Wyciąg tymiankowy płynny

Wyciąg tymiankowy płynny to gotowy płynny przetwór roślinny, w recepturze używany przede wszystkim jako składnik syropu tymiankowego złożonego oraz mieszanek doustnych. Farmakopea Polska XIII prowadzi dla niego monografię narodową i podaje jeden sposób wytwarzania, przez wytrawienie ziela tymianku mieszaniną wodorotlenku amonowego, glicerolu, etanolu i wody¹. W rejestrze surowców farmaceutycznych figuruje jeden preparat, w opakowaniu hurtowym².

Charakterystyka wyciągu tymiankowego płynnego

Pod jakimi nazwami występuje wyciąg tymiankowy płynny?

Monografia nosi tytuł łaciński Thymi extractum fluidum, a jej polska nazwa to wyciąg tymiankowy płynny³. Pod tą samą nazwą przetwór figuruje w rejestrze surowców farmaceutycznych².

W receptach i zestawieniach surowców pozycja ta bywa prowadzona jako nalewka z tymianku, a przetworem farmakopealnym jest wyciąg płynny, bo nalewki tymiankowej Farmakopea Polska XIII nie opisuje. Różnica dotyczy mocy przetworu. Wyciąg powstaje z 1 części ziela i 3 części mieszaniny ekstrakcyjnej¹, a nalewki wytwarza się z 1 części substancji roślinnej i 10 albo 5 części rozpuszczalnika⁴.

Surowcem wyjściowym jest ziele tymianku, czyli całe liście i kwiaty oddzielone od łodyg wcześniej wysuszonego ziela Thymus vulgaris L. lub Thymus zygis L. albo mieszaniny obydwu gatunków⁵. Preparat, do którego wyciąg wchodzi, ma własną monografię pod nazwą Thymi sirupus compositus, z synonimem Sirupus Thymi compositus⁶. Odpowiedniki nazw z recept i receptariuszy zbiera wykaz synonimów recepturowych.

Jak wygląda wyciąg tymiankowy płynny i z czym się miesza?

Farmakopea opisuje wygląd krótko, jako ciemnobrunatną ciecz o swoistym zapachu³. Monografia ogólna dokłada cechę wspólną całej grupie, bo podczas przechowywania wyciągów płynnych może powstać niewielki osad, a przetwór wolno wtedy przesączyć⁴.

O mieszalności rozstrzyga skład mieszaniny ekstrakcyjnej, w której obok wody stoją etanol i glicerol¹. Wszystkie trzy rozpuszczalniki mieszają się ze sobą⁷, więc wyciąg zachowuje się w recepcie jak roztwór wodno-etanolowy.

Z tego układu wynika sposób pracy przy stole. Do mieszanek i syropów wyciąg wprowadza się wprost, a przy recepcie z olejem albo roztworem olejowym potrzebny jest emulgator lub substancja dyspergująca⁷. Zawartość etanolu odczytuje się z etykiety, bo to ona ją deklaruje, a monografia sprawdza zgodność przetworu z deklaracją¹, przy czym monografia ogólna nakazuje podać ją w procentach objętościowych⁴. Udział etanolu w gotowym leku przeliczysz kalkulatorem etanolu do receptury.

Zastosowanie wyciągu tymiankowego płynnego w recepturze

W jakich lekach recepturowych pojawia się wyciąg tymiankowy płynny?

Podstawowym zastosowaniem jest syrop tymiankowy złożony, czyli syrop zawierający tymol oraz płynny wyciąg tymiankowy⁶. Gotowy preparat jest ciemnobrunatną, przezroczystą cieczą o zapachu tymianku, a jego skład na 1000 cz. obejmuje pięć składników⁸.

• wyciąg tymiankowy płynny – 150,0 cz.
• etanol 96% – 5,0 cz.
• wodorotlenek amonowy 10% – 3,0 cz.
• tymol – ilość potrzebna
• syrop prosty – ilość potrzebna do uzupełnienia do 1000 cz.

Poza tym preparatem wyciąg wchodzi do mieszanek doustnych, zapisywanych zwykle w ilości od 60,0 do 250,0 g i dawkowanych łyżką lub łyżeczką⁷. Ilość leku przypadającą na jedną łyżkę wylicza kalkulator dawki w mikstury.

Do czego stosuje się przetwory z ziela tymianku?

Monografia zielarska Unii Europejskiej opisuje przetwory z ziela tymianku jako tradycyjne roślinne produkty lecznicze i podaje jedno wskazanie, kaszel produktywny towarzyszący przeziębieniu⁹. Postaciami są rozdrobniony surowiec zaparzany jako herbatka oraz przetwory w płynnych i stałych postaciach doustnych⁹, a wyciąg tymiankowy płynny należy do tej drugiej grupy.

Stężenia i dawki wyciągu tymiankowego płynnego

Stężenia stosowane wynikają z receptur, w których wyciąg jest składnikiem. W syropie tymiankowym złożonym przypada na niego 150,0 cz. na 1000 cz. gotowego preparatu, czyli 15% jego masy⁸. Udział surowca w gotowym leku przeliczysz kalkulatorem stężeń recepturowych.

Moc przetworu wyznacza sposób wytrawiania. Przepis farmakopealny prowadzi ekstrakcję z 1 części ziela i 3 części mieszaniny¹, podczas gdy monografia ogólna opisuje wyciągi płynne jako preparaty, w których zwykle 1 część masy odpowiada 1 części masy wysuszonej substancji roślinnej¹⁰. Dla wyciągu o takim samym składzie rozpuszczalnika, w proporcjach 1:20:70:109, monografia zielarska podaje stosunek surowca do wyciągu od 1:2 do 1:2,5⁹, czyli przetwór farmakopealny jest słabszy niż typowy wyciąg płynny.

