opieka.farm
Surowiec recepturowy ·Olejek terpentynowy
Portal tylko dla farmaceutów i techników farmaceutycznych.Tylko dla farmaceutów i techników Załóż konto Zaloguj się
Reklama
Surowiec recepturowy·substancje czynne

Olejek terpentynowy

Olejek terpentynowy (Terebinthinae aetheroleum) – składnik rozgrzewający maści i wcierań, w maściach rozgrzewających stosowany w stężeniu od 10% do 20%.

Zapisz

Olejek terpentynowy to substancja czynna stosowana w recepturze wyłącznie zewnętrznie, w maściach rozgrzewających, mazidłach i preparatach do nacierania. Farmakopea Polska XIII opisuje go jako olejek eteryczny otrzymany przez destylację z parą wodną, a następnie rektyfikację w temperaturze poniżej 180 °C oleożywicy pozyskanej przez nacięcie Pinus pinaster Aiton i/lub Pinus massoniana D.Don1. W rejestrze surowców farmaceutycznych występuje pod dwiema nazwami łacińskimi i pochodzi od dwóch podmiotów2.

Charakterystyka olejku terpentynowego

Jak nazywa się olejek terpentynowy na recepcie i w rejestrze?

Tytuł monografii brzmi Terebinthinae aetheroleum, nazwa polska to olejek eteryczny terpentynowy, a angielska Turpentine oil1. Rejestr surowców farmaceutycznych prowadzi ten sam surowiec pod dwiema nazwami łacińskimi, Terebinthinae oleum oraz Terebinthini aetheroleum, obie z polską nazwą olejek terpentynowy2.

Piśmiennictwo recepturowe nazywa go także terpentyną oczyszczoną3, a starsze receptariusze i spisy leków zapisywały go jako Oleum Terebinthinae rectificatum4. Odpowiedniki nazw z recept zbiera wykaz synonimów recepturowych.

Jak wygląda olejek terpentynowy i w czym się rozpuszcza?

Farmakopea opisuje surowiec jako przezroczystą, bezbarwną lub jasnożółtą ciecz o zapachu przypominającym α-pinen i β-pinen1. Piśmiennictwo recepturowe dodaje cechę widoczną przy stole, czyli dużą prężność pary i temperaturę wrzenia od 150 °C do 160 °C3. Rozpuszczalność i mieszalność olejku opisują przepisy preparatów, do których wchodzi.

FazaZachowanie olejku
Etanol 95%Farmakopea Polska IV (1965) wymagała, aby 1 mL olejku rozpuścił się w 8–12 mL4
Oleje tłustedo wcierań rozcieńczany w stosunku 1:104
Podłoża tłuszczowe (równe części lanoliny i wazeliny żółtej, smalec)miesza się z podłożem do 20% masy maści4

Z tego układu wynika sposób pracy z surowcem. Olejek wprowadza się do fazy tłuszczowej albo do roztworu etanolowego, a jego ilość ogranicza nie rozpuszczalność, lecz konsystencja gotowego preparatu. Wartość dla etanolu odnosi się przy tym do olejku z sosny zwyczajnej (Pinus sylvestris), bo taki surowiec opisywała Farmakopea Polska IV, natomiast obowiązująca monografia dopuszcza wyłącznie olejek z sosny nadmorskiej (Pinus pinaster) i Pinus massoniana4.

Gęstość względna mieści się w granicach od 0,856 do 0,8725, więc przepis podany w mililitrach albo w kroplach da się przeliczyć na gramy, czym zajmuje się kalkulator kropli do receptury.

Zastosowanie olejku terpentynowego w recepturze

Do czego służy olejek terpentynowy w recepturze?

Olejek terpentynowy jest w recepturze składnikiem rozgrzewającym preparatów do nacierania, stosowanym w bólach kostnych, reumatycznych i stawowych4. W maściach towarzyszy salicylanowi metylu i mentolowi, wzmacniając ich działanie rozgrzewające3.

