Olejek terpentynowy

Olejek terpentynowy to substancja czynna stosowana w recepturze wyłącznie zewnętrznie, w maściach rozgrzewających, mazidłach i preparatach do nacierania. Farmakopea Polska XIII opisuje go jako olejek eteryczny otrzymany przez destylację z parą wodną, a następnie rektyfikację w temperaturze poniżej 180 °C oleożywicy pozyskanej przez nacięcie Pinus pinaster Aiton i/lub Pinus massoniana D.Don¹. W rejestrze surowców farmaceutycznych występuje pod dwiema nazwami łacińskimi i pochodzi od dwóch podmiotów².

Charakterystyka olejku terpentynowego

Jak nazywa się olejek terpentynowy na recepcie i w rejestrze?

Tytuł monografii brzmi Terebinthinae aetheroleum, nazwa polska to olejek eteryczny terpentynowy, a angielska Turpentine oil¹. Rejestr surowców farmaceutycznych prowadzi ten sam surowiec pod dwiema nazwami łacińskimi, Terebinthinae oleum oraz Terebinthini aetheroleum, obie z polską nazwą olejek terpentynowy².

Piśmiennictwo recepturowe nazywa go także terpentyną oczyszczoną³, a starsze receptariusze i spisy leków zapisywały go jako Oleum Terebinthinae rectificatum⁴. Odpowiedniki nazw z recept zbiera wykaz synonimów recepturowych.

Jak wygląda olejek terpentynowy i w czym się rozpuszcza?

Farmakopea opisuje surowiec jako przezroczystą, bezbarwną lub jasnożółtą ciecz o zapachu przypominającym α-pinen i β-pinen¹. Piśmiennictwo recepturowe dodaje cechę widoczną przy stole, czyli dużą prężność pary i temperaturę wrzenia od 150 °C do 160 °C³. Rozpuszczalność i mieszalność olejku opisują przepisy preparatów, do których wchodzi.

Z tego układu wynika sposób pracy z surowcem. Olejek wprowadza się do fazy tłuszczowej albo do roztworu etanolowego, a jego ilość ogranicza nie rozpuszczalność, lecz konsystencja gotowego preparatu. Wartość dla etanolu odnosi się przy tym do olejku z sosny zwyczajnej (Pinus sylvestris), bo taki surowiec opisywała Farmakopea Polska IV, natomiast obowiązująca monografia dopuszcza wyłącznie olejek z sosny nadmorskiej (Pinus pinaster) i Pinus massoniana⁴.

Gęstość względna mieści się w granicach od 0,856 do 0,872⁵, więc przepis podany w mililitrach albo w kroplach da się przeliczyć na gramy, czym zajmuje się kalkulator kropli do receptury.

Zastosowanie olejku terpentynowego w recepturze

Do czego służy olejek terpentynowy w recepturze?

Olejek terpentynowy jest w recepturze składnikiem rozgrzewającym preparatów do nacierania, stosowanym w bólach kostnych, reumatycznych i stawowych⁴. W maściach towarzyszy salicylanowi metylu i mentolowi, wzmacniając ich działanie rozgrzewające³.

Nazwy, pod którymi trafia na recepty, pochodzą od preparatów, a nie od samego surowca. Maść terpentynowa figuruje w receptariuszach jako Unguentum Terebinthinae, w postaci dwuskładnikowej ze stężeniem do 20% na podłożu ze smalcu⁴. Równie prosty jest preparat do nacierania klatki piersiowej, złożony z równych ilości olejku kamforowego i olejku terpentynowego⁴.

Współczesna receptura sięga po ten surowiec tylko w preparatach na skórę. Doustnego stosowania olejku terpentynowego zaniechano z powodu niebezpiecznych objawów ubocznych, choć dawne piśmiennictwo podawało dla tej drogi podania zarówno wskazania, jak i dawki⁴.

Stężenia olejku terpentynowego w preparatach recepturowych

Obowiązek zmniejszenia naważki Farmakopea Polska XIII wiąże z istnieniem ustalonej wartości granicznej: osoba sporządzająca lek recepturowy zmniejsza ilość surowca do wielkości określonej przez dawkę maksymalną wtedy, gdy dawka maksymalna jest dla tego surowca ustalona⁶. Stężenia olejku terpentynowego w preparatach na skórę podaje piśmiennictwo recepturowe i różnią się one między źródłami.

