Kwas walproinowy

Lek przeciwpadaczkowy o budowie odmiennej od pozostałych leków przeciwdrgawkowych, pochodna kwasów tłuszczowych (kod ATC N03AG01), stosowany też w psychiatrii jako lek normotymiczny. Dostępny wyłącznie na receptę, w preparatach jednoskładnikowych, jako kwas walproinowy (kapsułki miękkie) oraz jako jego sól sodowa – walproinian sodu (tabletki o przedłużonym uwalnianiu, syrop, roztwór do wstrzykiwań). Jest lekiem wielowskazaniowym: wszystkie postacie stosuje się w padaczce, a tabletki o przedłużonym uwalnianiu i kapsułki dodatkowo w epizodach maniakalnych w chorobie afektywnej dwubiegunowej.

Substancja ma wysoki potencjał teratogenny, dlatego jej wydawanie kobietom w wieku rozrodczym podlega programowi zapobiegania ciąży, a farmaceuta ma tu odrębne obowiązki opisane niżej.

Działanie kwasu walproinowego

Kwas walproinowy jest lekiem przeciwpadaczkowym o strukturze innej niż pozostałe leki przeciwdrgawkowe. Działa na ośrodkowy układ nerwowy i wykazuje skuteczność w różnych typach napadów padaczkowych. W chorobie afektywnej dwubiegunowej stosuje się go do opanowania epizodów maniakalnych, zwłaszcza gdy lit jest przeciwwskazany lub źle tolerowany.

Ta sama substancja czynna występuje w postaciach o odmiennym przeznaczeniu. Kapsułki, syrop i tabletki o przedłużonym uwalnianiu podaje się doustnie w leczeniu przewlekłym, natomiast roztwór do wstrzykiwań podaje się dożylnie, gdy leczenie doustne jest okresowo niemożliwe (na przykład z powodu zaburzeń świadomości) lub w stanie padaczkowym.

Farmakologia

Mechanizm działania kwasu walproinowego wiąże się głównie ze wzmocnieniem hamowania przekazywanego przez neuroprzekaźnik GABA, poprzez presynaptyczny wpływ na jego metabolizm i (lub) bezpośredni wpływ postsynaptyczny na kanały jonowe błony neuronalnej. Stężenie GABA w ośrodkowym układzie nerwowym zwiększa się po podaniu leku. Wyróżnia się dwa typy działania przeciwdrgawkowego: bezpośredni efekt farmakologiczny związany ze stężeniem leku w surowicy i w płynie mózgowo-rdzeniowym oraz działanie pośrednie, prawdopodobnie związane z metabolitami^1,2.

Farmakokinetyka

Po podaniu doustnym kwas walproinowy i jego sól sodowa wchłaniają się szybko i niemal całkowicie z przewodu pokarmowego, a biodostępność po podaniu doustnym wynosi prawie 100%¹. Czas do osiągnięcia stężenia maksymalnego (C_max) zależy od postaci: po podaniu pojedynczej dawki tabletki o przedłużonym uwalnianiu t_max wynosi około 8,6 godziny, co pozwala uniknąć szczytowych stężeń leku i utrzymać stabilne stężenie w ciągu doby².

Kwas walproinowy w 90–95% wiąże się z białkami osocza, głównie z albuminami, a stopień tego wiązania zmniejsza się po większych dawkach oraz u pacjentów w podeszłym wieku i z zaburzeniami czynności nerek lub wątroby. Objętość dystrybucji zależy od wieku i wynosi zwykle od 0,13 do 0,23 l/kg, a lek przenika do płynu mózgowo-rdzeniowego².

Głównym szlakiem metabolizmu jest sprzęganie z kwasem glukuronowym (około 40%, z udziałem UGT1A6, UGT1A9 i UGT2B7) oraz beta-oksydacja. W przeciwieństwie do większości leków przeciwpadaczkowych kwas walproinowy nie indukuje enzymów wątrobowych, przez co nie przyspiesza własnego metabolizmu ani metabolizmu estrogenów, progestagenów i doustnych leków przeciwzakrzepowych¹. Eliminacja zachodzi głównie z moczem, a mniej niż 5% dawki jest wydalane w postaci niezmienionej. Okres półtrwania (t_½) w osoczu u zdrowych osób wynosi około 15–17 godzin, skraca się do 4–9 godzin przy jednoczesnym stosowaniu leków indukujących enzymy (prymidon, fenytoina, fenobarbital, karbamazepina), a u noworodków i niemowląt jest znacznie dłuższy².