Nazwy, pod którymi trafia na recepty, pochodzą od preparatów, a nie od samego surowca. Maść terpentynowa figuruje w receptariuszach jako Unguentum Terebinthinae, w postaci dwuskładnikowej ze stężeniem do 20% na podłożu ze smalcu4. Równie prosty jest preparat do nacierania klatki piersiowej, złożony z równych ilości olejku kamforowego i olejku terpentynowego4.

Współczesna receptura sięga po ten surowiec tylko w preparatach na skórę. Doustnego stosowania olejku terpentynowego zaniechano z powodu niebezpiecznych objawów ubocznych, choć dawne piśmiennictwo podawało dla tej drogi podania zarówno wskazania, jak i dawki4.

Stężenia olejku terpentynowego w preparatach recepturowych

Obowiązek zmniejszenia naważki Farmakopea Polska XIII wiąże z istnieniem ustalonej wartości granicznej: osoba sporządzająca lek recepturowy zmniejsza ilość surowca do wielkości określonej przez dawkę maksymalną wtedy, gdy dawka maksymalna jest dla tego surowca ustalona6. Stężenia olejku terpentynowego w preparatach na skórę podaje piśmiennictwo recepturowe i różnią się one między źródłami.

Postać lekuStężenieSkąd wartość
Maśćod 3% do 6%„Informator terapeutyczny do Urzędowego Spisu Leków” (1959)4
Roztwór olejowy do wcierań1:10„Informator terapeutyczny do Urzędowego Spisu Leków” (1959)4
Maść rozgrzewającaod 10% do 20%receptura współczesna4

Wartość niższa pochodzi z lecznictwa lat pięćdziesiątych, wyższa z receptury dzisiejszej, w której olejek pełni rolę składnika wzmacniającego działanie rozgrzewające maści z salicylanem metylu i mentolem3. Ilość surowca odpowiadającą przepisanemu stężeniu podaje kalkulator stężeń recepturowych, a przejście z maści mocniejszej na słabszą przelicza kalkulator rozcieńczania maści.

Olejek terpentynowy nie figuruje w farmakopealnych wykazach substancji bardzo silnie działających, silnie działających ani środków odurzających7,8. Pełne listy zbierają wykaz A, wykaz N i wykaz P.

Niezgodności recepturowe olejku terpentynowego

  • Światło i dostęp powietrza. Terpeny olejku polimeryzują i utleniają się pod wpływem światła, a powstające politerpeny oraz alkohole pogarszają jakość surowca i całego leku złożonego3. Monografia ogólna olejków eterycznych każe z tego powodu przechowywać je w całkowicie wypełnionym, hermetycznym pojemniku, chroniąc od światła9.
  • Utrata konsystencji podłoża. Olejek jest cieczą, więc po dodaniu większej ilości maść zaczyna przypominać mazidło. Zapobiega temu zwiększenie ilości składników utwardzających podłoże, na przykład dodatek wosku pszczelego3.
  • Przeciwutleniacz w surowcu. Monografia dopuszcza dodanie do olejku odpowiedniego przeciwutleniacza1, a jego nazwę i stężenie podaje etykieta opakowania9. Skład preparatu obejmuje więc także tę substancję, choć w recepcie jej nie ma.

Niezgodnością nie jest połączenie olejku terpentynowego z salicylanem metylu i mentolem. Taka maść jest opisanym sposobem wzmocnienia działania rozgrzewającego, a jedyną konsekwencją technologiczną pozostaje utwardzenie podłoża3.

Pary surowców, które w jednej recepcie reagują ze sobą albo rozdzielają preparat, sprawdza analizator niezgodności recepturowych.

Sporządzanie preparatów z olejkiem terpentynowym

Podłożem maści z samym olejkiem terpentynowym bywa mieszanina równych części lanoliny i wazeliny żółtej albo smalec4. Do maści złożonych olejek wprowadza się tak jak do mazideł, a wraz z nim zwiększa się ilość składnika utwardzającego podłoże, na przykład dodaje wosk pszczeli3.

Maścią, którą olejek terpentynowy wzmacnia najczęściej, jest maść z salicylanem metylu (Unguentum Methyli salicylici), czyli maść-roztwór z substancją czynną rozpuszczoną w podłożu3.

  • wazelina – 36,0 cz.
  • lanolina – 36,0 cz.
  • salicylan metylu – 20,0 cz.
  • cerezyna – 8,0 cz.

