Alergiczne zapalenie spojówek
Alergiczne zapalenie spojówek – świąd, łzawienie i zaczerwienienie obu oczu. Krople przeciwalergiczne, czerwone flagi i porada w aptece.
Alergiczne zapalenie spojówek to IgE-zależna reakcja zapalna spojówki, której znakiem rozpoznawczym jest obustronny świąd oczu – to on odróżnia je od zapalenia bakteryjnego i od zespołu suchego oka1. Objawia się świądem, łzawieniem oraz zaczerwienieniem i obrzękiem spojówek, zwykle w obu oczach i często razem z alergicznym nieżytem nosa. Rola pierwszego stołu to dobór miejscowego leku przeciwalergicznego, odróżnienie alergii od zakażenia i suchego oka oraz rozpoznanie objawów alarmowych wymagających okulisty.
Definicja i klasyfikacja alergicznego zapalenia spojówek
Alergiczne zapalenie spojówek to objawowa, IgE-zależna reakcja nadwrażliwości spojówki na alergen wziewny, wynikająca z degranulacji mastocytów i uwolnienia histaminy1. Wyróżnia się postacie łagodne (domena samoopieki) i ciężkie (wymagające okulisty):
- sezonowe (seasonal allergic conjunctivitis, SAC) – wywołane pyłkami, najczęstsza postać, objawy w sezonie pylenia,
- całoroczne (perennial allergic conjunctivitis, PAC) – wywołane alergenami całorocznymi (roztocza, sierść zwierząt), objawy przewlekłe,
- wiosenne (vernal keratoconjunctivitis, VKC) – ciężka postać u dzieci i młodzieży, z zajęciem rogówki i ryzykiem dla wzroku,
- atopowe (atopic keratoconjunctivitis, AKC) – ciężka, przewlekła postać u dorosłych z atopowym zapaleniem skóry.
Epidemiologia alergicznego zapalenia spojówek
Alergiczne zapalenie spojówek należy do najczęstszych schorzeń alergicznych oczu i zwykle współistnieje z alergicznym nieżytem nosa jako alergiczne zapalenie spojówek i nosa (rhinoconjunctivitis), przy czym u większości chorych z katarem alergicznym występują też objawy oczne2. Choroba bywa niedodiagnozowana i niedoleczona, bo większość pacjentów leczy się sama preparatami dostępnymi bez recepty1.
Przyczyny i czynniki ryzyka alergicznego zapalenia spojówek
Objawy wyzwala kontakt spojówki z alergenem wziewnym u osoby uczulonej1:
- pyłki roślin (najczęstsza przyczyna postaci sezonowej) – traw, drzew (brzoza, leszczyna, olcha) i chwastów (bylica),
- roztocza kurzu domowego (dominująca przyczyna postaci całorocznej) – Dermatophagoides pteronyssinus i Dermatophagoides farinae,
- naskórki i sierść zwierząt (częste, całoroczne) – głównie kota i psa,
- zarodniki pleśni (rzadsze, sezonowo-całoroczne) – Alternaria, Cladosporium.
Głównym czynnikiem ryzyka jest atopia: osobniczy lub rodzinny wywiad alergiczny oraz współistniejące choroby atopowe (alergiczny nieżyt nosa, astma, atopowe zapalenie skóry).
Objawy alergicznego zapalenia spojówek
Pacjent zgłasza w aptece zwykle obustronne dolegliwości, nasilające się po kontakcie z alergenem:
- świąd oczu (objaw dominujący i znak rozpoznawczy alergii),
- łzawienie i wodnista lub śluzowa wydzielina (nie ropna),
- zaczerwienienie spojówek,
- obrzęk spojówki (chemosis) i powiek,
- pieczenie oraz uczucie piasku pod powiekami (słabsze niż w suchym oku),
- częste współwystępowanie objawów nosowych (kichanie, wodnisty katar, świąd nosa).