Wskazania leków z kwasem walproinowym

Wskazania zależą od postaci. W padaczce lek stosuje się we wszystkich postaciach – w napadach uogólnionych (napady nieświadomości, miokloniczne, toniczno-kloniczne, atoniczne, kloniczne, toniczne) oraz w napadach częściowych (ogniskowych), prostych lub złożonych, także wtórnie uogólnionych, w monoterapii lub w leczeniu skojarzonym. Kapsułki wymieniają w tym zakresie również zespół Lennoxa-Gastauta¹. Syrop przeznaczony jest dla dorosłych i dzieci i ma wyłącznie wskazanie w padaczce³.

Epizody maniakalne w chorobie afektywnej dwubiegunowej są wskazaniem wyłącznie dla postaci doustnych o przedłużonym uwalnianiu oraz kapsułek, stosowanych w przypadku, gdy lit jest przeciwwskazany lub źle tolerowany. Kontynuację leczenia po epizodzie manii można rozważać u pacjentów, u których uzyskano odpowiedź kliniczną na leczenie ostrej fazy manii. Nie ustalono skuteczności leku w tym wskazaniu u osób poniżej 18 lat^4,5.

Postać dożylna ma osobny zakres wskazań: stany padaczkowe, w których dożylne benzodiazepiny są nieskuteczne, napady gromadne, napady drgawkowe, gdy leczenie doustne jest okresowo niemożliwe ze względu na stan świadomości lub niemożność połykania, oraz profilaktycznie w związku z zabiegami neurochirurgicznymi głowy⁶.

Dawkowanie kwasu walproinowego

Grupa i wskazanie	Dawka	Uwagi
Dorośli, padaczka (monoterapia doustna)	początkowo 5–10 mg/kg mc. na dobę, zwiększane co 3–7 dni	dawka podtrzymująca zwykle 20 mg/kg mc. na dobę2
Młodzież, padaczka	dawka podtrzymująca około 25 mg/kg mc. na dobę	–
Dzieci, padaczka	dawka podtrzymująca około 30 mg/kg mc. na dobę	u dzieci do 3 lat najlepiej monoterapia i postacie o mniejszej zawartości substancji (syrop)3
Dorośli, epizody maniakalne (choroba dwubiegunowa)	początkowo 750 mg na dobę, średnio 1000–2000 mg na dobę	dawki powyżej 45 mg/kg mc. wymagają ścisłej obserwacji4
Postać dożylna, rozpoczęcie leczenia	15 mg/kg mc. w powolnym wstrzyknięciu 3–5 minut, potem wlew 1 mg/kg mc./godzinę	zamianę na postać doustną rozpoczyna się jak najszybciej6
Kobiety w wieku rozrodczym	najmniejsza skuteczna dawka, najlepiej monoterapia i postać o przedłużonym uwalnianiu	tylko w ramach programu zapobiegania ciąży1

Kapsułki i tabletki połyka się w całości podczas posiłku lub po nim, popijając płynem, a tabletek o przedłużonym uwalnianiu nie wolno rozgryzać ani kruszyć². Kapsułki można stosować u dzieci o masie ciała powyżej 17 kg, które potrafią je połknąć, a postać ta nie jest odpowiednia dla dzieci poniżej 6 lat ze względu na ryzyko zadławienia⁷. Leczenie przeciwpadaczkowe i leczenie manii jest zwykle długotrwałe, a odstawianie leku odbywa się poprzez stopniowe zmniejszanie dawki⁴.

Istotne przeciwwskazania do stosowania kwasu walproinowego

Ciąża

W leczeniu choroby afektywnej dwubiegunowej kwas walproinowy jest bezwzględnie przeciwwskazany w ciąży, a w leczeniu padaczki jest przeciwwskazany, chyba że nie ma odpowiedniego alternatywnego leczenia².