Sama maść z salicylanem metylu, bez olejku, powstaje w dwóch krokach3.

  1. Stopić podłoże.
  2. Dodać salicylan metylu i mieszać do ostygnięcia.

Tę samą maść wykonuje się również w unguatorze3.

Przechowywanie i trwałość olejku terpentynowego

Surowiec przechowuje się w temperaturze nie wyższej niż 25 °C5, w pojemniku całkowicie wypełnionym i hermetycznym, chroniąc od światła9. Skutek zaniedbania tych warunków opisywały już dawne farmakopee: olejek źle zamknięty i wystawiony na światło pobiera z powietrza tlen, gęstnieje i oddziałuje kwaśno4.

Gotowe preparaty z olejkiem terpentynowym mają ograniczoną trwałość i wymagają szczelnych naczyń z ciemnego szkła lub tworzywa, a przy dłuższym przechowywaniu całkowitej ciemności3.

Bezpieczeństwo stosowania olejku terpentynowego

Preparaty gotowe z olejkiem terpentynowym są przeciwwskazane u chorych na astmę i krztusiec, a wśród ich działań niepożądanych wymienia się reakcje uczuleniowe skóry, podrażnienia błon śluzowych i skurcz oskrzeli4. Piśmiennictwo recepturowe przenosi tę uwagę na leki sporządzane w aptece i wskazuje, że pacjent stosujący taki preparat powinien zostać poinformowany o możliwych działaniach niepożądanych i środkach ostrożności4.

Dawne piśmiennictwo notowało też skutki wdychania par: dłuższe i częste wdychanie par olejku terpentynowego jest szkodliwe, a przebywanie w pomieszczeniu wysyconym parami prowadzi do uszkodzenia nerek oraz podrażnienia oskrzeli i gardła4.

Surowce dopuszczone do obrotu

Nazwa (wg rejestru)ProducentOpakowania (EAN)
Olejek terpentynowy (Terebinthinae oleum)Poznańskie Zakłady Zielarskie „Herbapol” S.A.35 g (EAN 5909990042975) · 100 g (EAN 5909990042982)
Olejek terpentynowy (Terebinthini aetheroleum)Fagron Sp. z o.o.100 g (EAN 5909990653201) · 250 g (EAN 5909990653218) · 800 g (EAN 5909990653225)

Zestawienie na podstawie rejestru2.

Źródła

  1. Farmakopea Polska XIII. Monografia: Terebinthinae aetheroleum. T. II, str. 1965. 2023 ↩↩↩↩
  2. Lista Surowców Farmaceutycznych. Centrum e-Zdrowia, Rejestr Produktów Leczniczych. Stan na 2026-07-05 ↩↩↩
  3. Kołodziejczyk MK, Nachajski MJ. Maści rozgrzewające i przeciwbólowe. Aptekarz Polski. 2015 ↩↩↩↩↩↩↩↩↩↩↩↩
  4. Bilek J, Bilek M. Surowce recepturowe dawniej i dziś – olejek terpentynowy. Aptekarz Polski. 2022 ↩↩↩↩↩↩↩↩↩↩↩↩↩↩↩↩↩
  5. Farmakopea Polska XIII. Monografia: Terebinthinae aetheroleum. T. II, str. 1966. 2023 ↩↩
  6. Farmakopea Polska XIII. Wykaz dawek substancji czynnych. Wyjaśnienia. T. III, str. 4887. 2023 ↩
  7. Farmakopea Polska XIII. Wykazy A, B, N. T. III, str. 4956–4964. 2023 ↩
  8. Farmakopea Polska XIII, Suplement 2024. Wykazy A, B, N. Str. 5799. 2024 ↩
  9. Farmakopea Polska XIII. Monografia: Aetherolea. T. I, str. 1078. 2023 ↩↩↩

Treść specjalistyczna

Tylko dla farmaceutów i techników farmaceutycznych. Zaloguj się kontem zawodowym, żeby czytać dalej.

Autor
Redakcja portalu
Opracowanie zespołu
Publikacja: 06.09.2026 Ostatnia aktualizacja: 06.09.2026