Prośba o lek na receptę to najczęstszy powód interwencji farmaceuty w samoleczeniu. Francuska analiza 3366 przypadków

Prośba o lek wydawany wyłącznie z przepisu lekarza to najczęstsza sytuacja, w której farmaceuta wkracza w samoleczenie pacjenta. Odpowiadała za 34,8 proc. z 3366 interwencji farmaceutycznych zebranych w 201 aptekach ogólnodostępnych francuskiego regionu Owernia w latach 2017–2025¹. Interwencja rzadko kończyła się samą odmową. Najczęstszą reakcją farmaceuty było zaproponowanie innego preparatu (2117 interwencji), skierowanie do lekarza padło w 38,1 proc. przypadków, a porada dotycząca stylu życia w 23,9 proc. Pacjent przyjmował propozycję farmaceuty w 91,4 proc. interwencji.

Powody interwencji rozłożyły się następująco:

• prośba o lek wydawany z przepisu lekarza – 34,8 proc. (1173 interwencje),
• przeciwwskazanie wynikające ze stanu pacjenta, w tym alergia – 23,2 proc. (781),
• lek niewskazany przy zgłaszanych objawach – 17,2 proc. (579),
• konieczność konsultacji lekarskiej, czyli granica porady aptecznej – 10,4 proc. (350),
• interakcja lekowa – 4,7 proc. (158),
• ryzyko przedawkowania – 4,6 proc. (155),
• problem ze sposobem stosowania leku – 3,6 proc. (121),
• lek już stosowany bez efektu mimo właściwej dawki i czasu leczenia – 1,6 proc. (49).

Powodem prośby najczęściej był ból – 29,8 proc. wszystkich interwencji, przed przeziębieniem (13,1 proc.), kaszlem (10,8 proc.), podejrzeniem zapalenia pęcherza (3,5 proc.) i bezsennością (3,2 proc.). We francuskich aptekach interwencje dotyczyły najczęściej ibuprofenu (11,1 proc.), paracetamolu (6,3 proc.), oksomemazyny (4,8 proc.), połączeń z feniraminą (2,9 proc.) i fosfomycyny (2,9 proc.). Sama lista substancji odzwierciedla francuski rynek i francuskie zasady wydawania leków, więc nie przenosi się wprost na polską półkę.

Interakcje stały za 158 interwencjami. Najczęściej chodziło o ibuprofen (50 przypadków), ziele dziurawca (24) i kwas acetylosalicylowy (16). Ibuprofen i kwas acetylosalicylowy wchodziły w interakcje głównie z lekami przeciwzakrzepowymi (fluindion, apiksaban, rywaroksaban, warfaryna), a dziurawiec przede wszystkim z antykoncepcją estrogenowo-progestagenową. Ryzyko przedawkowania dotyczyło 155 interwencji i w 112 z nich chodziło o paracetamol – podawany samodzielnie albo ukryty w preparacie złożonym. Sumowanie dawki z kilku opakowań ułatwia kalkulator sumy paracetamolu z preparatów.

Problem wychodził niemal wyłącznie z rozmowy. Farmaceuta rozpoznawał go w wywiadzie z pacjentem w 95,2 proc. przypadków, podczas gdy historia lekowa dała sygnał w 12,7 proc., a indywidualny rekord farmaceutyczny zaledwie w 3,2 proc. Gdy pacjent odrzucał propozycję farmaceuty, w połowie przypadków powodem było przyzwyczajenie do konkretnego leku (27,6 proc.) albo chęć otrzymania wyłącznie tego produktu, o który prosił (23,8 proc.). W polskiej aptece przy prośbie o lek z przepisu lekarza dochodzi jeszcze jedna możliwość, której francuskie dane nie obejmują – przepisy przewidują w ściśle określonych sytuacjach receptę farmaceutyczną. O innej formie interwencji farmaceuty w farmakoterapię pisaliśmy już w tekście Przegląd lekowy prowadzony przez przeszkolonego farmaceutę zwiększył liczbę odstawionych leków u seniorów z hiperpolipragmazją.

Badanie jest opisowe i przekrojowe, a apteki zgłosiły się do niego same. Wszystkie działały w jednym regionie Francji, w Owernii, i przyjmowały studenta farmacji na praktykę zawodową pod opieką farmaceuty z uprawnieniami opiekuna. Odsetki opisują więc tę grupę aptek, nie ogół francuskiego rynku, i nie mówią, jak często prośba o lek bez recepty w ogóle kończy się interwencją. Dane zbierano przy tym tylko w pierwszym tygodniu każdego miesiąca, od lutego do maja, co według autorów mogło zawyżyć udział interwencji dotyczących przeziębienia, kaszlu i alergii. Mocną stroną są skala i jednolity formularz zgłoszeniowy – 3366 interwencji z 201 aptek zebranych w ciągu dziewięciu lat.