Czerwone flagi alergicznego zapalenia spojówek
Wykraczają poza obraz niepowikłanej alergii i wymagają pilnej oceny okulisty1:
- silny ból oka (nietypowy dla alergii – możliwe zapalenie rogówki lub błony naczyniowej),
- światłowstręt (sugeruje zajęcie rogówki lub błony naczyniowej, nie samą alergię),
- pogorszenie ostrości widzenia (zajęcie rogówki lub głębszych struktur oka, zagrożenie dla wzroku),
- ropna wydzielina i sklejanie powiek (bakteryjne zapalenie spojówek, nie alergiczne),
- jednostronne zaczerwienienie z bólem (inne rozpoznanie, np. ciało obce, zapalenie nadtwardówki lub ostra jaskra),
- ciężki świąd ze światłowstrętem i zajęciem rogówki u dziecka lub nastolatka (wiosenne zapalenie rogówki i spojówki, ryzyko owrzodzenia rogówki),
- ból i zaczerwienienie oka u osoby noszącej soczewki kontaktowe (ryzyko wrzodziejącego zapalenia rogówki – zdjąć soczewki i pilnie zgłosić się do okulisty),
- brak poprawy mimo prawidłowego leczenia przeciwalergicznego (możliwe inne rozpoznanie lub cięższa postać wymagająca leczenia specjalistycznego).
Z czym różnicować alergiczne zapalenie spojówek
Nie każde czerwone i łzawiące oko to alergia. Bakteryjne zapalenie spojówek daje ropną wydzielinę i sklejanie powiek rano, zaczyna się zwykle w jednym oku i przebiega bez dominującego świądu. Wirusowe zapalenie spojówek cechuje wodnista wydzielina, częsty początek jednostronny, powiększenie węzła przyusznego i kontakt z infekcją, a świąd jest słabszy niż w alergii. Zespół suchego oka objawia się pieczeniem i uczuciem piasku nasilającym się w ciągu dnia i przy pracy z ekranem, ze świądem mniej wyrażonym, przy czym alergia i suche oko często współistnieją i wzajemnie się nasilają3.
Przy wyborze leku kieruj się głównym objawem: obustronny świąd z wodnistym łzawieniem przemawia za alergią, ropna wydzielina i sklejanie powiek za zakażeniem bakteryjnym, a pieczenie i uczucie piasku nasilające się przy ekranie za suchym okiem. Świąd jest najpewniejszym sygnałem, że pomogą krople przeciwalergiczne, a nie antybiotyk czy same sztuczne łzy.
Rozpoznanie alergicznego zapalenia spojówek
Rozpoznanie jest przede wszystkim kliniczne i opiera się na wywiadzie: obustronny świąd, sezonowość lub związek z ekspozycją na alergen oraz wywiad atopowy1. Uczulenie potwierdza się punktowymi testami skórnymi (skin prick tests) lub oznaczeniem swoistych IgE (sIgE), a wynik interpretuje się w powiązaniu z obrazem klinicznym. Postacie ciężkie (VKC, AKC) wymagają badania okulistycznego w lampie szczelinowej z oceną rogówki.
Postępowanie przy pierwszym stole
Schemat prowadzi od unikania alergenu i metod fizycznych, przez miejscowe leki przeciwalergiczne, po skierowanie do okulisty i immunoterapię, ze stopniowaniem zależnie od nasilenia i postaci1.
Podstawa niezależnie od nasilenia. Doradzaj ograniczenie ekspozycji na alergen, chłodne okłady na zamknięte powieki oraz sztuczne łzy, które rozcieńczają i wypłukują alergen z powierzchni oka i łagodzą świąd1. Przy częstym zakraplaniu polecaj preparaty bez konserwantów.
Przy objawach ocznych rekomenduj jako pierwszy wybór farmakologiczny krople łączące działanie przeciwhistaminowe ze stabilizacją mastocytów, które zmniejszają świąd i zaczerwienienie oraz działają zarówno doraźnie, jak i zapobiegawczo4. Większość z nich jest w Polsce dostępna bez recepty.
Gdy obok objawów ocznych występuje alergiczny nieżyt nosa, dołącz doustny lek przeciwhistaminowy II generacji, który działa jednocześnie na objawy oczne i nosowe5. Odradzaj leki I generacji ze względu na sedację i działanie antycholinergiczne wysuszające oko.
Kieruj do okulisty pacjentów z objawami alarmowymi, brakiem poprawy mimo leczenia oraz z podejrzeniem postaci ciężkiej (VKC, AKC), u których stosuje się miejscowe glikokortykosteroidy lub immunomodulatory wyłącznie pod nadzorem specjalisty1.
