Potasu jodek

Potasu jodek (Kalii iodidum) jest substancją czynną stosowaną w recepturze doustnie i miejscowo, a jednocześnie surowcem, bez którego nie da się sporządzić dwóch najbardziej rozpoznawalnych preparatów jodowych – płynu Lugola i jodyny. Wchodzi w skład roztworów, mikstur, maści i kropli do oczu, a opisywane dla niego działanie obejmuje efekt przeciwzapalny i przeciwobrzękowy, wykrztuśny oraz przeciwgrzybiczy¹.

Charakterystyka jodku potasu

Jak wygląda jodek potasu i w czym się rozpuszcza?

Monografia opisuje surowiec jako biały lub prawie biały proszek albo bezbarwne kryształy². Rozpuszczalność rozstrzyga o tym, w której fazie preparatu surowiec się znajdzie.

Woda i glicerol przyjmują jodek potasu bez ograniczeń praktycznych, dlatego w recepturze rozpuszcza się go zawsze w fazie wodnej, także wtedy, gdy gotowy preparat jest etanolowy – w jodynie surowiec rozchodzi się w 6 częściach wody, a etanol dochodzi dopiero na końcu³.

Pod jakimi nazwami występuje jodek potasu?

Tytuł monografii brzmi Kalii iodidum, nazwa polska to potasu jodek, a angielska Potassium iodide². Na recepcie spotyka się dopełniacz Kalii iodidi, a w monografii narodowej maści – starszą formę Kalii iodati⁴. Wszystkie trzy podmioty w rejestrze nazywają surowiec „Potasu jodek”⁵. Nazwy z innych receptariuszy sprawdzisz w portalowym tłumaczu synonimów recepturowych.

Zastosowanie jodku potasu w recepturze

Po co dodaje się jodek potasu do preparatów z jodem?

Jod nie rozpuszcza się w wodzie, rozpuszcza się natomiast w etanolu i w stężonych roztworach jodków, a jodek potasu pełni w takich preparatach rolę stabilizującą i zapobiega powstawaniu drażniącego jodowodoru¹. Farmakopea podaje dwa przepisy oparte na tej zależności.

Roztwór wodny jodu (Iodi solutio aquosa), synonimy Solutio Iodi Lugoli i płyn Lugola, to czerwonobrunatna, przezroczysta ciecz o zapachu jodu, mieszająca się z wodą i z etanolem (96%)⁶.

• woda oczyszczona – 97,0 cz.
• jodek potasu – 2,0 cz.
• jod – 1,0 cz.

Spirytusowy roztwór jodu (Iodi solutio spirituosa), znany jako jodyna, jest stabilizowanym etanolowym roztworem jodu o barwie ciemnobrunatnej³.

• etanol (96%) – 90,0 cz.
• woda oczyszczona – 6,0 cz.
• jod – 3,0 cz.
• jodek potasu – 1,0 cz.

W jakich lekach recepturowych występuje sam jodek potasu?

Farmakopea opisuje jeden preparat, w którym jodek potasu jest substancją czynną. Maść z jodkiem potasu (Kalii iodati unguentum) to biała masa o jednorodnej konsystencji, bez zapachu, zawierająca od 9,0% do 11,0% jodku potasu rozproszonego w podłożu lipofilowym⁴.

• smalec wieprzowy – 82,0 cz.
• jodek potasu – 10,0 cz.
• woda oczyszczona – 8,0 cz.
• tiosiarczan sodu – 0,2 cz.

Poza przepisami farmakopealnymi polska praktyka apteczna opisuje cztery postacie z jodkiem potasu¹.

Roztwór doustny. Wodny roztwór wydawany po łyżeczce trzy razy dziennie, wymieszany z mlekiem dziecka.

• woda – 50,0
• jodek potasu – 0,5

Mikstura wykrztuśna. Osłodzona mikstura z benzoesanem sodu, po łyżce trzy razy dziennie.

• syrop prawoślazowy i woda w równych częściach – do 250,0
• jodek potasu – 6,0
• benzoesan sodu – 3,0

Płukanka do gardła. Roztwór glicerolowy z jodem i olejkiem miętowym.

• glicerol – 30,0
• jodek potasu – 6,0
• jod – 0,4
• olejek mięty pieprzowej – 4 krople

Krople do oczu. Roztwór z chlorowodorkiem pilokarpiny i kwasem borowym, podawany trzy razy dziennie.

