Rezorcyna

Rezorcyna to substancja czynna stosowana w recepturze wyłącznie zewnętrznie, w maściach, pastach oraz roztworach wodnych i spirytusowych. Farmakopea Polska XIII przypisuje jej działanie keratolityczne, bakteriobójcze i grzybobójcze, a zamiast dawek podaje dla niej zakres zalecanych stężeń osobno dla maści i pasty oraz osobno dla roztworu¹. Surowiec figuruje w farmakopealnym Wykazie substancji silnie działających², a w rejestrze surowców farmaceutycznych dostępny jest pod dwiema nazwami, rezorcynol i rezorcyna³.

Charakterystyka rezorcyny

Jak nazywa się rezorcyna w Farmakopei i w rejestrze?

Monografia nosi tytuł łaciński Resorcinolum, polski rezorcynol, a angielski Resorcinol⁴. Nazwa potoczna rezorcyna odnosi się do tej samej substancji i pod nią surowiec występuje w rejestrze u dwóch z trzech wytwórców, podczas gdy trzeci trzyma się nazwy farmakopealnej³. Odpowiedniki nazw z recept zbiera wykaz synonimów recepturowych.

Jak wygląda rezorcyna i w czym się rozpuszcza?

Farmakopea opisuje surowiec jako bezbarwny lub jasnoróżowawoszary, krystaliczny proszek albo kryształy, czerwieniejące pod wpływem światła i powietrza⁴. Rozpuszczalność monografia podaje jednym określeniem jakościowym dla obu rozpuszczalników⁴, a Farmakopea przelicza to określenie na objętość⁵.

Z tego układu wynika sposób wprowadzania surowca do preparatu. Rezorcyna nie zostaje w recepturze zawiesiną, bo rozpuszcza się i w wodzie, i w etanolu, więc do roztworów wodnych i spirytusowych wchodzi bezpośrednio, a do podłoży maściowych jako roztwór wodny⁶. Temperatura topnienia mieści się w granicach od 109 °C do 112 °C⁴ i jest niska na tyle, że w mieszaninach z innymi surowcami niskotopliwymi masa upłynnia się już w temperaturze pokojowej.

Zastosowanie rezorcyny w recepturze

Rezorcyna działa keratolitycznie, bakteriobójczo i grzybobójczo, a Farmakopea przewiduje dla niej jedną drogę podania, zewnętrzną¹. W recepturze wchodzi do maści, past oraz roztworów wodnych i spirytusowych stosowanych na trądzik, łojotokowe zapalenie skóry i łupież⁶.

Wielkość stężenia rozstrzyga o efekcie. W dolnej części zakresu rezorcyna działa przeciwbakteryjnie i ściągająco, w górnej keratolitycznie i złuszczająco, dlatego łączy się ją z siarką albo kwasem salicylowym w preparatach przeciwtrądzikowych⁶.

Stężenia i dawki maksymalne rezorcyny

Wykaz dawek Farmakopei Polskiej XIII podaje dla rezorcynolu zakres zalecanych stężeń, rozdzielony według postaci leku¹.

Zakresy przyjęto dla mężczyzny w wieku od 20 do 40 lat o masie ciała około 70 kg i mają charakter orientacyjny⁷. Farmakopea nie zawiera dawek dla dzieci ani przelicznika pediatrycznego, więc z tych wartości nie wyprowadza się stężeń dla najmłodszych. Zapis stężenia z recepty przeliczysz kalkulatorem stężeń recepturowych.

Co obowiązuje, gdy wykaz podaje stężenia, a nie dawki?

Przy podaniu zewnętrznym Farmakopea podaje zakres zalecanych stężeń substancji czynnej w danej postaci leku zamiast wartości dawek i ze względu na specyfikę tej drogi podania zwykle nie zamieszcza dawek maksymalnych⁷. Procedura zmniejszania ilości surowca w składzie leku recepturowego dotyczy surowców, dla których dawka maksymalna została ustalona⁷, więc przy rezorcynie punktem odniesienia dla oceny recepty jest zakres stężeń z wykazu, a nie limit masy surowca.

Niezgodności recepturowe rezorcyny

Kluczowe niezgodności recepturowe wynikają z niskiej temperatury topnienia surowca i z łatwości, z jaką się utlenia.