Kobiety w wieku rozrodczym bez spełnienia warunków programu zapobiegania ciąży

Lek jest przeciwwskazany u kobiet w wieku rozrodczym, chyba że spełnione są warunki programu zapobiegania ciąży¹.

Choroba wątroby lub trzustki

Przeciwwskazaniem jest choroba wątroby w wywiadzie osobniczym lub rodzinnym, widoczna ciężka niewydolność wątroby lub trzustki, a także zaburzenia czynności wątroby zakończone zgonem u rodzeństwa podczas leczenia kwasem walproinowym². Charakterystyka kapsułek wymienia tu ostre i przewlekłe zapalenie wątroby oraz przebyte ciężkie, zwłaszcza polekowe zapalenie wątroby¹.

Zaburzenia mitochondrialne związane z genem POLG

Lek jest przeciwwskazany u pacjentów z zaburzeniami mitochondrialnymi wywołanymi mutacjami genu jądrowego kodującego polimerazę gamma (POLG), na przykład z zespołem Alpersa-Huttenlochera, oraz u dzieci poniżej dwóch lat z podejrzeniem takich zaburzeń².

Zaburzenia cyklu mocznikowego i niedobór karnityny

Przeciwwskazaniem są rozpoznane zaburzenia cyklu mocznikowego oraz niewyrównany pierwotny układowy niedobór karnityny⁴.

Porfiria

Lek jest przeciwwskazany u pacjentów z porfirią, w postaci tabletek określaną jako porfiria wątrobowa^1,2.

Zaburzenia krzepliwości krwi

Charakterystyka tabletek o przedłużonym uwalnianiu wymienia jako przeciwwskazanie zaburzenia krzepliwości krwi².

Jednoczesne stosowanie meflochiny

Charakterystyka kapsułek wymienia jako przeciwwskazanie jednoczesne stosowanie z meflochiną, która przyspiesza metabolizm kwasu walproinowego i obniża próg drgawkowy¹.

Środki ostrożności przy wydawaniu kwasu walproinowego

Program zapobiegania ciąży

Kwas walproinowy wykazuje wysoki potencjał teratogenny i u dzieci narażonych na niego w życiu płodowym istnieje duże ryzyko wrodzonych wad rozwojowych i zaburzeń neurorozwojowych, dlatego u kobiet w wieku rozrodczym lek wolno stosować wyłącznie w ramach programu zapobiegania ciąży. Farmaceuta ma tu odrębne obowiązki: przy każdym wydaniu musi upewnić się, że pacjentka otrzymuje kartę pacjentki, której treść rozumie, oraz że została pouczona o nieprzerywaniu leczenia i o niezwłocznym kontakcie z lekarzem w razie planowanej lub podejrzewanej ciąży. Leczenia nie wolno rozpoczynać bez negatywnego wyniku testu ciążowego, a pacjentka musi stosować skuteczną antykoncepcję bez przerwy przez cały czas leczenia². U dziewcząt program obejmuje kontakt ze specjalistą w chwili wystąpienia pierwszej miesiączki oraz coroczną ponowną ocenę potrzeby terapii¹.

Uszkodzenie wątroby, zwłaszcza u małych dzieci

Notowano przypadki ciężkiego, niekiedy śmiertelnego uszkodzenia wątroby, najczęściej u niemowląt i dzieci poniżej 3 lat z ciężką padaczką, leczonych wieloma lekami przeciwpadaczkowymi. Uszkodzenie występuje zwykle w pierwszych 6 miesiącach leczenia, najczęściej między 2. a 12. tygodniem, a jego zwiastunami bywają nagłe osłabienie, utrata apetytu, wymioty, senność oraz nawrót napadów mimo leczenia. Konieczne jest monitorowanie czynności wątroby przed leczeniem i okresowo w pierwszych 6 miesiącach².

