Ostry nieżyt nosa (katar)

Ostry nieżyt nosa, czyli katar, to wirusowe zapalenie błony śluzowej nosa dające zatkanie nosa, wodnisty wyciek i kichanie, które ustępuje samoistnie i wymaga jedynie leczenia objawowego¹. Jest najczęstszym elementem przeziębienia i innych zakażeń górnych dróg oddechowych, a nie odrębną chorobą wymagającą antybiotyku.

Definicja i klasyfikacja ostrego nieżytu nosa

Ostry nieżyt nosa to infekcyjny, najczęściej wirusowy stan zapalny błony śluzowej nosa trwający zwykle poniżej 10 dni. Nieżyty nosa dzieli się na:

• infekcyjny – ostry (ten katar) lub przewlekły, wirusowy albo wtórnie bakteryjny,
• alergiczny – sezonowy lub całoroczny, na podłożu reakcji IgE-zależnej,
• niealergiczny niezakaźny – m.in. naczynioruchowy, hormonalny oraz polekowy (rhinitis medicamentosa).

Ta karta dotyczy wyłącznie ostrego nieżytu infekcyjnego. Alergiczny nieżyt nosa oraz całe przeziębienie jako zespół objawów opisano w osobnych kartach.

Epidemiologia ostrego nieżytu nosa

Ostry nieżyt nosa to jedna z najczęstszych przyczyn wizyt w aptece oraz absencji w pracy i szkole. Dorośli chorują zwykle kilka razy w roku, a dzieci częściej, ze szczytem zachorowań w sezonie jesienno-zimowym¹.

Przyczyny i czynniki ryzyka ostrego nieżytu nosa

Przyczyną jest zakażenie wirusowe (niemal wszystkie przypadki):

• rynowirusy (dominujące),
• koronawirusy sezonowe (częste),
• wirus RS i metapneumowirus (częste, zwłaszcza u dzieci),
• wirusy grypy i paragrypy (częste sezonowo),
• adenowirusy (rzadsze).

Wtórne zakażenie bakteryjne jest rzadkie i stanowi powikłanie przedłużającego się nieżytu, a nie jego typowy przebieg. Czynniki sprzyjające zakażeniu to kontakt z osobą chorą, przebywanie dziecka w żłobku lub przedszkolu, palenie tytoniu oraz osłabienie odporności.

Objawy ostrego nieżytu nosa

Pacjent zgłasza w aptece zwykle:

• zatkanie (blokadę) nosa i uczucie rozpierania,
• wodnisty wyciek z nosa, z czasem gęstniejący i zmieniający barwę na żółtą lub zielonkawą,
• napadowe kichanie,
• upośledzenie węchu,
• spływanie wydzieliny po tylnej ścianie gardła i odruchowy kaszel,
• niekiedy stan podgorączkowy i lekkie rozbicie, słabiej wyrażone niż w grypie.

Czerwone flagi ostrego nieżytu nosa

Z czym różnicować ostry nieżyt nosa

Wirusowy katar trzeba oddzielić od kilku stanów o podobnym początku. W alergicznym nieżycie nosa dominują świąd nosa, napadowe kichanie oraz świąd i łzawienie oczu, objawy nawracają sezonowo lub po kontakcie z alergenem i przebiegają bez gorączki oraz rozbicia. Przeziębienie to szerszy zespół, w którym katar jest tylko jednym z objawów, obok bólu gardła, kaszlu, bólu głowy i rozbicia. Ostre bakteryjne zapalenie zatok sugerują ropny wyciek, ból i rozpieranie twarzy oraz gorączka utrzymujące się ponad 10 dni lub nawracające po przejściowej poprawie. Ciało obce w nosie u dziecka daje jednostronny, cuchnący, ropny lub podbarwiony krwią wyciek, a płynotok mózgowo-rdzeniowy po urazie – jednostronny, przejrzysty i wodnisty wyciek nasilający się przy pochylaniu głowy.

Rozpoznanie ostrego nieżytu nosa

Rozpoznanie jest kliniczne i opiera się na wywiadzie oraz badaniu, bez rutynowych badań dodatkowych. Charakterystyczny jest krótki, samoograniczający się przebieg z ewolucją wydzieliny od wodnistej do gęstej. Zmiana barwy wydzieliny na żółtą lub zieloną nie świadczy o zakażeniu bakteryjnym i sama w sobie nie jest wskazaniem do antybiotyku². Do lekarza kieruje się przy objawach alarmowych lub przebiegu odbiegającym od typowego, zwłaszcza utrzymywaniu się objawów ponad 10 dni lub nawrocie gorączki.