• woda do oczu – 10,0
• kwas borowy – 0,1
• jodek potasu – 0,1
• chlorowodorek pilokarpiny – 0,05

Termin ważności takiego roztworu ocznego wyznacza kalkulator kropli do oczu.

Stężenia i dawki maksymalne jodku potasu

Zawartość jodku potasu w preparatach farmakopealnych mieści się w trzech przedziałach.

Przeliczenie ilości surowca na stężenie w recepcie o innej masie ułatwia kalkulator stężeń recepturowych.

Wykaz dawek obejmuje jodek potasu dla podania doustnego i podaje osobne wartości dla zastosowania leczniczego oraz dla profilaktyki niedoborów⁷.

Dawka lecznicza jest podana w gramach, a profilaktyczna w miligramach. Wartości z wykazu dotyczą mężczyzny w wieku 20–40 lat o masie około 70 kg bez chorób towarzyszących, a przeliczeń pediatrycznych nie wolno z nich wyprowadzać.

Jodek potasu nie należy do Wykazu A, Wykazu B ani Wykazu N⁸ – porównaj wykaz A oraz wykaz N. Nie figuruje także w wykazie P.

Niezgodności recepturowe jodku potasu

• Reakcje podwójnej wymiany. Preparaty zawierające jod dają osad z azotanem srebra i z chlorowodorkiem pilokarpiny¹.
• Metalowe przybory i opakowania. Jod reaguje z metalami, dlatego preparaty jodowe sporządza się przyborami z tworzywa sztucznego¹.
• Światło. Monografia nakazuje chronić surowiec od światła⁹, a to samo wymaganie powtarza się przy wszystkich trzech preparatach farmakopealnych z jodkiem potasu.
• Barwienie. Jod silnie barwi, co dotyczy zarówno pracy przy stole, jak i stosowania gotowego preparatu przez pacjenta¹.

Zestawienie jodku potasu z konkretną substancją z recepty sprawdzisz w portalowym analizatorze niezgodności recepturowych.

Sporządzanie preparatów z jodkiem potasu

We wszystkich przepisach farmakopealnych kolejność jest ta sama – najpierw powstaje wodny roztwór jodku potasu, a dopiero w nim rozpuszcza się jod, ponieważ czysty jod przechodzi do roztworu w stężonych roztworach jodków, a nie w wodzie¹.

Roztwór wodny jodu⁶:

1. Rozpuścić jodek potasu w 4 cz. wody.
2. W tym roztworze rozpuścić jod.
3. Uzupełnić wodą i zmieszać.

Spirytusowy roztwór jodu³:

1. Rozpuścić jodek potasu w wodzie.
2. W tym roztworze rozpuścić jod.
3. Mieszając, dodawać stopniowo etanol (96%).

Maść z jodkiem potasu⁴:

1. Rozpuścić jodek potasu i tiosiarczan sodu w wodzie.
2. Otrzymany roztwór dodawać stopniowo do smalcu wieprzowego, mieszając.

Preparat z nierozpuszczonymi kryształami czystego jodu nie nadaje się do wydania, bo jod w tej postaci działa toksycznie, drażni skórę i wywołuje rany oraz zmiany martwicze¹.

Przechowywanie i trwałość jodku potasu

Maść jest jedynym z tych preparatów, dla którego monografia wyznacza temperaturę 2–8°C.

Bezpieczeństwo stosowania jodku potasu

Wykaz dawek przypisuje jodkowi potasu działanie wykrztuśne oraz zahamowanie czynności tarczycy w krótkotrwałej kuracji⁷, a kierunek tego wpływu zależy od dawki – jodek potasu potrafi zarówno pobudzić, jak i zahamować czynność gruczołu¹.

Preparaty jodowe mają własne ograniczenie miejsca podania. Jodyna służy do odkażania nieuszkodzonej skóry, drobnych otarć i brzegów rany, a nałożona bezpośrednio na ranę silnie drażni tkanki i grozi zatruciem po wchłonięciu większej ilości jodu¹. Więcej przepisów i przeliczeń dla postaci recepturowych znajdziesz w dziale receptura.

Surowce dopuszczone do obrotu

Zestawienie na podstawie rejestru⁵.