Tetracyklina

Tetracyklina to antybiotyk stosowany w recepturze zewnętrznie oraz w preparatach do oczu. Farmakopea Polska XIII opisuje ją jako substancję wytwarzaną przez pewne szczepy Streptomyces aerofaciens lub otrzymywaną w inny sposób¹, a Wykaz dawek przypisuje jej działanie przeciwbakteryjne i wiąże z drogą zewnętrzną trzy postaci leku². W rejestrze surowców farmaceutycznych nie figuruje ani tetracyklina, ani jej chlorowodorek³, choć obie postacie mają w Farmakopei własne monografie.

Charakterystyka tetracykliny

Jak nazywa się tetracyklina na recepcie i w rejestrze?

Nazwa łacińska monografii to Tetracyclinum, polska tetracyklina, a angielska Tetracycline¹. Sól, po którą sięga się do preparatów wodnych, ma własną monografię pod tytułem Tetracyclini hydrochloridum, po polsku tetracykliny chlorowodorek, po angielsku Tetracycline hydrochloride⁴. Nazwy z recept i receptariuszy porównasz w wykazie synonimów recepturowych.

Jak wygląda tetracyklina i w czym się rozpuszcza?

Surowiec ma postać żółtego, krystalicznego proszku¹, tak samo wygląda jego chlorowodorek⁵. Rozpuszczalność obu postaci monografia ujmuje terminami jakościowymi^1,5 i to ona rozstrzyga o wyborze fazy, w której surowiec da się rozprowadzić.

Z tego układu wynika wybór postaci surowca do konkretnej recepty. Do maści i maści do oczu wchodzi tetracyklina jako faza rozproszona, bo w wodzie jest bardzo trudno rozpuszczalna, a w podłożu tłuszczowym do roztworu nie przechodzi. Do preparatów wodnych bierze się chlorowodorek, którego wodne roztwory mętnieją jednak podczas stania, ponieważ wytrąca się z nich tetracyklina⁵.

Odczyn wodnego roztworu obu postaci jest kwaśny. Roztwór 1%, czyli 0,1 g surowca w 10 mL wody pozbawionej dwutlenku węgla, ma dla tetracykliny pH od 3,5 do 6,0⁶, a dla chlorowodorku od 1,8 do 2,8⁵.

Zastosowanie tetracykliny w recepturze

Jakie postaci leku recepturowego sporządza się z tetracykliną?

Wykaz dawek wymienia dla drogi zewnętrznej krople do oczu, maść oraz maść do oczu, a każdej z tych postaci przypisuje osobne stężenie². Dwie z nich trafiają na powierzchnię oka, więc muszą spełniać wymaganie badania jałowości, tak jak preparaty pozajelitowe i preparaty na rany oraz uszkodzone powierzchnie ciała⁷.

Stężenia i dawki maksymalne tetracykliny

Wykaz dawek podaje dla tetracykliny i dla jej chlorowodorku identyczne wielkości². Przy drodze zewnętrznej zamiast dawek wymienia zalecane stężenia substancji czynnej w danej postaci leku⁸.

Wielkości z tej tabeli wykaz umieszcza w kolumnach stężeń zwykle stosowanych², a dla podania zewnętrznego dawek maksymalnych zwykle nie ustala się ze względu na specyfikę tej drogi⁸. Podane stężenia nie są więc pułapem, którego przekroczenie zmienia sposób wykonania leku. Stężenie zapisane na recepcie przeliczysz na ilość surowca kalkulatorem stężeń recepturowych, a gotową maść rozcieńczysz kalkulatorem rozcieńczania maści.

Dawki wykaz podaje dla dwóch dróg podania, w gramach².

Dawki zwykle stosowane przyjęto dla mężczyzny w wieku od 20 do 40 lat o masie ciała około 70 kg, a maksymalne dla mężczyzny w tym samym wieku o masie ciała do 70 kg, bez chorób towarzyszących⁸. Przeliczeń pediatrycznych nie wolno z nich wyprowadzać.

Co robić, gdy recepta przekracza dawkę maksymalną?

Osoba sporządzająca lek recepturowy zmniejsza ilość surowca do wielkości określonej przez dawkę maksymalną, jeżeli ze składu i ze sposobu użycia podanego w recepcie wynika przekroczenie tej dawki, a wystawiający receptę nie zamieścił adnotacji o konieczności zastosowania dawki ze składu leku. Lek z dawką przekroczoną i nieoznaczoną wykonuje się dopiero po udokumentowanym porozumieniu z osobą, która receptę wystawiła⁸.

Niezgodności recepturowe tetracykliny

• Woda w preparacie z chlorowodorkiem. Wodne roztwory chlorowodorku tetracykliny mętnieją podczas stania, ponieważ wytrąca się z nich tetracyklina⁵. Przezroczystość i zabarwienie roztworu są jednym z badań, które po sporządzeniu preparatu do oczu wykonuje się obok kontroli szczelności pojemnika i masy preparatu⁷.
• Kwaśny odczyn surowca wobec wymagań preparatu ocznego. Roztwór 1% chlorowodorku ma pH od 1,8 do 2,8⁵, a wartość pH kropli do oczu ma się zawierać w przedziale od 3,5 do 8,5⁹. Różnicę wyrównuje roztwór buforujący, który Farmakopea wskazuje osobno dla stężenia 1% i dla 2%.
• Podłoże tłuszczowe i bezwodne. Tetracyklina jest bardzo trudno rozpuszczalna w wodzie¹, więc w maści pozostaje fazą stałą. Substancję czynną nierozpuszczalną w podłożu i w wodzie wprowadza się do półstałego preparatu do oczu w postaci zmikronizowanej⁷.
• Boraks, który niezgodnością nie jest. Zestawienie kwaśnego chlorowodorku z zasadowym boraksem wygląda na parę do rozdzielenia, tymczasem to właśnie boraks jest składnikiem roztworów buforujących, które Farmakopea przypisuje kroplom do oczu z chlorowodorkiem tetracykliny¹⁰.

