Olejek eukaliptusowy

Olejek eukaliptusowy to surowiec recepturowy stosowany w etanolowych roztworach do płukania gardła. Farmakopea Polska XIII opisuje go jako olejek eteryczny otrzymany przez destylację z parą wodną i rektyfikację ze świeżych liści lub świeżych szczytowych gałązek gatunków Eucalyptus bogatych w 1,8-cyneol, głównie Eucalyptus globulus Labill., Eucalyptus polybractea R.T.Baker i Eucalyptus smithii R.T.Baker¹. Do recepty wchodzi rzadko wprost, częściej jako składnik preparatu galenowego, a w rejestrze surowców farmaceutycznych figuruje w opakowaniach od 5 mL do 1 litra².

Charakterystyka olejku eukaliptusowego

Jak nazywa się olejek eukaliptusowy na recepcie i w rejestrze?

Nazwa łacińska monografii to Eucalypti aetheroleum, polska olejek eteryczny eukaliptusowy, a angielska Eucalyptus oil¹. W rejestrze surowców farmaceutycznych ten sam surowiec występuje pod dwiema nazwami naraz, jako Oleum Eucalypti u jednego wytwórcy i jako olejek eukaliptusowy u drugiego². Pierwsza z nich jest formą receptariuszową, druga stoi na opakowaniu aptecznym. Odpowiedniki nazw z recept zbiera wykaz synonimów recepturowych.

Jak wygląda olejek eukaliptusowy i w czym się rozpuszcza?

Farmakopea opisuje surowiec jako bezbarwną lub jasnożółtą ciecz o zapachu przypominającym 1,8-cyneol¹. Rozpuszczalność monografia określa wyłącznie względem etanolu i podaje ją nie jako proporcję, lecz jako liczbę objętości rozpuszczalnika przypadających na naważkę.

Z tego układu wynika rzecz, której nie widać po samej nazwie surowca. Dwie butelki olejku eukaliptusowego mogą wymagać różnej ilości etanolu na tę samą naważkę, bo im bogatszy w cyneol jest olejek, tym mniej rozpuszczalnika potrzeba.

Gęstość względna olejku mieści się w granicach od 0,906 do 0,927¹, więc mililitr waży mniej niż gram. Rozbieżność jednostek jest tu realna, bo rejestr wykazuje ten sam surowiec raz w opakowaniu odmierzanym na masę, 25 g, a raz na objętość, od 5 mL do 1 litra². Masę odpowiadającą liczbie kropli podaje kalkulator kropli do receptury.

Zastosowanie olejku eukaliptusowego w recepturze

Farmakopea Polska XIII przewiduje dla olejku eukaliptusowego jedno zastosowanie recepturowe z własnym przepisem. Jest nim płukanka zapobiegawcza, sporządzana w aptece jako koncentrat i rozcieńczana dopiero na etapie stosowania³.

Gargarisma prophylacticum (Roztwór do płukania gardła), koncentrat do sporządzania płynu do płukania gardła. Przezroczysty etanolowy roztwór kwasu benzoesowego i kwasu salicylowego z dodatkiem olejków eterycznych, do którego wolno dodać barwnik³.

• etanol 90% (V/V) – 230,0 cz.
• kwas salicylowy – 5,0 cz.
• kwas benzoesowy – 5,0 cz.
• olejek eteryczny miętowy – 1,5 cz.
• tymol – 0,5 cz.
• olejek eteryczny eukaliptusowy – 0,2 cz.

Olejek eukaliptusowy ma w tym przepisie najmniejszy udział ze wszystkich składników, a nośnikiem całości pozostaje etanol³.

Stężenia i dawki maksymalne olejku eukaliptusowego

Stężenia stosowane wyznacza przepis farmakopealny preparatu. W koncentracie płukanki olejek eteryczny eukaliptusowy wchodzi w ilości 0,2 cz. wobec 230,0 cz. etanolu 90%³. Jest to udział w przepisie, a nie granica, powyżej której surowca stosować nie wolno.