Wartość niższa pochodzi z lecznictwa lat pięćdziesiątych, wyższa z receptury dzisiejszej, w której olejek pełni rolę składnika wzmacniającego działanie rozgrzewające maści z salicylanem metylu i mentolem³. Ilość surowca odpowiadającą przepisanemu stężeniu podaje kalkulator stężeń recepturowych, a przejście z maści mocniejszej na słabszą przelicza kalkulator rozcieńczania maści.

Olejek terpentynowy nie figuruje w farmakopealnych wykazach substancji bardzo silnie działających, silnie działających ani środków odurzających^7,8. Pełne listy zbierają wykaz A, wykaz N i wykaz P.

Niezgodności recepturowe olejku terpentynowego

• Światło i dostęp powietrza. Terpeny olejku polimeryzują i utleniają się pod wpływem światła, a powstające politerpeny oraz alkohole pogarszają jakość surowca i całego leku złożonego³. Monografia ogólna olejków eterycznych każe z tego powodu przechowywać je w całkowicie wypełnionym, hermetycznym pojemniku, chroniąc od światła⁹.
• Utrata konsystencji podłoża. Olejek jest cieczą, więc po dodaniu większej ilości maść zaczyna przypominać mazidło. Zapobiega temu zwiększenie ilości składników utwardzających podłoże, na przykład dodatek wosku pszczelego³.
• Przeciwutleniacz w surowcu. Monografia dopuszcza dodanie do olejku odpowiedniego przeciwutleniacza¹, a jego nazwę i stężenie podaje etykieta opakowania⁹. Skład preparatu obejmuje więc także tę substancję, choć w recepcie jej nie ma.

Niezgodnością nie jest połączenie olejku terpentynowego z salicylanem metylu i mentolem. Taka maść jest opisanym sposobem wzmocnienia działania rozgrzewającego, a jedyną konsekwencją technologiczną pozostaje utwardzenie podłoża³.

Pary surowców, które w jednej recepcie reagują ze sobą albo rozdzielają preparat, sprawdza analizator niezgodności recepturowych.

Sporządzanie preparatów z olejkiem terpentynowym

Podłożem maści z samym olejkiem terpentynowym bywa mieszanina równych części lanoliny i wazeliny żółtej albo smalec⁴. Do maści złożonych olejek wprowadza się tak jak do mazideł, a wraz z nim zwiększa się ilość składnika utwardzającego podłoże, na przykład dodaje wosk pszczeli³.

Maścią, którą olejek terpentynowy wzmacnia najczęściej, jest maść z salicylanem metylu (Unguentum Methyli salicylici), czyli maść-roztwór z substancją czynną rozpuszczoną w podłożu³.

• wazelina – 36,0 cz.
• lanolina – 36,0 cz.
• salicylan metylu – 20,0 cz.
• cerezyna – 8,0 cz.

Sama maść z salicylanem metylu, bez olejku, powstaje w dwóch krokach³.

1. Stopić podłoże.
2. Dodać salicylan metylu i mieszać do ostygnięcia.

Tę samą maść wykonuje się również w unguatorze³.

Przechowywanie i trwałość olejku terpentynowego

Surowiec przechowuje się w temperaturze nie wyższej niż 25 °C⁵, w pojemniku całkowicie wypełnionym i hermetycznym, chroniąc od światła⁹. Skutek zaniedbania tych warunków opisywały już dawne farmakopee: olejek źle zamknięty i wystawiony na światło pobiera z powietrza tlen, gęstnieje i oddziałuje kwaśno⁴.

Gotowe preparaty z olejkiem terpentynowym mają ograniczoną trwałość i wymagają szczelnych naczyń z ciemnego szkła lub tworzywa, a przy dłuższym przechowywaniu całkowitej ciemności³.

Bezpieczeństwo stosowania olejku terpentynowego

Preparaty gotowe z olejkiem terpentynowym są przeciwwskazane u chorych na astmę i krztusiec, a wśród ich działań niepożądanych wymienia się reakcje uczuleniowe skóry, podrażnienia błon śluzowych i skurcz oskrzeli⁴. Piśmiennictwo recepturowe przenosi tę uwagę na leki sporządzane w aptece i wskazuje, że pacjent stosujący taki preparat powinien zostać poinformowany o możliwych działaniach niepożądanych i środkach ostrożności⁴.

Dawne piśmiennictwo notowało też skutki wdychania par: dłuższe i częste wdychanie par olejku terpentynowego jest szkodliwe, a przebywanie w pomieszczeniu wysyconym parami prowadzi do uszkodzenia nerek oraz podrażnienia oskrzeli i gardła⁴.

Surowce dopuszczone do obrotu

Zestawienie na podstawie rejestru².