Siarczan atropiny

Siarczan atropiny to substancja czynna stosowana w recepturze przede wszystkim w jałowych kroplach do oczu rozszerzających źrenicę, a podana doustnie działająca cholinolitycznie i rozkurczowo na mięśnie gładkie przewodu pokarmowego¹. Farmakopea Polska XIII umieszcza go w Wykazie substancji bardzo silnie działających², a dawki, którymi operuje Wykaz dawek, mają rząd miligramów i odnoszą się do atropiny zasady, nie do odważanej soli¹. Osobną monografię ma sama zasada³, ale w rejestrze surowców farmaceutycznych figuruje wyłącznie siarczan⁴.

Charakterystyka siarczanu atropiny

Jak nazywa się siarczan atropiny na recepcie i w rejestrze?

Tytuł monografii to Atropini sulfas, nazwa polska atropiny siarczan, a angielska Atropine sulfate⁵. W rejestrze surowców farmaceutycznych wszystkie trzy dostępne preparaty noszą nazwę „Atropiny siarczan”⁴. Na receptach pojawia się także nazwa samej zasady, Atropinum, i pod nią prowadzi ją Wykaz dawek, wspólnie z siarczanem w jednej pozycji¹. Odpowiedniki nazw z recept i receptariuszy zbiera wykaz synonimów recepturowych.

Jak wygląda siarczan atropiny i w czym się rozpuszcza?

Farmakopea opisuje surowiec jako biały lub prawie biały, krystaliczny proszek albo bezbarwne kryształy⁵. Rozpuszczalność soli i wolnej zasady różni się na tyle, że rozstrzyga o sposobie pracy z tym surowcem.

Z tego układu wynikają dwie rzeczy przy stole. Wodne krople do oczu robi się z siarczanu, bo tylko on wchodzi do wody w potrzebnym stężeniu, a każde zalkalizowanie takiego roztworu uwalnia zasadę, która w wodzie praktycznie się nie rozpuszcza i wypada z roztworu. Odczyn wodnego roztworu soli jest słabo kwaśny, monografia wymaga dla roztworu badanego pH od 4,5 do 6,2⁵.

Zastosowanie siarczanu atropiny w recepturze

Wykaz dawek opisuje atropinę jako cholinolityk działający rozkurczowo na mięśnie gładkie przewodu pokarmowego, porażająco na układ przywspółczulny i stosowany w bloku serca, a przy dwóch drogach podania odnotowuje odrębne zastosowanie: zewnętrznej rozszerzanie źrenic, dożylnej zatrucia związkami fosforoorganicznymi¹. W recepturze aptecznej pracuje z tego postać oczna, czyli krople do oczu, które Farmakopea definiuje jako jałowe wodne lub olejowe roztwory, emulsje albo zawiesiny⁶.

Stężenia i dawki maksymalne siarczanu atropiny

Wykaz dawek prowadzi atropinę i jej siarczan w jednej pozycji, osobno dla każdej drogi podania¹.

Przy podaniu zewnętrznym wykaz normuje stężenie i liczbę kropli, a nie masę substancji, i tak samo postępuje przy innych surowcach do użytku zewnętrznego⁷. Do samej pozycji dopisano zastrzeżenie, że wszystkie podane dawki są przeliczone na atropinę zasadę¹, więc masy odważonego siarczanu nie przyrównuje się wprost do wartości z tabeli. Wartości ustalono dla mężczyzn w wieku od 20 do 40 lat, o masie ciała do 70 kg, bez chorób towarzyszących⁷. Zapis stężenia z recepty przeliczysz przelicznikiem stężeń.

Co robić, gdy recepta przekracza dawkę maksymalną?

Jeżeli ze składu recepty oraz ze sposobu użycia leku wynika, że dawka maksymalna została przekroczona, a osoba wystawiająca receptę nie oznaczyła tego adnotacją, ilość surowca zmniejsza się do wielkości określonej przez dawkę maksymalną. Lek z nieoznaczonym przekroczeniem wykonuje się w pełnej ilości dopiero po udokumentowanym porozumieniu z osobą, która receptę wystawiła⁷.

Niezgodności recepturowe siarczanu atropiny

Kluczowa niezgodność recepturowa wynika z tego, że substancją czynną jest sól alkaloidu, a wolna zasada zachowuje się w wodzie zupełnie inaczej niż ona.

