Neomycyny siarczan

Siarczan neomycyny to antybiotyk aminoglikozydowy stosowany w recepturze wyłącznie miejscowo, w maściach naskórnych i ocznych oraz w kroplach do oczu, uszu i nosa. Farmakopea opisuje go jako mieszaninę siarczanów substancji wytwarzanych przez szczepy Streptomyces fradiae, w której głównym składnikiem jest neomycyna B¹. Doustnie podaje się go do wyjaławiania przewodu pokarmowego przed zabiegiem operacyjnym, bo z jelita się nie wchłania, natomiast drogi domięśniowej nie stosuje się wcale z powodu działania oto- i nefrotoksycznego².

Charakterystyka siarczanu neomycyny

Jak wygląda siarczan neomycyny i w czym się rozpuszcza?

Surowiec ma postać białego lub żółtawobiałego proszku i jest higroskopijny¹. Żółtawy odcień mieści się w opisie monografii, więc sam w sobie nie dyskwalifikuje partii surowca.

Rozpuszczalność rozstrzyga o tym, w której fazie preparatu surowiec się znajdzie.

Dane pochodzą z monografii¹. Praktyczny wniosek jest jeden: siarczan neomycyny wprowadza się do preparatu wyłącznie przez fazę wodną, a w podłożu tłuszczowym bez wody pozostanie zawiesiną. Dobrze rozpuszcza się także w glikolu propylenowym, co wykorzystuje się przy kroplach do uszu, natomiast w pozostałych rozpuszczalnikach organicznych jego rozpuszczalność jest znikoma³.

Roztwory wodne zachowują trwałość w zakresie pH od 2 do 9, najtrwalsze są przy odczynie słabo kwaśnym lub obojętnym. Aktywność przeciwbakteryjna zachowuje się odwrotnie i jest największa przy odczynie zasadowym, w okolicy pH 8³. Te dwa optima się rozmijają, więc odczyn preparatu wybiera się pod trwałość albo pod siłę działania, nie pod jedno i drugie naraz.

Pod jakimi nazwami występuje siarczan neomycyny?

Monografia nosi tytuł Neomycini sulfas, nazwę polską „Neomycyny siarczan” i angielską Neomycin sulfate¹. W polskim piśmiennictwie recepturowym sama substancja występuje jako neomycyna (Neomycinum), a jej synonimy to flawomycyna (Flavomycinum), mycyfradyna (Mycifradinum) i bykomycyna (Bycomycinum)². Na receptach spotyka się zapis Neomycini sulfas obok samego Neomycini, a nazwy poboczne przydają się przy czytaniu starszych przepisów – ich odpowiedniki sprawdzisz w tłumaczu synonimów recepturowych.

Zastosowanie siarczanu neomycyny w recepturze

Neomycyna działa na bakterie Gram-ujemne, zwłaszcza pałeczki z rodziny Enterobacteriaceae, oraz na gronkowce, natomiast beztlenowce i paciorkowce pozostają na nią niewrażliwe².

W jakich postaciach leku recepturowego stosuje się siarczan neomycyny?

Lekarze ordynują ją w zakażeniach bakteryjnych skóry, w chorobach bakteryjnych oczu i uszu, a w aptece przekłada się to na krople do oczu, uszu i nosa, maści naskórne i oczne, płyny, globulki dopochwowe oraz proszki³. Recepty bywają złożone – najczęstszym towarzyszem jest hydrokortyzon, obok niego pojawiają się chlorowodorek efedryny, mentol, benzokaina i kwas borowy.

Podłożami do maści z neomycyną są najczęściej maść cholesterolowa i maść prosta oczna, a w receptach naskórnych euceryna z lanoliną³.

Stężenia i dawki maksymalne siarczanu neomycyny

Dla drogi doustnej Wykaz dawek podaje wartości w gramach⁴.

Przy dawce dobowej maksymalnej wykaz podaje dodatkowo wartość 8,4 z odsyłaczem „przed zabiegiem chirurgicznym”, czyli wyższy pułap dopuszczony wyłącznie w przygotowaniu do operacji⁴. Dawki z wykazu odnoszą się do dorosłego i nie wolno z nich wyprowadzać przeliczeń pediatrycznych.

Dla drogi zewnętrznej wykaz zamiast dawek podaje stężenia stosowane, wraz z postacią leku⁴.