Zapalenie trzustki

Zgłaszano przypadki ciężkiego zapalenia trzustki, czasem zakończone zgonem, na które najbardziej narażone są małe dzieci. W razie ostrych bólów brzucha zaleca się oznaczenie aktywności enzymów trzustkowych, a przy potwierdzeniu zapalenia trzustki leczenie należy przerwać. Współistnienie niewydolności wątroby z zapaleniem trzustki zwiększa ryzyko zgonu¹.

Hiperamonemia i ryzyko encefalopatii

Stężenie amoniaku w surowicy może wzrosnąć podczas leczenia, dlatego przy wystąpieniu apatii, senności, wymiotów, niedociśnienia lub zwiększonej częstości napadów należy oznaczyć stężenie amoniaku i kwasu walproinowego we krwi. Podawanie leku może wywołać lub nasilić hipokarnitynemię, która może prowadzić do encefalopatii hiperamonemicznej, zwłaszcza u pacjentów z zaburzeniami metabolicznymi i u dzieci poniżej 10 lat².

Myśli i zachowania samobójcze

U pacjentów stosujących leki przeciwpadaczkowe w różnych wskazaniach odnotowano przypadki myśli i zachowań samobójczych, a metaanaliza badań wskazuje na niewielkie zwiększenie tego ryzyka, którego nie można wykluczyć także dla kwasu walproinowego. Pacjenta i jego opiekunów należy poinformować, że w razie wystąpienia takich objawów należy poradzić się lekarza¹.

Ciężkie reakcje skórne

W związku z leczeniem notowano ciężkie skórne działania niepożądane (SCAR), w tym zespół Stevensa-Johnsona, toksyczne martwicze oddzielanie się naskórka oraz reakcję polekową z eozynofilią i objawami ogólnymi (DRESS), a także rumień wielopostaciowy i obrzęk naczynioruchowy. W razie ich wystąpienia leczenie należy koniecznie przerwać².

Kontrola krzepliwości przed zabiegami

Przed zabiegiem chirurgicznym oraz w razie samoistnych krwiaków lub krwawień zaleca się zbadanie morfologii krwi z liczbą płytek, czasu krwawienia i parametrów krzepnięcia, ponieważ lek może wydłużać czas krwawienia¹.

Przyrost masy ciała i alkohol

Pacjenta należy ostrzec o możliwości zwiększenia masy ciała na początku leczenia i wdrożyć odpowiednie strategie jej kontroli, gdyż przyrost masy ciała jest czynnikiem ryzyka zespołu policystycznych jajników. Podczas leczenia należy unikać spożywania alkoholu, który może nasilać hepatotoksyczność leku².

Stosowanie u mężczyzn

Retrospektywne badanie obserwacyjne wskazuje na zwiększone ryzyko zaburzeń neurorozwojowych u dzieci, których ojcowie byli leczeni walproinianem w ciągu 3 miesięcy przed poczęciem. Leczonych mężczyzn należy poinformować o tym możliwym ryzyku i omówić potrzebę skutecznej antykoncepcji, również dla partnerki, podczas leczenia i przez co najmniej 3 miesiące po jego zakończeniu, w którym to czasie pacjent nie powinien być dawcą nasienia¹.

Wpływ na prowadzenie pojazdów

Na początku leczenia większą dawką lub w połączeniu z lekami wpływającymi na ośrodkowy układ nerwowy mogą wystąpić senność i dezorientacja, które ograniczają zdolność aktywnego udziału w ruchu i obsługiwania maszyn, zwłaszcza przy jednoczesnym spożywaniu alkoholu. Dotyczy to szczególnie stosowania kilku leków przeciwdrgawkowych lub leków wywołujących senność, dlatego pacjenta należy ostrzec przed prowadzeniem pojazdów^2,1.

Interakcje kwasu walproinowego

Karbapenemy + kwas walproinowy

Karbapenemy mogą zmniejszyć stężenie kwasu walproinowego we krwi o 60–100% w ciągu około dwóch dni, czasem z nawrotem drgawek, dlatego u pacjentów ustabilizowanych kwasem walproinowym należy unikać ich jednoczesnego stosowania, a jeśli jest to konieczne, monitorować stężenie leku².

