Metamizol sodowy

Metamizol sodowy to substancja czynna o działaniu przeciwbólowym, stosowana w recepturze w preparatach podawanych doustnie i doodbytniczo. Farmakopea Polska XIII opisuje go w monografii Metamizolum natricum monohydricum, czyli w postaci jednowodnej, i taka też postać jest w obrocie jako surowiec farmaceutyczny u wszystkich trzech wytwórców z rejestru. Surowiec należy do Wykazu B, a jego dawki maksymalne są ustalone dla czterech dróg podania, z czego dwie pracują przy stole recepturowym.

Charakterystyka metamizolu sodowego

Jak wygląda metamizol sodowy i w czym się rozpuszcza?

Monografia opisuje surowiec jako biały lub prawie biały, krystaliczny proszek¹. Rozpuszczalność różni się skrajnie między fazą wodną a lipofilową i monografia podaje ją dla trzech rozpuszczalników¹.

Z tego układu wynika sposób wprowadzania surowca do preparatu. Do roztworów doustnych, kropli i mikstur metamizol wchodzi jako roztwór wodny, a w podłożu tłuszczowym czopka pozostaje zawiesiną, którą trzeba rozprowadzić mechanicznie na miałko rozdrobnionym proszku. Przeliczenie stężenia procentowego na masę surowca w konkretnej ilości preparatu ułatwia kalkulator stężeń recepturowych.

Jakimi nazwami zapisuje się metamizol sodowy na recepcie?

Farmakopea prowadzi surowiec pod tytułem Metamizolum natricum monohydricum, z polską nazwą metamizol sodowy jednowodny i angielską metamizole sodium monohydrate¹. W Wykazie B ta sama substancja figuruje pod krótszą nazwą Metamizolum natricum², a rejestr surowców dopuszczonych do obrotu używa nazwy metamizol sodowy jednowodny³. Na receptach pojawiają się też Noraminophenazonum methanosulfonicum Natrium, Analgin i Novalgin⁴. Nazwy zapisane skrótem albo formą historyczną rozszyfrowuje tłumacz synonimów recepturowych.

Zastosowanie metamizolu sodowego w recepturze

Wykaz dawek FP XIII przypisuje metamizolowi działanie przeciwbólowe i podaje dawki dla czterech dróg podania: domięśniowej, dożylnej, doodbytniczej i doustnej⁵. W aptece pracują dwie ostatnie, bo obejmują postacie niejałowe: doustne roztwory, krople i proszki dzielone oraz czopki. Drogi wstrzykiwane wymagają preparatu jałowego.

W przykładowej mieszance doustnej metamizol stanowi 1%, czyli 2,0 g surowca na 200,0 g wodnego roztworu z syropem tymiankowym⁶. Ilość surowca odpowiadającą dawce w jednej łyżce lub łyżeczce przelicza kalkulator dawki w mikstury.

Stężenia i dawki maksymalne metamizolu sodowego

Wykaz dawek podaje dla metamizolu zarówno dawki zwykle stosowane, jak i dawki maksymalne, osobno dla każdej drogi podania, w gramach⁵.

Dla receptury rozstrzygają dwa pierwsze wiersze. Przy czopkach dawka maksymalna jednorazowa jest równa dawce zwykle stosowanej i wynosi 0,75 g, więc każda recepta na czopek z większą zawartością metamizolu przekracza dawkę maksymalną. Dawka dobowa 3,0 g pozostawia miejsce na cztery dawki po 0,75 g. Dawki z wykazu odnoszą się do mężczyzny w wieku 20–40 lat o masie około 70 kg bez chorób towarzyszących, a przeliczeń pediatrycznych się z nich nie wyprowadza.