Koncentrat nie jest przy tym postacią gotową do użycia, bo Farmakopea przewiduje płukanie gardła dopiero po jego rozcieńczeniu³. Udział olejku w płynie, który trafia do ust, jest więc niższy niż w preparacie wydawanym z apteki. Proporcje własnych rozcieńczeń przelicza kalkulator stężeń recepturowych.

Niezgodności recepturowe olejku eukaliptusowego

Niezgodności olejku eukaliptusowego mają charakter fizyczny. Surowiec utrzymuje się w postaci płynnej dzięki etanolowi i nie znosi powietrza nad swoją powierzchnią.

• Woda w składzie. Monografia opisuje rozpuszczalność olejku wyłącznie względem etanolu¹, a farmakopealna płukanka stoi w całości na etanolu 90%³. Woda wchodzi do niej dopiero przy stosowaniu, bo preparatem sporządzanym w aptece jest koncentrat, a nie gotowy płyn³.
• Powietrze w napoczętym opakowaniu. Monografia ogólna olejków eterycznych wymaga pojemnika całkowicie wypełnionego i hermetycznego, chronionego od światła⁴. Opakowanie w części opróżnione zostawia nad surowcem warstwę powietrza, czego ten wymóg wprost zakazuje. Farmakopea dopuszcza zresztą dodanie do olejku eterycznego przeciwutleniacza, a jego nazwę i stężenie nakazuje podać na etykiecie⁴.
• Ciepło przy przechowywaniu preparatu. Sam surowiec wymaga temperatury nie wyższej niż 25 °C¹, a gotowy koncentrat płukanki nie wyższej niż 15 °C³. Preparat ma więc ostrzejszy wymóg temperaturowy niż olejek, z którego powstał.

Połączenie olejku eukaliptusowego z kwasem salicylowym, kwasem benzoesowym, tymolem i olejkiem miętowym niezgodnością nie jest, mimo że w jednym roztworze spotykają się dwa kwasy i dwa różne olejki eteryczne. Wszystkie te składniki stoją obok siebie w farmakopealnym przepisie płukanki³.

Pary składników z konkretnej recepty sprawdzisz w analizatorze niezgodności recepturowych.

Sporządzanie preparatów z olejkiem eukaliptusowym

Farmakopealny przepis płukanki układa czynności w stałej kolejności i olejki wprowadza dopiero po rozpuszczeniu substancji stałych³.

1. Kwas benzoesowy, kwas salicylowy i tymol rozpuścić w części etanolu 90% (V/V).
2. Dodać olejek eteryczny miętowy oraz olejek eteryczny eukaliptusowy.
3. Uzupełnić etanolem 90% (V/V).

Kolejność nie jest tu obojętna. Substancje stałe rozpuszczają się w rozpuszczalniku jeszcze wolnym od olejków, a olejek eukaliptusowy trafia dopiero do gotowego roztworu³. Ilość etanolu o żądanej mocy podaje kalkulator etanolu do receptury.

Przechowywanie i trwałość olejku eukaliptusowego

Farmakopea stawia olejkowi eukaliptusowemu dwa warunki naraz. Monografia szczegółowa ogranicza temperaturę do nie wyższej niż 25 °C¹, a monografia ogólna olejków eterycznych wymaga pojemnika całkowicie wypełnionego i hermetycznego, chronionego od światła⁴. Warunek całkowitego wypełnienia sprawia, że opakowanie napoczęte i w części opróżnione przestaje spełniać wymaganie farmakopealne. Gotowy koncentrat płukanki przechowuje się w dobrze zamkniętym pojemniku, w temperaturze nie wyższej niż 15 °C, chroniąc od światła³.

Etykieta olejku eterycznego niesie przy tym więcej niż samą nazwę surowca. Farmakopea nakazuje podać na niej typ lub chemotyp olejku, warunki przechowywania oraz nazwę i stężenie każdego dodanego przeciwutleniacza⁴.

Bezpieczeństwo stosowania olejku eukaliptusowego

Czy olejek eukaliptusowy podlega wykazom farmakopealnym?

Olejek eukaliptusowy nie występuje w Wykazie A, Wykazie B ani Wykazie N⁵. Pełne zestawienia portal publikuje osobno jako wykaz A, wykaz N i wykaz P.

Surowce dopuszczone do obrotu

Zestawienie na podstawie rejestru².