• Składniki tworzące mieszaniny eutektyczne. Z mentolem (mentholum), tymolem (thymolum), kamforą (camphora), fenolem (phenolum) i kwasem acetylosalicylowym (acidum acetylsalicylicum) rezorcyna daje mieszaninę eutektyczną o temperaturze topnienia niższej niż każdy ze składników osobno, przez co wspólnie rozcierane proszki wilgotnieją i upłynniają się⁶. Składniki rozciera się oddzielnie i adsorbuje na obojętnym proszku, na przykład na talku albo tlenku magnezu, albo rozdziela porcjami podłoża⁶.
• Substancje o odczynie zasadowym. Środowisko zasadowe przyspiesza utlenianie rezorcyny, więc preparat ciemnieje i przyjmuje barwę od różowej do brunatnej⁶. Zmiana barwy jest tu objawem rozkładu substancji czynnej, a nie samego zabarwienia podłoża.
• Silne utleniacze. Utleniacze rozkładają rezorcynę do barwnych produktów, dlatego nie łączy się jej z nimi w jednym preparacie⁶.

Pary składników z konkretnej recepty sprawdzisz w analizatorze niezgodności recepturowych.

Sporządzanie preparatów z rezorcyną

Roztwory wodne i spirytusowe powstają w kolejności wyznaczonej przez rozpuszczalność surowca⁶.

1. Odważyć rezorcynę i rozpuścić ją w części rozpuszczalnika, w wodzie oczyszczonej albo w etanolu.
2. Uzupełnić rozpuszczalnikiem do przepisanej masy preparatu.
3. Przelać do naczynia chroniącego od światła⁴.

Etanol potrzebny do roztworu spirytusowego odmierzysz kalkulatorem etanolu do receptury, który przelicza stężenie objętościowe na masowe i podaje ilość spirytusu o dostępnej mocy.

Do maści rezorcynę wprowadza się w postaci roztworu wodnego, sporządzonego w minimalnej ilości wody⁶.

1. Rozpuścić rezorcynę w najmniejszej ilości wody oczyszczonej, jaka wystarczy do rozpuszczenia.
2. Wprowadzić roztwór do podłoża zdolnego przyjąć wodę, absorpcyjnego albo emulsyjnego, mieszając do jednorodności.
3. Dodawać porcjami pozostałe podłoże i mieszać do uzyskania jednorodnej masy.

Ilość wody, jaką przyjmie podłoże, wyznacza jego liczba wodna, dlatego przy podłożach hydrofobowych o małej zdolności przyjmowania wody roztwór rezorcyny rozdziela się na porcje albo zmienia podłoże⁶. Gdy recepta zawiera składniki eutektyczne, rezorcynę rozciera się osobno i łączy z pozostałymi surowcami dopiero po zaadsorbowaniu ich na obojętnym proszku⁶. Stężenie gotowej maści obniżysz kalkulatorem rozcieńczania maści.

Przechowywanie i trwałość rezorcyny

Monografia stawia dla surowca jeden wymóg, chronić od światła⁴. Kryształy czerwienieją pod wpływem światła i powietrza⁴, więc surowiec trzyma się w dobrze zamkniętym opakowaniu nieprzepuszczającym światła, a silnie przebarwionego nie używa się do sporządzania leków⁶.

Gotowe preparaty, zwłaszcza roztwory wodne, mają ograniczoną trwałość i sporządza się je na bieżąco, w naczyniach chroniących od światła⁶.

Bezpieczeństwo stosowania rezorcyny

Co oznacza obecność rezorcyny w Wykazie B?

Rezorcynol figuruje w farmakopealnym Wykazie substancji silnie działających, czyli Wykazie B, bez oznaczenia § ani §§². Wykazy zestawiono dla ułatwienia stosowania przepisów prawa farmaceutycznego, w tym zasad wydawania leków z aptek i wystawiania recept, które przy substancjach silnie działających (Separanda) przewidują szczególną ostrożność lub specjalne zasady postępowania⁸. Znaki § i §§ wskazują substancje objęte przepisami o przeciwdziałaniu narkomanii, odpowiednio psychotropowe z grup III-P i IV-P wraz z prekursorami kategorii 1 oraz odurzające z grupy II-N i psychotropowe z grupy II-P⁸, a przy rezorcynolu ich nie ma. W Wykazie substancji bardzo silnie działających, czyli Wykazie A, rezorcynol nie występuje⁹, nie ma go również w Wykazie środków odurzających, czyli Wykazie N¹⁰. Pełne zestawienia portal publikuje osobno, wykaz A substancji bardzo silnie działających, wykaz N środków odurzających oraz wykaz P substancji psychotropowych.

W aptece przynależność do Wykazu B oznacza przechowywanie oddzielnie od pozostałych surowców, w oznakowanym miejscu⁶. Samych stężeń w preparacie wykaz nie ogranicza, bo te wyznacza wykaz dawek¹.

Rezorcyna jest przeznaczona wyłącznie do stosowania zewnętrznego¹ i wchłania się przez skórę, dlatego preparatów z nią nie nakłada się na rozległe ani uszkodzone powierzchnie⁶.

Surowce dopuszczone do obrotu

Zestawienie na podstawie rejestru³.