Wapnia węglan

Węglan wapnia jest białym proszkiem praktycznie nierozpuszczalnym w wodzie, a w polskiej recepturze pracuje w trzech rolach. W przepisie płynu Burowa jest substratem, z którego powstaje zasadowy octan glinu, w maści siarkowej złożonej zostaje w gotowym preparacie jako jego dziesiąta część, a w proszkach dzielonych bywa doustnym źródłem wapnia. W aptece kupuje się go pod nazwą rejestrową „Wapnia węglan”, w opakowaniach od 10 g do 1 kg.

Charakterystyka węglanu wapnia

Jak wygląda węglan wapnia i w czym się rozpuszcza?

Monografia opisuje go jako biały lub prawie biały proszek, praktycznie nierozpuszczalny w wodzie¹. W postaciach płynnych węglan zostaje więc fazą rozproszoną, a nie roztworem, i przechodzi do roztworu dopiero po reakcji z kwasem. Dokładnie ten mechanizm wykorzystuje przepis płynu Burowa, w którym węglan uciera się najpierw z wodą, a kwas octowy dodaje dopiero po nim.

Pod jakimi nazwami występuje węglan wapnia?

Monografia nosi tytuł Calcii carbonas, nazwę polską „Wapnia węglan” i angielską Calcium carbonate¹. Wszystkie preparaty apteczne figurują w Liście Surowców Farmaceutycznych pod tą samą nazwą „Wapnia węglan”². Nazwy z recepty przekłada portalowy tłumacz synonimy recepturowe.

Zastosowanie węglanu wapnia w recepturze

W jakich preparatach farmakopealnych występuje węglan wapnia?

Roztwór zasadowego octanu glinu (Aluminii subacetatis solutio, syn. Liquor Aluminii acetici, płyn Burowa). Nasycony wodny roztwór zasadowego octanu glinu, bezbarwna lub lekko opalizująca ciecz o kwaśnym odczynie i słabym zapachu kwasu octowego, sporządzana z czterech składników³:

• siarczan glinu – 100,0 cz.
• węglan wapnia – 47,0 cz.
• kwas octowy lodowaty – 36,0 cz.
• woda oczyszczona – ilość wystarczająca

W tym przepisie węglan jest substratem, a nie składnikiem gotowego płynu. Po 72 h ciecz znad osadu dekantuje się i sączy³, więc do opakowania trafia sam roztwór, a nie zawiesina 47 cz. surowca.

Maść siarkowa złożona (Unguentum sulfuratum compositum, syn. maść Wilkinsona). Półstały preparat o brązowej barwie i wyraźnym zapachu dziegciu sosnowego, w którym siarka, węglan wapnia, dziegieć i mydło potasowe są rozproszone w podłożu lipofilowym⁴:

• mydło potasowe – 30,0 cz.
• smalec – 30,0 cz.
• siarka – 15,0 cz.
• dziegieć sosnowy – 15,0 cz.
• węglan wapnia – 10,0 cz.

Tu węglan zostaje w preparacie i przypada na niego dziesiąta część masy maści. Udział z recepty na inne jednostki przelicza przelicznik stężeń.

Do czego służy węglan wapnia podawany doustnie?

Wykaz dawek przypisuje mu dwa zastosowania doustne: zapobieganie niedoborom wapnia i postępowanie zapobiegawcze w osteoporozie⁵. W tej roli surowiec trafia do proszków dzielonych, czyli postaci, w której masę pojedynczej dawki odważa się z odważki wzorcowej i zsypuje do kapsułek skrobiowych⁶.

Stężenia i dawki węglanu wapnia

Dla drogi doustnej Wykaz dawek podaje dawkę zwykle stosowaną jednorazową od 0,4 g do 0,8 g i dobową 1,2 g⁵. Wielkości te dotyczą masy soli, a nie wapnia elementarnego. Przelicza je kalkulator wapnia z soli na jon elementarny. Zakres z wykazu przyjęto dla mężczyzny w wieku od 20 do 40 lat o masie ciała około 70 kg bez chorób towarzyszących, a wielkość dawki zwykle stosowanej nie rozstrzyga, jak długo lek może być stosowany⁷.

