Olejek lawendowy

Olejek lawendowy to olejek eteryczny otrzymywany przez destylację z parą wodną kwitnących szczytów Lavandula angustifolia Mill. (Lavandula officinalis Chaix)¹. W recepturze aptecznej ma dwa zastosowania z własnymi przepisami farmakopealnymi, spirytus mydlany i maść zmiękczającą, a w obu wchodzi jako ostatni składnik, do połączonej już reszty przepisu^2,3. W rejestrze surowców farmaceutycznych figuruje u dwóch podmiotów, w opakowaniach odmierzanych raz na masę, raz na objętość⁴.

Charakterystyka olejku lawendowego

Jak nazywa się olejek lawendowy na recepcie i w rejestrze?

Monografia nosi tytuł Lavandulae aetheroleum, polską nazwę olejek eteryczny lawendowy i angielską Lavender oil¹. W rejestrze surowców farmaceutycznych ten sam surowiec występuje pod dwiema nazwami naraz, jako Oleum Lavandulae u jednego wytwórcy i jako olejek lawendowy u drugiego⁴. Pierwsza z nich jest formą receptariuszową i pod nią surowiec pojawia się na starszych receptach, druga stoi na opakowaniu aptecznym. Odpowiedniki nazw z recept zbiera wykaz synonimów recepturowych.

Monografia obejmuje olejek z jednego gatunku lawendy¹, a Farmakopea nakazuje podać typ lub chemotyp olejku eterycznego na etykiecie⁵. Pochodzenie surowca rozstrzyga więc etykieta opakowania, a nie sama nazwa handlowa.

Jak wygląda olejek lawendowy i w czym się rozpuszcza?

Farmakopea opisuje surowiec jako bezbarwną lub jasnożółtą, przezroczystą ciecz o złożonym zapachu przypominającym octan linalilu¹. Zachowanie olejku wobec rozpuszczalników wyznaczają przepisy preparatów, do których wchodzi.

Z tego układu wynika sposób wprowadzania surowca do preparatu. Do roztworu etanolowego olejek trafia jako osobno przygotowany roztwór, a nie wprost do reszty składu², natomiast do podłoża tłuszczowego wchodzi bez pośrednika, wmieszany w zastygniętą masę³.

Gęstość względna olejku mieści się w granicach od 0,878 do 0,892¹, więc mililitr waży mniej niż gram. Rozbieżność jednostek jest przy tym surowcu realna, bo sama Farmakopea odmierza go raz na masę, 1,0 cz. w spirytusie mydlanym², a raz na objętość, 0,2 mL w maści zmiękczającej³. Tak samo dzieli się rynek, bo jeden wytwórca sprzedaje olejek w opakowaniu 25 g, a drugi w opakowaniach od 5 mL do 1 litra⁴. Masę odpowiadającą liczbie kropli podaje kalkulator kropli do receptury.

Zastosowanie olejku lawendowego w recepturze

Farmakopea Polska XIII przewiduje dla olejku lawendowego dwa preparaty z własnymi monografiami narodowymi. W obu ma najmniejszy udział w składzie i w obu odpowiada za zapach gotowej postaci.

Spirytus mydlany (Saponis kalini spiritus, syn. Solutio Saponis spirituosa) to etanolowy roztwór mydła potasowego, żółtobrunatna, przezroczysta ciecz o zapachu lawendy².

• mydło potasowe – 50,0 cz.
• etanol (96%) – 49,0 cz.
• olejek eteryczny lawendowy – 1,0 cz.²

Maść zmiękczająca (Unguentum leniens, syn. Cold cream, Unguentum emoliens, Unguentum refrigerans) to podłoże maściowe o charakterze kremu lipofilowego, biaława, jednorodna, miękka masa o zapachu olejku eterycznego lawendowego³.

• olej rzepakowy oczyszczony – 62,0 cz.
• palmitynian cetylu – 15,0 cz.
• woda oczyszczona – 15,0 cz.
• wosk biały – 8,0 cz.
• olejek eteryczny lawendowy – 0,2 mL³

Stężenia olejku lawendowego w preparatach recepturowych

Stężenia stosowane wyznaczają przepisy farmakopealne obu preparatów. W spirytusie mydlanym olejek wchodzi w ilości 1,0 cz. na 100,0 cz. składu², a w maści zmiękczającej w ilości 0,2 mL na 100,0 cz. podłoża³. Są to udziały w przepisie, a nie granice, powyżej których surowca stosować nie wolno.