Meflochina + kwas walproinowy

Meflochina przyspiesza metabolizm kwasu walproinowego i obniża próg drgawkowy, przez co może dojść do zwiększenia częstości napadów. Charakterystyka kapsułek uznaje to skojarzenie za przeciwwskazane¹.

Leki przeciwpadaczkowe indukujące enzymy + kwas walproinowy

Fenobarbital, prymidon, fenytoina i karbamazepina zmniejszają stężenie kwasu walproinowego w surowicy i osłabiają jego działanie, dlatego przy leczeniu skojarzonym dawkowanie dostosowuje się do skuteczności klinicznej i stężenia w surowicy. Kwas walproinowy z kolei zwiększa stężenie fenobarbitalu i prymidonu, nasilając sedację, oraz zwiększa stężenie wolnej fenytoiny².

Lamotrygina + kwas walproinowy

Kwas walproinowy hamuje metabolizm lamotryginy i niemal podwaja jej okres półtrwania, co zwiększa ryzyko ciężkich reakcji skórnych. Podczas leczenia skojarzonego zaleca się obserwację kliniczną i zmniejszenie dawki lamotryginy¹.

Salicylany + kwas walproinowy

Kwas acetylosalicylowy i inne salicylany silnie wiążą się z białkami osocza i mogą wypierać kwas walproinowy z miejsc wiązania, zwiększając stężenie jego wolnej frakcji, a dodatkowo wykorzystują ten sam szlak metaboliczny. U niemowląt, dzieci i młodzieży nie należy stosować obu leków jednocześnie, a u dzieci poniżej 12 lat trzeba unikać salicylanów ze względu na ryzyko toksycznego działania na wątrobę².

Leki przeciwzakrzepowe zależne od witaminy K + kwas walproinowy

Przy jednoczesnym stosowaniu antagonistów witaminy K oraz innych leków przeciwzakrzepowych i przeciwpłytkowych zwiększa się tendencja do krwawienia, dlatego zaleca się ścisłe monitorowanie wartości INR i parametrów krzepnięcia¹.

Produkty zawierające estrogen + kwas walproinowy

Estrogeny, w tym antykoncepcja hormonalna zawierająca estrogen, są induktorami glukuronidacji walproinianu i mogą zwiększać jego klirens, zmniejszając stężenie i skuteczność leku. Sam kwas walproinowy nie osłabia natomiast skuteczności antykoncepcji hormonalnej, ponieważ nie indukuje enzymów wątrobowych².

Topiramat i acetazolamid + kwas walproinowy

Jednoczesne stosowanie kwasu walproinowego z topiramatem lub acetazolamidem wiązano z encefalopatią i (lub) hiperamonemią, dlatego pacjentów leczonych obydwoma lekami należy uważnie obserwować pod kątem objawów encefalopatii hiperamonemicznej².

Leki skoniugowane z piwalanem + kwas walproinowy

Należy unikać jednoczesnego podawania kwasu walproinowego i leków skoniugowanych z piwalanem (takich jak cefditoren piwoksylu, adefowir dipiwoksylu, piwmecylinam, piwampicylina) ze względu na zwiększone ryzyko niedoboru karnityny¹.

Kannabidiol + kwas walproinowy

Jednoczesne stosowanie kannabidiolu zwiększa aktywność aminotransferaz – w badaniach klinicznych u 19% pacjentów odnotowano ponad 3-krotny wzrost aktywności AlAT. Konieczne jest monitorowanie czynności wątroby i rozważenie zmniejszenia dawki lub przerwania leczenia w razie istotnych nieprawidłowości².

Klozapina i kwetiapina + kwas walproinowy

Jednoczesne leczenie walproinianem i klozapiną może zwiększać ryzyko neutropenii i zapalenia mięśnia sercowego, a skojarzenie z kwetiapiną zwiększa ryzyko neutropenii lub leukopenii, dlatego konieczna jest uważna kontrola pacjenta¹.