U chorych z potwierdzonym uczuleniem i towarzyszącym alergicznym nieżytem nosa immunoterapia alergenowa (podskórna lub podjęzykowa) jest jedynym leczeniem modyfikującym przebieg choroby i wymaga co najmniej 3 lat terapii6.
Farmakoterapia
Miejscowe leki podwójnego działania
Pierwszy wybór przy alergicznym zapaleniu spojówek. Łączą szybkie działanie przeciwhistaminowe (ulga w ciągu minut) ze stabilizacją mastocytów (efekt podtrzymujący), dlatego łagodzą świąd doraźnie i zapobiegają nawrotom przy regularnym stosowaniu3.
- olopatadyna – 1 kropla 1–2 razy na dobę (bez recepty jako Oftahist lub Starazolin Alergia, oryginalny Opatanol na receptę)
- ketotifen – 1 kropla 2 razy na dobę (Zaditen, bez recepty, od 3. roku życia)
- azelastyna – 1 kropla 2 razy na dobę (Allergodil, bez recepty, od 4. roku życia, szybki początek działania)
- epinastyna – 1 kropla 2 razy na dobę (w polskich aptekach trudno dostępna)
Miejscowe leki podwójnego działania i stabilizatory mastocytów zmniejszają świąd, zaczerwienienie i łzawienie w sezonowym oraz całorocznym alergicznym zapaleniu spojówek w porównaniu z placebo, a spośród nich najwyżej w sieciowej metaanalizie uplasowała się olopatadyna – korzyść dotyczy jednak obserwacji krótkoterminowych, dlatego o wyborze konkretnego preparatu decydują też tolerancja i wygoda dawkowania4,7.
Miejscowe stabilizatory mastocytów
Działanie profilaktyczne – hamują degranulację mastocytów, ale początek działania jest wolniejszy (kilka dni), więc najlepiej zacząć je przed sezonem pylenia i stosować regularnie. Słabsza opcja doraźna niż leki podwójnego działania, przydatna w łagodnej, przewidywalnej sezonowo chorobie.
- kromoglikan sodu – 1–2 krople 4 razy na dobę (Polcrom, Cromohexal, Allergo-Comod, bez recepty)
- kwas spaglumowy – 1–2 krople kilka razy na dobę (Naaxia)
Miejscowe leki przeciwhistaminowo-obkurczające
Doraźna, krótkotrwała ulga w zaczerwienieniu i świądzie – łączą lek przeciwhistaminowy ze składnikiem obkurczającym naczynia. Tylko krótko, bo przewlekłe stosowanie składnika obkurczającego grozi przekrwieniem z odbicia i polekowym podrażnieniem oka.
- antazolina z nafazoliną – 1–2 krople do 2–3 razy na dobę, nie dłużej niż kilka dni (Betadrin, bez recepty, nie stosować przewlekle)
Doustne leki przeciwhistaminowe II generacji
Opcja przy współistniejącym alergicznym nieżycie nosa (rhinoconjunctivitis) – działają jednocześnie na objawy oczne i nosowe. Na izolowany świąd oczu słabsze niż leki miejscowe.
- cetyryzyna – 10 mg raz na dobę (Zyrtec)
- loratadyna – 10 mg raz na dobę (Claritine)
Miejscowe glikokortykosteroidy i immunomodulatory
Na receptę, zarezerwowane dla ciężkich postaci (VKC, AKC) niereagujących na leczenie standardowe i wyłącznie pod nadzorem okulisty. Miejscowe glikokortykosteroidy skutecznie hamują zapalenie, ale grożą wzrostem ciśnienia wewnątrzgałkowego, zaćmą i zakażeniami, dlatego nie nadają się do samodzielnego stosowania. W ciężkim VKC i AKC skuteczne są miejscowe immunomodulatory (takrolimus, cyklosporyna)7.
- miejscowy glikokortykosteroid (np. fluorometolon, deksametazon) – wyłącznie na zlecenie okulisty, krótkotrwale
- takrolimus lub cyklosporyna w kroplach – ciężki VKC lub AKC, pod nadzorem okulisty
Edukacja pacjenta
- Miejscowy lek podwójnego działania jako pierwszy wybór przy obustronnym świądzie oczu.