Udział przeliczony na inną masę preparatu podaje kalkulator stężeń recepturowych.

Niezgodności recepturowe olejku lawendowego

• Gorące podłoże. W maści zmiękczającej olejek wchodzi dopiero do masy zastygniętej, po wymieszaniu ciepłego stopu z ciepłą wodą³. Dodanie go wcześniej, do stopionych wosków i oleju, kłóci się z kolejnością przepisu.
• Wprowadzenie olejku wprost do roztworu. Spirytus mydlany nie powstaje przez wkroplenie olejku do roztworu mydła. Farmakopea rozpuszcza olejek osobno w 9 cz. etanolu 96% i dopiero ten roztwór łączy z pozostałą częścią przepisu².
• Powietrze w napoczętym opakowaniu. Monografia ogólna olejków eterycznych wymaga pojemnika całkowicie wypełnionego i hermetycznego, chronionego od światła⁵. Opakowanie w części opróżnione zostawia nad surowcem warstwę powietrza, czego ten wymóg wprost zakazuje. Farmakopea dopuszcza zresztą dodanie do olejku eterycznego przeciwutleniacza, a jego nazwę i stężenie nakazuje podać na etykiecie⁶.

Sąsiedztwo olejku lawendowego z mydłem potasowym niezgodnością nie jest, choć mydło jest solą o odczynie zasadowym, bo oba składniki stoją obok siebie w przepisie spirytusu mydlanego². Nie jest nią również sąsiedztwo olejku i wody, bo w maści zmiękczającej woda wchodzi w skład kremu lipofilowego, a po rozsmarowaniu preparatu na szkiełku nie są widoczne jej krople³.

Pary składników z konkretnej recepty sprawdzisz w analizatorze niezgodności recepturowych.

Sporządzanie preparatów z olejkiem lawendowym

Spirytus mydlany Farmakopea składa z dwóch osobno przygotowanych roztworów².

1. Mydło potasowe rozpuścić w 40,0 cz. etanolu 96%.
2. Olejek eteryczny lawendowy rozpuścić w 9 cz. etanolu 96%.
3. Roztwór olejku dodać do roztworu mydła i zmieszać.
4. Pozostawić 24 h, a następnie przesączyć.

Maść zmiękczająca powstaje przez zemulgowanie wody w stopionej fazie tłuszczowej, a olejek zamyka procedurę³.

1. Palmitynian cetylu i wosk biały stopić i zmieszać z ogrzanym olejem rzepakowym.
2. Do ciepłej masy dodawać porcjami ciepłą wodę, mieszając do zastygnięcia.
3. Dodać olejek eteryczny lawendowy i dokładnie zmieszać.

Etanol 96% wchodzi do spirytusu mydlanego dwiema porcjami, 40,0 cz. i 9 cz., i obie odmierza się z tego samego surowca². Ilość spirytusu o żądanej mocy wylicza kalkulator etanolu do receptury.

Przechowywanie i trwałość olejku lawendowego

Farmakopea stawia olejkowi lawendowemu dwa warunki naraz. Monografia szczegółowa ogranicza temperaturę do nie wyższej niż 25 °C⁷, a monografia ogólna olejków eterycznych wymaga pojemnika całkowicie wypełnionego i hermetycznego, chronionego od światła⁵. Warunek całkowitego wypełnienia sprawia, że opakowanie napoczęte i w części opróżnione przestaje spełniać wymaganie farmakopealne.

Gotowe preparaty mają własne warunki, przy czym maść jest pod tym względem wymagająca bardziej niż surowiec. Spirytus mydlany przechowuje się w dobrze zamkniętym pojemniku, chroniąc od światła⁸, a maść zmiękczającą w dobrze zamkniętym pojemniku w temperaturze od 2 °C do 8 °C, również chroniąc od światła³, czyli w chłodziarce.

Etykieta olejku eterycznego niesie przy tym więcej niż samą nazwę surowca. Farmakopea nakazuje podać na niej typ lub chemotyp olejku, warunki przechowywania oraz nazwę i stężenie każdego dodanego przeciwutleniacza⁵.

Bezpieczeństwo stosowania olejku lawendowego

Czy olejek lawendowy podlega wykazom farmakopealnym?

Olejek lawendowy nie występuje w Wykazie A, Wykazie B ani Wykazie N⁹. Pełne zestawienia portal publikuje osobno jako wykaz A, wykaz N i wykaz P.

Surowce dopuszczone do obrotu

Zestawienie na podstawie rejestru⁴.