Różnica między maścią naskórną a oczną jest sześciokrotna. Gdy przepis wymaga rozcieńczenia gotowej maści do niższego stężenia, proporcje policzysz kalkulatorem rozcieńczania maści, a przeliczenie stężenia procentowego na naważkę ułatwia kalkulator stężeń recepturowych.

Siarczan neomycyny figuruje w Wykazie B⁵, nie ma go natomiast w wykazie A, wykazie N ani wykazie P.

Niezgodności recepturowe siarczanu neomycyny

• Woda w podłożu. Trwałość surowca w podłożach bezwodnych jest dłuższa niż w uwodnionych³. Woda jest jednocześnie jedynym sensownym nośnikiem substancji do podłoża, więc bierze się jej najmniejszą ilość, która wystarczy do rozpuszczenia naważki.
• Odczyn poza zakresem od 2 do 9. Poza tym przedziałem roztwory wodne tracą trwałość³, co dotyczy zarówno składników silnie kwaśnych, jak i mocnych zasad wnoszonych z innym surowcem.
• Wilgoć z otoczenia. Proszek jest higroskopijny¹, więc zbryla się w otwartym opakowaniu i naważka przestaje odpowiadać deklarowanej zawartości antybiotyku.
• Światło i powietrze. Substancja jest na nie wrażliwa, podobnie jak na podwyższoną temperaturę³, co przekłada się na opakowanie ze szkła oranżowego i adnotację o ochronie przed światłem.
• Etanol jako rozpuszczalnik wspólny. W recepcie z hydrokortyzonem rozpuszczanym w etanolu neomycyny nie rozpuszcza się razem z nim – oba składniki przygotowuje się w osobnych fazach i łączy dopiero na końcu³.

Niezgodnością nie jest natomiast połączenie z wodą wapienną, choć jej silnie zasadowy odczyn mógłby to sugerować. Dodatek wody wapiennej w stosunku 50:50 z podłożem zwiększa aktywność neomycyny w maści przez pierwszych 7 dni stosowania, a spadek aktywności o ponad 30% odnotowano dopiero w 10. dniu³. To ustala raczej termin ważności takiego preparatu niż zakaz jego wykonania.

Zestawienie surowca z pozostałymi składnikami recepty sprawdzisz w analizatorze niezgodności recepturowych.

Sporządzanie preparatów z siarczanem neomycyny

Neomycyna jest antybiotykiem, więc każdy lek recepturowy z jej udziałem wykonuje się w warunkach aseptycznych³.

Jak wykonać maść z siarczanem neomycyny?

Kolejność wynika z profilu rozpuszczalności – antybiotyk trafia do podłoża jako roztwór wodny, nie jako proszek³.

1. Zmikronizuj antybiotyk, żeby przyspieszyć jego rozpuszczanie.
2. Rozpuść naważkę w możliwie najmniejszej ilości wody konserwowanej.
3. Substancje nierozpuszczalne rozdrobnij osobno w moździerzu i wprowadź do podłoża.
4. Wlej roztwór antybiotyku do podłoża i homogenizuj do uzyskania maści typu roztwór.

Przykładem takiej recepty jest maść złożona z hydrokortyzonem³.

Maść z neomycyną, hydrokortyzonem i efedryną – maść naskórna typu roztwór na podłożu eucerynowym, o łącznej masie 50,0.

• euceryna – 30,0
• 3% roztwór kwasu borowego – 19,0
• hydrokortyzon – 0,25
• siarczan neomycyny – 0,25
• chlorowodorek efedryny – 0,25
• mentol – 0,25

Siarczan neomycyny i chlorowodorek efedryny rozpuszcza się w roztworze kwasu borowego, hydrokortyzon i mentol rozdrabnia w moździerzu, a całość homogenizuje z euceryną w unguatorze, zaczynając od najniższych obrotów, żeby masa nie rozpryskiwała się po ściankach³.

Jak wykonać krople do oczu z siarczanem neomycyny?

Krople oczne muszą być jałowe, izotoniczne i wolne od zanieczyszczeń nierozpuszczalnych. Izotoniczność uzyskuje się przez rozpuszczenie antybiotyku w roztworze kwasu borowego, a konserwowanie zestawem złożonym z boranu fenylortęciowego i alkoholu β-fenyloetylowego przedłuża okres ważności preparatu do 10 dni³.