Pary składników z konkretnej recepty sprawdzisz w analizatorze niezgodności recepturowych.

Sporządzanie preparatów z tetracykliną

Jak sporządza się lek recepturowy z antybiotykiem?

Roztwory rzeczywiste z antybiotykiem wyjaławia się przez sączenie, a inne postaci leku sporządza z jałowych składników w warunkach aseptycznych⁷. Farmakopea wskazuje, aby jałowe były także preparaty inne niż oczne, pozajelitowe i na rany, bo usunięcie drobnoustrojów eliminuje rozkład enzymatyczny antybiotyku⁷.

Gdy jałowego preparatu wykonać się nie da, a nie jest on przeznaczony do podania pozajelitowego, do oczu ani na rany i uszkodzone powierzchnie ciała, sporządza się go z zachowaniem warunków maksymalnie ograniczających zanieczyszczenie mikrobiologiczne⁷.

1. Poddaj wyjałowieniu te składniki preparatu, które można wyjaławiać.
2. Użyj jałowego sprzętu i jałowych materiałów.
3. Zdezynfekuj powierzchnie stanowiska pracy.
4. Pracuj w masce i w jałowych rękawiczkach.

Jak doprowadzić pH kropli do oczu z chlorowodorkiem tetracykliny?

Farmakopea podaje dwa roztwory pomocnicze buforujące, po jednym dla każdego stężenia substancji czynnej¹⁰. Zaleca się, aby krople do oczu były izotoniczne z płynem łzowym, o ciśnieniu osmotycznym od 280 do 320 mosmol/L⁹.

Roztwór buforujący F3 to bufor boranowy o pH około 9,0, przeznaczony dla 1% roztworu chlorowodorku tetracykliny.

• boraks – 0,8 g
• sodu chlorek – 0,4 g
• woda – do 100,0 g

Roztwór buforujący F4 to bufor boranowy o pH około 9,1, przeznaczony dla 2% roztworu chlorowodorku tetracykliny.

• boraks – 1,6 g
• woda – do 100,0 g

Krople do oczu z samą tetracykliną byłyby zawiesiną, bo zasada w wodzie się nie rozpuszcza. Nierozpuszczalne substancje przeznaczone do sporządzania zawiesin mają być jałowe i zmikronizowane, w stopniu, w którym 80% cząstek nie przekracza 10 µm, a pozostałe 50 µm⁹.

Jak wprowadzić tetracyklinę do maści do oczu?

Postępowanie zależy od tego, czy substancja czynna się rozpuszcza. Tetracyklina nie rozpuszcza się ani w podłożu, ani w wodzie, więc wprowadza się ją w postaci zmikronizowanej⁷. Dla chlorowodorku, który w wodzie się rozpuszcza, kolejność czynności jest inna⁷.

1. Rozpuść substancję czynną w niewielkiej ilości jałowej wody.
2. Przesącz otrzymany roztwór przez filtr wyjaławiający.
3. Zemulguj roztwór do podłoża.

Przy bardzo małej ilości fazy wodnej etap sączenia wyjaławiającego można pominąć, pod warunkiem użycia środka konserwującego⁷. Jeżeli przepis nie stanowi inaczej, maść do oczu sporządza się na podłożu absorpcyjnym o składzie⁷:

• wazelina biała (Vaselinum album) – 80,0 cz.
• parafina ciekła (Paraffinum liquidum) – 10,0 cz.
• lanolina (Adeps lanae) – 10,0 cz.

Przechowywanie i trwałość tetracykliny

Surowiec chroni się od światła⁶. Okresy przydatności do użycia gotowych preparatów ocznych Farmakopea wyznacza osobno dla opakowania nieotwartego i dla preparatu w użyciu⁷.

Okresy dla nieotwartego opakowania obowiązują, jeżeli nie ustalono i nie zatwierdzono innych⁷. Terminy dla gotowych preparatów ocznych zbiera też ściąga z trwałości leków ocznych.

Bezpieczeństwo stosowania tetracykliny

Tetracyklina i jej chlorowodorek figurują w Wykazie B substancji silnie działających¹¹, a w Wykazie A i Wykazie N nie występują. Pełne zestawienia portal publikuje osobno jako wykaz A, wykaz N i wykaz P.

Surowce dopuszczone do obrotu

W rejestrze surowców farmaceutycznych dopuszczonych do obrotu w Polsce nie ma ani tetracykliny, ani jej chlorowodorku³. Obie postacie mają monografie farmakopealne^1,4 oraz wspólną pozycję w Wykazie dawek², brak wpisu w rejestrze zamyka jednak drogę do wykonania z nich leku recepturowego. Spośród antybiotyków status surowca farmaceutycznego mają m.in. chloramfenikol, erytromycyna, gentamycyny siarczan, klindamycyny chlorowodorek i neomycyny siarczan³.