Działania niepożądane kwasu walproinowego

⚠ Uszkodzenie wątroby

Zależne od dawki, ciężkie i czasem prowadzące do zgonu uszkodzenie wątroby jest w charakterystyce tabletek o przedłużonym uwalnianiu działaniem częstym (), a ryzyko jest znacznie większe u dzieci, zwłaszcza leczonych jednocześnie innymi lekami przeciwpadaczkowymi². Charakterystyka kapsułek klasyfikuje uszkodzenie wątroby jako działanie niezbyt częste ()¹.

⚠ Zapalenie trzustki

Uszkodzenie trzustki, czasem prowadzące do zgonu, jest działaniem niezbyt częstym (), a najbardziej narażone są małe dzieci^4,1.

⚠ Hiperamonemia

Zwiększenie stężenia amoniaku we krwi jest w charakterystyce tabletek o przedłużonym uwalnianiu działaniem bardzo częstym () – zwykle jako izolowana, umiarkowana hiperamonemia bez zmian parametrów wątrobowych, niewymagająca przerwania leczenia, choć zgłaszano też przypadki z objawami neurologicznymi². Charakterystyka kapsułek klasyfikuje hiperamonemię jako działanie niezbyt częste ()¹.

⚠ Zaburzenia krwi i układu chłonnego

Niedokrwistość, trombocytopenia i leukopenia występują często () i zwykle ustępują całkowicie po odstawieniu leku, pancytopenia jest działaniem niezbyt częstym (), natomiast niewydolność szpiku kostnego, agranulocytoza, aplazja czysto czerwonokrwinkowa i niedokrwistość makrocytowa występują rzadko ()^2,5.

⚠ Ciężkie reakcje skórne

Toksyczne martwicze oddzielanie się naskórka, zespół Stevensa-Johnsona, rumień wielopostaciowy i reakcja polekowa z eozynofilią i objawami ogólnymi (DRESS) występują rzadko (), a obrzęk naczynioruchowy i wysypka są działaniem niezbyt częstym ()^1,4.

Zaburzenia układu nerwowego

Drżenia są działaniem bardzo częstym (), a senność, zaburzenia pozapiramidowe (częściowo odwracalne), stupor, parestezje, zaburzenia pamięci, bóle i zawroty głowy oraz oczopląs występują często (). Śpiączka, encefalopatia, letarg, przemijający parkinsonizm, ataksja i nasilone drgawki są działaniem niezbyt częstym (), przy czym stany te występują najczęściej w leczeniu skojarzonym lub po szybkim zwiększeniu dawki^2,5.

Zaburzenia żołądka i jelit

Nudności są działaniem bardzo częstym (), a wymioty, biegunka, zaburzenia dziąseł (głównie przerost dziąseł), zapalenie jamy ustnej i dolegliwości w nadbrzuszu występują często (), zwłaszcza na początku leczenia, i zwykle ustępują mimo jego kontynuacji^1,2.

Wypadanie włosów i zaburzenia paznokci

Nadwrażliwość, przemijające lub zależne od dawki wypadanie włosów oraz zaburzenia paznokci i łożyska paznokci są działaniem częstym (), a zmiany struktury i koloru włosów – niezbyt częstym ()^2,5.

Zaburzenia metabolizmu i masy ciała

Przyrost lub utrata masy ciała, zwiększony lub zmniejszony apetyt oraz hiponatremia są działaniem częstym (), a otyłość – niezbyt częstym (). Przyrost masy ciała wymaga obserwacji, ponieważ jest czynnikiem ryzyka zespołu policystycznych jajników^4,1.

Zaburzenia miesiączkowania i płodności

Bolesne lub nieregularne miesiączkowanie występuje często (), brak miesiączki jest działaniem niezbyt częstym (), a niepłodność u mężczyzn, podwyższone stężenie testosteronu i zespół policystycznych jajników występują rzadko (). Zaburzenia płodności bywają przemijające po co najmniej 3 miesiącach od zaprzestania leczenia^2,5.

Krwawienia i zaburzenia krzepnięcia

Krwawienie jest działaniem częstym (), a kwas walproinowy może obniżać aktywność czynników krzepnięcia i hamować agregację płytek, wydłużając czas krwawienia oraz zmieniając wyniki badań krzepliwości. Te nieprawidłowości laboratoryjne występują rzadko ()^2,1.