Dawki te opisują tradycyjne stosowanie gotowej postaci według monografii zielarskiej, nie są wielkościami farmakopealnymi⁹. Dawkę dla dorosłych podano w gramach, a dziecięcą w mililitrach, i te dwie jednostki godzi gęstość względna wyciągu, mieszcząca się między 0,990 a 1,015¹. U dzieci poniżej 4 lat wyciągu nie zaleca się, bo stan wymaga wcześniejszej porady lekarskiej⁹.

Niezgodności recepturowe wyciągu tymiankowego płynnego

Kluczowe niezgodności recepturowe wynikają z zawartości etanolu, która rozstrzyga o mieszalności wyciągu z pozostałymi składnikami leku i o trwałości składników wrażliwych na alkohol.

• Oleje i roztwory olejowe. Roztwory wodne i wodno-etanolowe nie mieszają się z olejami i roztworami olejowymi, więc lek rozdziela się na warstwy. Poprawa polega na dodaniu emulgatora albo substancji dyspergującej⁷.
• Diuretyna. Z roztworu diuretyny wytrąca się osad teobrominy nawet przy nieznacznym zakwaszeniu środowiska, czyli w obecności odwarów, wyciągów, syropów i nalewek. Diuretynę wydaje się wtedy w postaci proszków⁷.
• Pepsyna. Pepsyna ma budowę peptydową i unieczynniają ją kwas solny w stężeniu powyżej 0,5% oraz etanol, a jednoczesna obecność obu składników rozkład przyspiesza. W mieszance z pepsyną enzym rozpuszcza się w całej ilości wody, potem dodaje się syrop i nalewkę, a kwas solny na końcu, i takiej mieszanki się nie sączy⁷.

Sama obecność wyciągu albo syropu tymiankowego w mieszance niezgodności nie tworzy. W recepcie z fosforanem kodeiny, chlorowodorkiem efedryny, metamizolem sodu, benzoesanem sodu i 170,0 cz. syropu tymiankowego na 200,0 cz. leku słabe zasady wytrącają składniki alkalizujące, czyli metamizol sodu i benzoesan sodu, a poprawa polega na dodaniu roztworu fosforanu kodeiny i chlorowodorku efedryny na końcu⁷.

Pary składników z konkretnej recepty sprawdzisz w analizatorze niezgodności recepturowych.

Sporządzanie preparatów z wyciągiem tymiankowym płynnym

Sam wyciąg powstaje przez wytrawienie 1 części ziela tymianku 3 częściami mieszaniny o składzie 1 cz. wodorotlenku amonowego 10%, 20 cz. glicerolu 85%, 70 cz. etanolu 90% (V/V)–96% (V/V) i 109 cz. wody¹. Apteka pracuje na gotowym surowcu, a farmakopealny przepis, który realnie wykonuje, dotyczy syropu tymiankowego złożonego⁸.

1. Zmieszać wyciąg tymiankowy płynny z wodorotlenkiem amonowym 10%.
2. Po kilku dniach przesączyć.
3. Do przesączu dodać tymol rozpuszczony w etanolu 96%.
4. Zmieszać i uzupełnić syropem prostym do 1000 cz.

Krok drugi rozkłada wykonanie na kilka dni, bo mieszanina wyciągu z wodorotlenkiem amonowym odstaje przed sączeniem⁸. W mieszankach obowiązuje odrębna kolejność, wynikająca ze zmian odczynu, jakie wnoszą składniki płynne⁷.

1. Rozpuścić w wodzie substancje stałe, jeżeli są rozpuszczalne.
2. Uzupełnić lek wodą do przepisanej masy.
3. Na końcu dodać wyciągi płynne, nalewki i syropy.

Przechowywanie i trwałość wyciągu tymiankowego płynnego

Wyciąg przechowuje się w dobrze zamkniętym pojemniku, chroniąc od światła¹, co powtarza wymaganie monografii ogólnej dla całej grupy wyciągów płynnych⁴. Osad powstały w czasie przechowywania nie dyskwalifikuje surowca, bo monografia ogólna przewiduje jego usunięcie przez sączenie⁴. Etykieta podaje zawartość etanolu w procentach objętościowych⁴, a gotowy syrop tymiankowy złożony przechowuje się tak samo jak sam wyciąg, w dobrze zamkniętym pojemniku i bez dostępu światła⁸.

Bezpieczeństwo stosowania wyciągu tymiankowego płynnego

Przeciwwskazaniem jest nadwrażliwość na substancję czynną oraz na inne rośliny z rodziny jasnotowatych, Lamiaceae⁹. Wystąpienie duszności, gorączki lub ropnej plwociny wymaga kontaktu z lekarzem, tak samo jak nasilenie objawów w trakcie stosowania i utrzymywanie się ich dłużej niż tydzień⁹. Z działań niepożądanych opisano dolegliwości żołądkowe o nieznanej częstości, a przypadków przedawkowania nie zgłoszono⁹.

W ciąży i w okresie karmienia piersią stosowania nie zaleca się, ponieważ danych o bezpieczeństwie nie ustalono⁹. Nalewki i wyciągi zawierające etanol wymagają oznakowania zgodnego z wytyczną dotyczącą substancji pomocniczych⁹.

Czy wyciąg tymiankowy płynny podlega wykazom farmakopealnym?

Wyciąg tymiankowy płynny nie występuje w Wykazie A, Wykazie B ani Wykazie N¹¹. Pełne zestawienia portal publikuje osobno jako wykaz A, wykaz N i wykaz P.

Surowce dopuszczone do obrotu

Zestawienie na podstawie rejestru².