulatorem stężeń recepturowych, a zawartość substancji czynnej w maści sporządzanej przez rozcieńczenie mocniejszego preparatu kalkulatorem rozcieńczania maści.

Niezgodności recepturowe cynobru

• Woda w składzie preparatu. Piśmiennictwo recepturowe stawia przy tym surowcu zastrzeżenie, że nie sporządza się z niego uwodnionych maści i kremów². Wyklucza to podłoża emulsyjne z fazą wodną oraz wodę wnoszoną razem z innym składnikiem recepty.
• Rezorcyna. Niezgodność rezorcyny obejmuje związki bizmutu i rtęci, a odpowiadają za nią właściwości redukujące rezorcyny². Recepta łącząca cynober z rezorcyną zestawia więc dwa surowce przeciwgrzybicze, których nie wolno połączyć w jednej maści.
• Fazy, w których surowiec miałby się rozpuścić. Cynober nie przechodzi do roztworu, więc przepisu zakładającego rozpuszczenie substancji czynnej przed wprowadzeniem jej do podłoża nie da się na tym surowcu wykonać⁵. Niezgodnością nie jest natomiast sąsiedztwo innego surowca sproszkowanego, bo obydwa pozostają w maści fazą stałą.

Pary składników z konkretnej recepty sprawdzisz w analizatorze niezgodności recepturowych.

Bezpieczeństwo stosowania cynobru

Cynober nie figuruje w Wykazie A, Wykazie B ani Wykazie N Farmakopei Polskiej XIII⁸. Pełne zestawienia portal publikuje osobno jako wykaz A, wykaz N i wykaz P.

Postać chemiczna surowca przekłada się na wielkość narażenia. W badaniu porównawczym na myszach wchłanianie i kumulacja rtęci były największe po chlorku rtęci, mniejsze po odmianie β siarczku, a najmniejsze po odmianie α i po samym cynobrze, przy czym rtęć odkładała się kolejno w nerkach, wątrobie i mózgu⁴. Wchłania się przy tym frakcja rozpuszczalna surowca, a nie sam siarczek. U szczurów otrzymujących cynober codziennie przez 90 dni rtęć gromadziła się przede wszystkim w nerkach, wyraźnie słabiej w mózgu i najsłabiej w wątrobie, podczas gdy po podaniu jednorazowym przyrosty były niewielkie⁶. Narządami, w których stwierdzono zmiany, były w tym badaniu nerki i wątroba⁶.

Mniejsze wchłanianie nie oznacza braku ryzyka. Zawartość rtęci w cynobrze pozostaje wysoka, a w piśmiennictwie opisywano przypadki zatruć po jego nadużyciu⁹. Autorzy przeglądu preparatów zawierających siarczek rtęci wiążą opisane działania niepożądane z samoleczeniem i z brakiem nadzoru nad jakością tych preparatów¹⁰.

Surowce dopuszczone do obrotu

Zestawienie na podstawie rejestru¹.