Tanina

Tanina to substancja czynna stosowana w recepturze doodbytniczo oraz zewnętrznie, w roztworach i maściach, o działaniu ściągającym¹. Farmakopea Polska XIII definiuje ją jako mieszaninę estrów glukozy z kwasem galusowym i kwasem 3-galoilogalusowym². Ta polifenolowa budowa odpowiada jednocześnie za efekt ściągający i za większość niezgodności, jakie tanina wnosi do recepty. Jeden preparat z taniną ma w Farmakopei własną monografię narodową, a w rejestrze surowców farmaceutycznych dostępna jest u trzech wytwórców³.

Charakterystyka taniny

Jak nazywa się tanina na recepcie i w rejestrze?

Nazwa łacińska monografii to Tanninum, polska tanina, a angielska Tannic acid². Na receptach i w receptariuszach ten sam surowiec występuje jako kwas garbnikowy albo garbnik, a w rejestrze surowców farmaceutycznych figuruje pod nazwą Tanina³. Własną nazwę ma preparat recepturowy z tym surowcem, czyli czopki przeciw hemoroidom, zapisywane też jako Suppositoria antihaemorrhoidalia⁴. Odpowiedniki nazw z recept zbiera wykaz synonimów recepturowych.

Jak wygląda tanina i w czym się rozpuszcza?

Farmakopea opisuje surowiec jako żółtawobiały lub jasnobrunatny, bezpostaciowy lekki proszek albo błyszczące płatki². Rozpuszczalność monografia podaje terminami opisowymi², którym rozdział o wskazówkach do monografii przypisuje zakresy ilościowe⁵.

Z tego układu wynika sposób wprowadzania surowca do preparatu. Roztwory wodne powstają na zimno, bez ogrzewania, bo gram taniny rozpuszcza się w mniej niż mililitrze wody. Do podłoży tłuszczowych i bezwodnych surowiec wchodzi wyłącznie przez fazę wodną albo glicerolową, ponieważ w rozpuszczalniku niepolarnym pozostaje nierozpuszczony. Wskazań z części „Właściwości” nie interpretuje się w ścisłym znaczeniu i nie są one wymaganiami monografii⁵.

Zastosowanie taniny w recepturze

Wykaz dawek przypisuje taninie działanie ściągające i dwie drogi podania, doodbytniczą oraz zewnętrzną¹. U podstaw tego działania leży wytrącanie białek, które Farmakopea wykorzystuje do potwierdzenia tożsamości surowca reakcją z żelatyną². Ścięte białka powierzchniowych warstw naskórka i błony śluzowej tworzą warstwę ograniczającą wysięk⁶.

Które preparaty z taniną mają monografię narodową?

Farmakopea podaje jeden skład narodowy z taniną.

Czopki przeciw hemoroidom (Suppositoria antihaemorrhoidales, syn. Suppositoria antihaemorrhoidalia) to żółte czopki doodbytnicze na podłożu lipofilowym, o zapachu charakterystycznym dla podłoża⁴.

• masa czopkowa (Massa suppositoriae) – w ilości wystarczającej
• zasadowy galusan bizmutu (Bismuthi subgallas) – 0,2 cz.
• tanina (Tanninum) – 0,15 cz.
• tlenek cynku (Zinci oxidum) – 0,1 cz.

Dla drogi zewnętrznej wykaz dawek wymienia dwie postacie leku, roztwór i maść, każdą z własnym zakresem stężeń¹.

Stężenia i dawki maksymalne taniny

Wykaz dawek rozdziela wartości według drogi podania i postaci leku¹.

Wielkości dawek podano w jednostkach masy, czyli w gramach, o ile nie zaznaczono inaczej⁷. Podane zakresy są stężeniami zalecanymi, a nie granicznymi, ponieważ stężenia maksymalnego wykaz dla taniny nie wyznacza. Przy podaniu zewnętrznym wykaz zwykle podaje zakres zalecanych stężeń w danej postaci leku zamiast wartości dawek, a wartości dawek maksymalnych ze względu na specyfikę tego podania zwykle nie zamieszcza⁷. Wszystkie wartości z wykazu przyjęto dla mężczyzny w wieku od 20 do 40 lat o masie ciała około 70 kg⁷, a przeliczeń dla dzieci nie wyprowadza się z tych liczb.

Skład czopków przeciw hemoroidom podano w częściach, a podłoże wchodzi w ilości wystarczającej⁴, więc z 0,15 cz. taniny nie wynika jej masa w jednym czopku i tej liczby nie zestawia się rachunkowo z dawką 0,05 g z wykazu. Zapis stężenia z recepty przeliczysz kalkulatorem stężeń recepturowych.