• Substancje zasadowe. Wodorowęglan sodu, węglany, tetraboran sodu i mydła podnoszą pH roztworu i uwalniają zasadę atropinową, bardzo trudno rozpuszczalną w wodzie³, przez co roztwór mętnieje lub wytrąca osad. Odczyn zasadowy przyspiesza dodatkowo hydrolizę wiązania estrowego cząsteczki⁸.
• Garbniki. Tanina i wyciągi roślinne bogate w garbniki strącają alkaloidy z roztworów wodnych⁸.
• Jod i jodki. Roztwory jodu w jodku potasu dają z alkaloidami nierozpuszczalny osad⁸.
• Sole metali ciężkich i azotan srebra. Wytrącają alkaloid z roztworu, a przy azotanie srebra dochodzi do tego zmiana barwy preparatu⁸.

Kwaśny odczyn gotowych kropli nie jest wadą preparatu. Farmakopea dopuszcza dla kropli do oczu pH w przedziale od 3,5 do 8,5⁶, a wymagane dla surowca pH od 4,5 do 6,2⁵ mieści się w tych granicach, więc doprowadzanie roztworu do odczynu obojętnego nie jest potrzebne i wytrąca zasadę z roztworu.

Pary składników z konkretnej recepty sprawdzisz w analizatorze niezgodności recepturowych.

Sporządzanie preparatów z siarczanem atropiny

Krople do oczu z substancją czynną w dawkach miligramowych podlegają wymaganiom monografii narodowej „Leki sporządzane w aptece”.

1. Małe ilości substancji czynnej odmierza się z roztworów pomocniczych, żeby nie odważać ich bezpośrednio⁹.
2. Rozpuszczalnikiem jest woda odpowiadająca monografii Aqua pro usu officinale⁶.
3. Krople izotonizuje się z płynem łzowym, do ciśnienia osmotycznego od 280 do 320 mosmol/L⁶, jednym z czterech roztworów izotonizujących: chlorku sodu 9 g/L, azotanu potasu 16 g/L przeznaczonego głównie dla związków srebra, kwasu borowego 19 g/L albo glukozy 50 g/L⁹. Gdy wymaga tego stężenie substancji czynnej, krople mogą być hipertoniczne⁶.
4. Preparat wyjaławia się jedną z trzech metod: przez sączenie przez filtr o nominalnej wielkości porów nie większej niż 0,22 µm, w autoklawie, gdy substancja czynna jest termostabilna, albo przez połączenie jałowych składników w warunkach aseptycznych⁹.
5. Krople w pojemniku wielodawkowym muszą zawierać środek konserwujący, na przykład chlorek benzalkoniowy w stężeniu od 0,01% do 0,02% albo diglukonian chlorheksydyny w stężeniu 0,01%⁹.
6. Gotowy preparat wydaje się w jałowym pojemniku, a na etykiecie pojemnika wielodawkowego umieszcza się informację o okresie przydatności do użycia i warunkach przechowywania⁶.

Ilość surowca potrzebną do zadanej objętości roztworu wyliczysz kalkulatorem stężeń recepturowych.

Przechowywanie i trwałość siarczanu atropiny

Surowiec chroni się od światła⁵. Okres przydatności gotowych kropli i warunki ich przechowywania podaje się na etykiecie pojemnika wielodawkowego, a sam pojemnik ma zapobiegać zakażeniu preparatu przez cały czas przechowywania i stosowania⁶.

Bezpieczeństwo stosowania siarczanu atropiny

Siarczan atropiny figuruje w Wykazie A substancji bardzo silnie działających², a w Wykazie B i Wykazie N nie występuje. Pełne zestawienia portal publikuje osobno jako wykaz A, wykaz N i wykaz P.

Odstęp między dawką zwykle stosowaną a maksymalną jest tu wąski. Doustna dawka zwykle stosowana dobowa, 2 mg, równa się doustnej dawce maksymalnej jednorazowej¹, a wszystkie te wartości dotyczą atropiny zasady, nie masy odważonego siarczanu¹.

Surowce dopuszczone do obrotu

Zestawienie na podstawie rejestru⁴.