Postępowanie przy pierwszym stole

Schemat od metod nawilżających, przez leki obkurczające i objawowe, po skierowanie do lekarza – w katarze wirusowym antybiotyk nie jest potrzebny.

Farmakoterapia

Roztwory soli fizjologicznej i morskiej

Pierwszy, najbezpieczniejszy wybór do nawilżania i mechanicznego oczyszczania nosa, odpowiedni dla dzieci, kobiet w ciąży i osób z chorobami serca. Działanie jest wyłącznie objawowe, a dowody na skuteczność ograniczone³.

• sól fizjologiczna 0,9% – donosowo, wielokrotnie w ciągu dnia
• izotoniczna lub hipertoniczna woda morska – Marimer, Sterimar, Physiomer, Aqua Maris

Donosowe leki obkurczające

Sympatykomimetyki imidazolinowe szybko udrożniają nos przez obkurczenie naczyń błony śluzowej, ale działają tylko objawowo i nie skracają infekcji. Są skuteczne doraźnie, dozwolone maksymalnie przez 5–7 dni ze względu na ryzyko polekowego nieżytu nosa.

• ksylometazolina – 0,1% u dorosłych, 0,05% u dzieci, do 3 razy na dobę (Otrivin, Xylometazolin WZF)
• oksymetazolina – 0,05% u dorosłych, 2–3 razy na dobę (Nasivin)

Doustne leki obkurczające

Pseudoefedryna zmniejsza obrzęk błony śluzowej ogólnoustrojowo i bywa łączona z lekami przeciwbólowymi oraz przeciwhistaminowymi w preparatach na przeziębienie. Skuteczność objawowa jest umiarkowana, a profil bezpieczeństwa ogranicza jej stosowanie⁶.

• pseudoefedryna – 60 mg co 4–6 h, maksymalnie 240 mg na dobę (Sudafed, w połączeniach Cirrus, Modafen, Gripex) (przeciwwskazana przy niekontrolowanym nadciśnieniu i ciężkiej chorobie nerek)

Leki przeciwhistaminowe I generacji

Tylko leki I generacji, o działaniu uspokajającym, dają niewielki i krótkotrwały efekt na wyciek oraz kichanie w pierwszych dobach kataru, klinicznie mało istotny i okupiony sennością, a u dzieci korzyści nie wykazano⁹. Leki II generacji w katarze infekcyjnym są nieskuteczne.

• klemastyna, dimetynden, difenhydramina – w preparatach złożonych na przeziębienie, doraźnie (senność, ostrożnie u kierowców i osób starszych)

Bromek ipratropium donosowo

Donosowy lek przeciwcholinergiczny hamujący wydzielanie śluzu, opcja przy dominującym wodnistym wycieku bez wpływu na uczucie zatkania nosa. U dzieci w wieku 2–5 lat jest dobrze tolerowany i skuteczny¹⁰.

• bromek ipratropium – 0,06% donosowo 2–3 razy na dobę, w Polsce w połączeniu z ksylometazoliną (Otrivin ipra Max)

Edukacja pacjenta

Powikłania i rokowanie ostrego nieżytu nosa

Rokowanie jest dobre, a objawy ustępują samoistnie zwykle w ciągu 7–10 dni, przy czym wydzielina może przejściowo zgęstnieć i zmienić barwę bez znaczenia bakteryjnego¹. Rzadkie powikłania wynikają głównie z nadkażenia bakteryjnego:

• wtórne bakteryjne zapalenie zatok przynosowych,
• ostre zapalenie ucha środkowego (zwłaszcza u dzieci),
• zaostrzenie astmy lub przewlekłej obturacyjnej choroby płuc,
• rzadko szerzenie się zakażenia do oczodołu lub wnętrza czaszki.

Osobnym, jatrogennym powikłaniem jest polekowy nieżyt nosa (rhinitis medicamentosa) po zbyt długim stosowaniu donosowych leków obkurczających⁵.

Profilaktyka ostrego nieżytu nosa

Podstawą jest higiena rąk, unikanie dotykania oczu i nosa oraz ograniczenie bliskiego kontaktu z osobami zakażonymi, bo nie ma skutecznego leczenia przyczynowego ani szczepienia chroniącego przed rynowirusami¹. Szczepienie przeciw grypie chroni jedynie przed grypą, a nie przed pospolitym katarem.