- Chłodne okłady na zamknięte powieki i sztuczne łzy (najlepiej bez konserwantów) do łagodzenia świądu i wypłukiwania alergenu.
- Rozpoczęcie leczenia, zwłaszcza stabilizatorem mastocytów, przed sezonem pylenia i regularne stosowanie przez cały sezon.
- Ograniczanie ekspozycji na alergen (śledzenie stężenia pyłków, wietrzenie po deszczu, pościel antyroztoczowa).
- Zdjęcie soczewek kontaktowych na czas nasilenia objawów.
- Pocierania oczu, które nasila degranulację mastocytów i świąd.
- Przewlekłego stosowania kropli obkurczających „na czerwone oczy” (przekrwienie z odbicia).
- Rekomendowania antybiotykowych kropli przy braku cech zakażenia bakteryjnego (świąd z wodnistą wydzieliną to nie infekcja).
- Samodzielnego sięgania po krople z glikokortykosteroidem bez nadzoru okulisty.
- Częstego, przewlekłego zakraplania preparatów z konserwantami, które podrażniają powierzchnię oka.
Powikłania i rokowanie alergicznego zapalenia spojówek
Rokowanie w postaci sezonowej i całorocznej jest dobre, choć choroba ma charakter przewlekły i nawrotowy. Najważniejsze następstwa to:
- przewlekły dyskomfort i pogorszenie jakości życia oraz koncentracji,
- nasilenie objawów nosowych przy współistniejącym alergicznym nieżycie nosa,
- w ciężkich postaciach (VKC, AKC) – uszkodzenie rogówki (owrzodzenie, blizny, stożek rogówki) zagrażające widzeniu1.
Profilaktyka alergicznego zapalenia spojówek
Podstawą jest kontrola środowiska i ograniczenie ekspozycji na uczulający alergen (pyłki, roztocza, zwierzęta). U chorych z potwierdzonym uczuleniem i towarzyszącym nieżytem nosa immunoterapia alergenowa może modyfikować przebieg choroby6.
Pacjentowi z sezonową alergią doradzaj rozpoczęcie stabilizatora mastocytów lub leku podwójnego działania na 1–2 tygodnie przed spodziewanym sezonem pylenia i regularne stosowanie przez cały sezon. Poleć też chłodne okłady i przypomnij, by nie trzeć oczu, bo pocieranie dodatkowo uwalnia histaminę i nasila świąd.
Źródła
- Bielory L i wsp. ICON: Diagnosis and management of allergic conjunctivitis. Ann Allergy Asthma Immunol. 2020. [typ: wytyczne] PMID: 31759180 ↩↩↩↩↩↩↩↩↩↩
- Borges S i wsp. Where eye meets body part 1: uniting allergy pathways in ocular and nasal disease – IgE on the offense. Curr Opin Allergy Clin Immunol. 2025. [typ: przegląd] PMID: 40747986 ↩
- Leonardi A i wsp. Allergic Conjunctivitis Management: Update on Ophthalmic Solutions. Curr Allergy Asthma Rep. 2024. [typ: przegląd] PMID: 38869807 ↩↩
- Castillo M i wsp. Topical antihistamines and mast cell stabilisers for treating seasonal and perennial allergic conjunctivitis. Cochrane Database Syst Rev. 2015. [typ: przegląd systematyczny] PMID: 26028608 ↩↩
- Bousquet J i wsp. Next-generation Allergic Rhinitis and its Impact on Asthma (ARIA) guidelines based on GRADE and real-world evidence. J Allergy Clin Immunol. 2020. [typ: wytyczne] PMID: 31627910 ↩
- Roberts G i wsp. EAACI Guidelines on Allergen Immunotherapy: Allergic rhinoconjunctivitis. Allergy. 2018. [typ: wytyczne] PMID: 28940458 ↩↩
- Krungkraipetch L i wsp. Ranking the efficacy of topical treatments for ocular allergy: A network meta-analysis of current evidence. Ocul Surf. 2025. [typ: metaanaliza] PMID: 40348333 ↩↩
Zaloguj się, aby czytać dalej
Pełne opracowania opieka.farm – w tym materiały Rx – są dostępne dla zalogowanych. Załóż bezpłatne konto zawodowe: zajmuje minutę i odblokowuje całą bazę wiedzy.