1. Odważ jałowy surowiec i rozpuść go w roztworze do uzupełnień C, czyli 1,9% roztworze kwasu borowego, mieszając jałową bagietką.
2. Dodaj po 2 krople boranu fenylortęciowego i alkoholu β-fenyloetylowego.
3. Uzupełnij roztworem izotonizującym do masy podanej w przepisie.
4. Przesącz klarująco do jałowej butelki.
5. Wyjałów termicznie w aparacie Kocha w temperaturze 100 °C przez 30 minut albo przesącz wyjaławiająco przez sączek o wielkości porów 0,22 µm.
6. Oznacz sygnaturę emblematem oka i adnotacją o ochronie przed światłem.

O wyborze między samym roztworem kwasu borowego a mieszaniną z roztworem izotonizującym decyduje rachunek: 0,1 g siarczanu neomycyny wymaga do izotoniczności 1,2 g wody, więc dla naważki 0,05 g w 10,0 g preparatu woda stanowi 6% masy, a przy wyniku poniżej 20% krople sporządza się w samym roztworze do uzupełnień C³. Terminy ważności pozostałych postaci ocznych zbiera ściąga z trwałości leków ocznych.

Krople do uszu sporządza się analogicznie do ocznych albo przez rozpuszczenie surowca w jałowym glikolu propylenowym³.

Przechowywanie i trwałość siarczanu neomycyny

Surowiec przechowuje się w hermetycznym pojemniku, chroniąc od światła⁶. Szczelność opakowania wynika wprost z higroskopijności, a osłona przed światłem z wrażliwości substancji na światło, powietrze i temperaturę³.

Gotowy preparat ma własne terminy, krótsze niż trwałość surowca. Krople oczne konserwowane boranem fenylortęciowym z alkoholem β-fenyloetylowym są ważne 10 dni, a maść z dodatkiem wody wapiennej traci ponad 30% aktywności przeciwbakteryjnej w 10. dniu³.

Bezpieczeństwo stosowania siarczanu neomycyny

Neomycyna działa nefrotoksycznie i ototoksycznie, dlatego nie podaje się jej ogólnie ani domięśniowo². Przy stosowaniu miejscowym decyduje o ryzyku to, czy substancja przeniknie do ustroju – prawdopodobieństwo wchłonięcia rośnie wraz z powierzchnią zmienionej chorobowo skóry, przy przerwanej ciągłości naskórka oraz u małych dzieci. Ulotka gotowej maści z neomycyną zawiera adnotację o niestosowaniu u dzieci poniżej 12. roku życia, mimo że recepty dla młodszych pacjentów w praktyce aptecznej się zdarzają².

Osobno ocenia się krople do uszu. Neomycyna uszkadza ucho wewnętrzne w stężeniach powyżej 4 mg/mL, a najczęściej stosowane roztwory 0,5% ten próg przekraczają, więc niosą potencjalne ryzyko dla narządu słuchu i równowagi². Szczególnie zagrożeni są pacjenci z perforacją błony bębenkowej i przetoką perylimfatyczną, bo antybiotyk przenika do ucha wewnętrznego przez okienko okrągłe, a z perylimfy eliminuje się znacznie wolniej niż z krwi. Objawy uszkodzenia słuchu obejmują szum w uszach i zaburzenia słuchu, mogą wystąpić na początku leczenia albo wiele tygodni po jego zakończeniu, a początkowa utrata dotyczy dźwięków o wysokiej częstotliwości i bez badania audiometrycznego pozostaje niezauważona².

Miejscowe działania niepożądane na skórze to podrażnienie, zaczerwienienie, świąd, wysypka i obrzęk, a w oku pieczenie, łzawienie, przekrwienie spojówek i zaburzenia widzenia². Ryzyko działań niepożądanych zwiększają młody i podeszły wiek, ciąża, zaburzenia czynności nerek i wątroby, jednoczesne przyjmowanie leków o podobnym działaniu, na przykład diuretyków pętlowych, oraz długotrwałe stosowanie aminoglikozydów. Oporność bakterii na neomycynę narasta stosunkowo szybko². Więcej przeliczeń i wzorców pracy przy stole zbiera dział receptury.

Surowce dopuszczone do obrotu

Zestawienie na podstawie rejestru⁷.