Niezgodności recepturowe metamizolu sodowego

• Sole słabych zasad w roztworach wodnych. Metamizol sodowy jest w mieszance składnikiem o odczynie alkalicznym, więc z soli alkaloidów wypadają wolne zasady. W miksturze z fosforanem kodeiny i chlorowodorkiem efedryny wytrącają się właśnie te dwie zasady, a poprawa polega na dodaniu ich roztworów na końcu, do gotowego już roztworu pozostałych składników⁶. Skład, na którym opisano tę niezgodność recepturową, wygląda tak:
• syrop tymiankowy – 170,0
• benzoesan sodu – 3,0
• metamizol sodowy – 2,0
• fosforan kodeiny – 0,5
• chlorowodorek efedryny – 0,2
• woda – do 200,0
• Silne utleniacze. Ze stężonym roztworem nadtlenku wodoru metamizol reaguje natychmiast, dając niebieskie zabarwienie przechodzące w intensywnie czerwone¹. Reakcja zachodzi natychmiast, więc metamizolu nie łączy się z nadtlenkami w jednym preparacie.
• Środowisko kwaśne, zwłaszcza przy ogrzewaniu. W obecności kwasu metamizol rozkłada się z wydzieleniem dwutlenku siarki¹. Zakwaszenie mieszanki albo ogrzewanie kwaśnego roztworu prowadzi do rozkładu substancji czynnej.
• Benzoesan sodu niezgodnością nie jest. W przytoczonym składzie mikstury benzoesan sodu stoi obok metamizolu i oba alkalizują roztwór, a wytrącają się nie one, tylko wolne zasady uwolnione z soli alkaloidów dodanych do tego samego roztworu⁶. Alkaliczny odczyn surowca jest więc problemem wyłącznie wtedy, gdy w przepisie stoi sól słabej zasady.

Pary surowców zapisane na jednej recepcie warto przed wykonaniem sprawdzić w analizatorze niezgodności recepturowych, który podaje mechanizm i sposób poprawy dla konkretnego połączenia.

Sporządzanie preparatów z metamizolem sodowym

Jak wprowadzić metamizol do roztworu doustnego?

1. Odważyć metamizol i rozpuścić go w części wody przewidzianej w przepisie, bo surowiec jest bardzo łatwo rozpuszczalny⁷.
2. Dodać pozostałe składniki, które nie są solami słabych zasad, i wymieszać.
3. Roztwory soli alkaloidów dodać na samym końcu⁶.
4. Uzupełnić wodą do wymaganej masy lub objętości⁷.

Jak przygotować czopki z metamizolem?

1. Rozetrzeć surowiec do bardzo miałko rozdrobnionego proszku⁷.
2. Podłoże rozdrobnić albo upłynnić, zależnie od tego, czy czopki będą wytłaczane, czy wylewane.
3. Przy metodzie wylewania rozprowadzić proszek w stopionym podłożu i wylać do form, przy wytłaczaniu zmieszać go z rozdrobnionym podłożem.

Metamizol nie rozpuszcza się w podłożu tłuszczowym, więc czopek jest zawiesiną i o jednolitości dawki decyduje stopień rozdrobnienia oraz rozprowadzenie proszku. Ilość podłoża potrzebną przy zadanej zawartości substancji czynnej wylicza kalkulator masy podłoża do czopków i globulek.

Jak dozować metamizol w proszkach dzielonych?

1. Rozdrobnić składniki do bardzo miałkiego proszku i mieszać do uzyskania jednorodnej mieszaniny o jednakowej wielkości cząstek, z zachowaniem właściwej kolejności łączenia⁷.
2. Dozować objętościowo albo wagowo do kapsułek żelatynowych, kapsułek skrobiowych lub saszetek.

Przechowywanie i trwałość metamizolu sodowego

Surowiec przechowuje się chroniąc go od światła⁸. Gotowy preparat trzyma się w dobrze zamkniętym pojemniku, w temperaturze nie wyższej niż 25 °C i bez dostępu światła, a jego okres przydatności zależy od tego, czy zawiera wodę i konserwant⁹.

Żaden z tych okresów nie może być dłuższy niż zamierzony czas terapii, więc dla mikstury wypisanej na tydzień termin liczy się od czasu leczenia, a nie od górnej granicy z tabeli.

Bezpieczeństwo stosowania metamizolu sodowego

Metamizol sodowy figuruje w Wykazie B jako substancja silnie działająca². Nie ma go w wykazie A ani w wykazie N, a przy jego pozycji w Wykazie B nie stoją oznaczenia odsyłające do przepisów o przeciwdziałaniu narkomanii, więc nie jest też substancją psychotropową z wykazu P.

Urząd Rejestracji Produktów Leczniczych, Wyrobów Medycznych i Produktów Biobójczych wydał komunikat o ryzyku polekowego uszkodzenia wątroby po metamizolu, o prawdopodobnym mechanizmie immunologiczno-alergicznym. Powikłanie występuje bardzo rzadko, a jego częstości nie da się dokładnie określić¹⁰.

Surowce dopuszczone do obrotu

Zestawienie na podstawie rejestru³.