W preparatach na skórę punktem odniesienia jest maść siarkowa złożona z 10,0 cz. węglanu na 100 cz. maści⁴.

Węglan wapnia nie występuje w Wykazie A, Wykazie B ani Wykazie N⁸. Pełne zestawienia portal publikuje osobno jako wykaz A, wykaz N i wykaz P.

Niezgodności recepturowe węglanu wapnia

• Kwasy. Węglan wapnia reaguje z kwasami, wydzielając dwutlenek węgla. Farmakopealny przepis płynu Burowa prowadzi tę reakcję w naczyniu otwartym: kwas octowy lodowaty rozcieńcza się wodą, dodaje porcjami do zawiesiny węglanu i pozostawia mieszaninę na 72 h w otwartym naczyniu, mieszając od czasu do czasu³. Ten sam gaz wydziela się w recepcie łączącej węglan z kwasem w opakowaniu zamkniętym.
• Woda w postaciach płynnych. Ponieważ surowiec jest praktycznie nierozpuszczalny w wodzie¹, mikstura z węglanem nie jest roztworem, tylko zawiesiną, w której surowiec zostaje fazą rozproszoną i opada.
• Siarka, dziegieć sosnowy, mydło potasowe i smalec. To zestawienie niezgodnością nie jest, i dowodzi tego monografia narodowa: wszystkie cztery surowce stoją razem z węglanem wapnia w jednym przepisie maści Wilkinsona i mieszają się z nim w stopionym podłożu⁴.

Pary surowców z konkretnej recepty sprawdza portalowy analizator niezgodności recepturowych, który podaje mechanizm zmiany i sposób postępowania.

Sporządzanie preparatów z węglanem wapnia

Jak wprowadzić węglan wapnia do płynu Burowa?

Monografia narodowa opisuje wykonanie w pięciu krokach³:

1. Rozpuścić siarczan glinu w temperaturze pokojowej w 250 cz. wody i przesączyć.
2. Przesącz rozcieńczyć wodą do gęstości względnej od 1,140 do 1,142, co wymaga dodania około 45 cz. wody.
3. Dodawać do roztworu porcjami, ciągle mieszając, węglan wapnia utarty wcześniej z 70 cz. wody.
4. Dodać kwas octowy lodowaty zmieszany z około 80 cz. wody i pozostawić mieszaninę na 72 h w otwartym naczyniu, mieszając od czasu do czasu.
5. Zdekantować ciecz znad osadu, przesączyć i w razie potrzeby rozcieńczyć wodą do stężenia glinu około 1,4%.

Węglan trafia do przepisu jako zawiesina utarta z wodą, nie jako suchy proszek, i dopiero po nim wchodzi kwas.

Jak wprowadzić węglan wapnia do maści siarkowej złożonej?

Kolejność czynności jest w monografii narodowej rozstrzygnięta⁴:

1. Stopić smalec i mydło potasowe na łaźni wodnej i zmieszać.
2. Do zmieszanego podłoża dodać węglan wapnia i siarkę, dokładnie mieszając.
3. Ochłodzić masę.
4. Dodać dziegieć sosnowy, ciągle mieszając.

Węglan wchodzi do podłoża jeszcze ciepłego, razem z siarką, a dziegieć dopiero po ochłodzeniu.

Jak postępować z węglanem wapnia w proszkach dzielonych?

Kolejność dodawania składników w proszku wynika z zasady ogólnej: pory moździerza zaciera się substancją, której jest najwięcej, następnie dodaje pozostałe od najmniejszej ilości do największej, mieszając po każdym dodaniu⁶. Gdy składnikiem o największej masie jest węglan, to od niego zaczyna się przygotowanie proszku. Ile wapnia elementarnego niesie odważona masa, pokazuje kalkulator wapnia.

Przechowywanie preparatów z węglanem wapnia

Maść siarkową złożoną przechowuje się w dobrze zamkniętym pojemniku, w chłodnym miejscu, chroniąc od światła⁹. Warunki dotyczą gotowej maści, w której obok węglanu są siarka i dziegieć sosnowy, a nie samego surowca.

Surowce dopuszczone do obrotu

Zestawienie na podstawie rejestru².