Osłabienie słuchu

Głuchota lub osłabienie słuchu, częściowo nieprzemijające, jest działaniem częstym ()^1,4.

Zaburzenia nerek i dróg moczowych

Nietrzymanie moczu jest działaniem częstym (), niewydolność nerek – niezbyt częstym (), a śródmiąższowe zapalenie nerek i przemijający zespół Fanconiego występują rzadko ()^2,5.

Zmniejszenie gęstości mineralnej kości

U pacjentów przyjmujących lek długotrwale zgłaszano zmniejszenie gęstości mineralnej kości, osteopenię, osteoporozę i złamania, choć mechanizm wpływu kwasu walproinowego na metabolizm kostny pozostaje nieznany^2,1.

⚠ Wady wrodzone i zaburzenia neurorozwojowe

Wady wrodzone i zaburzenia rozwojowe po narażeniu w życiu płodowym są odrębnie wymienione w tabeli działań niepożądanych ze względu na wysoki potencjał teratogenny leku^1,2.

Pełną listę działań niepożądanych zawiera ChPL każdego preparatu, punkt 4.8.

Ciąża a kwas walproinowy

Zgodnie z charakterystykami produktów leczniczych kwas walproinowy w leczeniu choroby afektywnej dwubiegunowej jest przeciwwskazany w ciąży, a w leczeniu padaczki jest przeciwwskazany, chyba że nie ma odpowiedniego alternatywnego leczenia. Substancja przenika przez łożysko, a metaanaliza wykazała ciężkie wrodzone wady rozwojowe u około 11% dzieci kobiet z padaczką stosujących monoterapię walproinianem w ciąży, wobec około 2–3% w populacji ogólnej. Do najczęstszych wad należą wady cewy nerwowej, dysmorfizm twarzy, rozszczep wargi i podniebienia, wady serca, nerek i kończyn².

Narażenie w życiu płodowym może też upośledzać rozwój dziecka: u maksymalnie 30–40% dzieci narażonych w monoterapii obserwowano opóźnienia wczesnego rozwoju, iloraz inteligencji był średnio o 7–10 punktów niższy niż u dzieci narażonych na inne leki przeciwpadaczkowe, a ryzyko zaburzeń ze spektrum autyzmu było około trzykrotnie, autyzmu dziecięcego około pięciokrotnie, a zespołu nadpobudliwości psychoruchowej z deficytem uwagi (ADHD) około 1,5-krotnie większe. Nie ustalono dawki progowej, poniżej której ryzyko nie występuje¹. Jeśli mimo znanych zagrożeń kobieta w ciąży musi w wyjątkowych okolicznościach otrzymać lek w leczeniu padaczki, zaleca się najmniejszą skuteczną dawkę podzieloną na kilka dawek w ciągu dnia, najlepiej w postaci o przedłużonym uwalnianiu, oraz specjalistyczny monitoring prenatalny⁴.

Karmienie piersią a kwas walproinowy

Zgodnie z charakterystykami produktów leczniczych kwas walproinowy przenika do mleka kobiecego w stężeniu od 1% do 10% stężenia w surowicy, a u noworodków i niemowląt karmionych piersią przez leczące się matki wykazano zaburzenia hematologiczne. Decyzję o przerwaniu karmienia piersią albo o przerwaniu lub wstrzymaniu leczenia należy podjąć, biorąc pod uwagę korzyści z karmienia dla dziecka oraz korzyści z leczenia dla pacjentki^2,1.

Produkty handlowe z kwasem walproinowym

Preparat	Postać	Kategoria dostępności
Absenor	tabletki o przedłużonym uwalnianiu 300 mg	Rp
Absenor	tabletki o przedłużonym uwalnianiu 500 mg	Rp
Convulex	kapsułki miękkie 500 mg	Rp
Convulex 150	kapsułki miękkie 150 mg	Rp
Convulex 300	kapsułki miękkie 300 mg	Rp
Depakine	syrop 288,2 mg/5 ml	Rp
Depakine	proszek i rozpuszczalnik do sporządzania roztworu do wstrzykiwań 400 mg (400 mg/4 ml)	Rp