Do których wykazów farmakopealnych należy tanina?

Taniny nie ma w wykazie substancji bardzo silnie działających, czyli w wykazie A⁸. Nie ma jej w Wykazie B substancji silnie działających⁹. Nie obejmuje jej także wykaz N środków odurzających¹⁰ ani wykaz P substancji psychotropowych, który wynika z ustawy o przeciwdziałaniu narkomanii, a nie z Farmakopei. Taninę wydaje się i przechowuje bez rygorów zarezerwowanych dla tych grup.

Niezgodności recepturowe taniny

Wszystkie ważne niezgodności recepturowe taniny wynikają z jej polifenolowej budowy, a trzy z nich Farmakopea pokazuje wprost, badając tożsamość surowca².

• Sole żelaza(III). Z jonami żelaza(III) tanina daje czarnawoniebieskie zabarwienie, zmieniające się w zielone po zakwaszeniu². W preparacie recepturowym daje to atramentowy produkt zamiast leku, dlatego surowców wnoszących jony żelaza nie łączy się z taniną, a roztworów nie sporządza się w naczyniach i łopatkami z nieszlachetnego metalu⁶.
• Białka. Tanina wytrąca żelatynę i inne roztwory białkowe w postaci kłaczkowatego osadu², co wyklucza łączenie jej z takimi składnikami w jednej postaci leku.
• Mocne zasady. Z wodorotlenkami tanina wytrąca się jako zielonawoniebieski osad². W środowisku zasadowym garbniki dodatkowo utleniają się tlenem z powietrza, przez co roztwór brunatnieje⁶.
• Sole alkaloidów. Powstają trudno rozpuszczalne taniniany, które wypadają z roztworu, więc substancja czynna przestaje być rozpuszczona⁶.

Zestawienie taniny z tlenkiem cynku i zasadowym galusanem bizmutu niezgodnością nie jest. Wszystkie trzy stoją razem w farmakopealnych czopkach przeciw hemoroidom⁴, w bezwodnym podłożu lipofilowym, w którym brakuje fazy wodnej potrzebnej do reakcji jonowej. O niezgodności decyduje więc nie sam skład jakościowy recepty, ale postać leku i obecność wody.

Konkretne pary składników z recepty sprawdzisz w analizatorze niezgodności recepturowych.

Sporządzanie preparatów z taniną

Farmakopealny przepis na czopki przeciw hemoroidom prowadzi sporządzanie bez rozpuszczania surowca, w podłożu lipofilowym⁴.

1. Zmieszać bardzo miałko sproszkowany zasadowy galusan bizmutu z tlenkiem cynku i taniną.
2. Dodać, mieszając, stopione podłoże czopkowe.
3. Wylać do form. Czopki można również otrzymywać przez prasowanie.

Ilość podłoża zależy od objętości form i od tego, ile miejsca zajmą w nich substancje stałe, dlatego masę wylewaną do form przelicza się z uwzględnieniem współczynnika wyparcia substancji czynnych. Rachunek dla wybranej formy wykonasz kalkulatorem masy podłoża czopków i globulek.

Roztwory wodne sporządza się na zimno w wodzie oczyszczonej, bo rozpuszczalność surowca nie wymaga ogrzewania². Do maści i preparatów na podłożach bezwodnych taninę wprowadza się jako roztwór w minimalnej ilości wody albo w glicerolu, ponieważ w samym podłożu tłuszczowym się nie rozpuści⁶.

Przechowywanie i trwałość taniny

Monografia stawia surowcowi jeden warunek przechowywania, chronić od światła². Gotowe czopki przeciw hemoroidom przechowuje się w dobrze zamkniętym pojemniku, chroniąc od światła⁴, czyli pod ostrzejszym warunkiem niż sam surowiec.

Roztwory wodne ciemnieją i brunatnieją z czasem wskutek utleniania garbników, tym szybciej, im bardziej zasadowe jest środowisko i im dłuższy jest kontakt z powietrzem⁶. Zmiana barwy roztworu jest oznaką rozkładu, a nie cechą preparatu.

Bezpieczeństwo stosowania taniny

Wykaz dawek przewiduje dla taniny wyłącznie podanie doodbytnicze i zewnętrzne¹. Działanie ściągające polega na wytrącaniu białek², więc przy górnej granicy farmakopealnych zakresów, czyli 20,0% w roztworze i 10,0% w maści¹, preparat silnie wysusza skórę i błonę śluzową⁶.

Surowce dopuszczone do obrotu

Zestawienie na podstawie rejestru³.