Wosk żółty

Wosk żółty (Cera flava) to substancja pomocnicza stosowana w recepturze do zwiększania konsystencji podłoży tłuszczowych. Farmakopea Polska XIII opisuje go jako wosk otrzymany przez stopienie przy użyciu gorącej wody plastrów wytwarzanych przez pszczoły Apis mellifera L. i usunięcie zanieczyszczeń¹. Jest surowcem wyjściowym wosku białego, który powstaje przez jego wybielenie². W preparacie odpowiada za twardość i strukturę masy, nie za działanie lecznicze.

Charakterystyka wosku żółtego

Jak nazywa się wosk żółty na recepcie i w rejestrze?

Tytuł monografii to Cera flava, nazwa polska wosk żółty, a angielska Beeswax, yellow¹. W rejestrze surowców farmaceutycznych figuruje jako „Wosk żółty” i pochodzi od tych samych trzech wytwórców, którzy dostarczają wosk biały³. Potoczna nazwa „wosk pszczeli” obejmuje obie postacie, więc o wyborze surowca rozstrzyga dopiero przymiotnik w nazwie łacińskiej. Odpowiedniki łacińskich nazw pozostałych składników przepisu zbiera wykaz synonimów recepturowych.

Jak wygląda wosk żółty i w czym się rozpuszcza?

Farmakopea opisuje wosk żółty jako żółte lub jasnobrunatne kawałki albo płytki, drobnoziarniste, matowe i niekrystaliczne na przełamie, które ogrzewane w dłoni stają się miękkie i plastyczne¹. Ma lekki zapach charakterystyczny dla miodu, jest bez smaku i nie klei się do zębów¹.

Rozpuszczalność monografia opisuje czterema terminami¹.

Z tego układu wynika droga wprowadzania wosku do preparatu – przechodzi on wyłącznie do fazy tłuszczowej i tylko po stopieniu. Do roztworu wodnego ani do nalewki sporządzanej na zimno wosk nie przejdzie, więc woda i etanol w składzie recepty wymuszają układ dwufazowy.

Czym wosk żółty różni się od wosku białego?

Oba woski mają w Farmakopei osobne monografie i te same parametry pracy: identyczny opis rozpuszczalności oraz temperaturę kroplenia od 61 °C do 66 °C^1,2. Różni je barwa oraz siła zapachu – wosk biały jest biały lub żółtawobiały i pachnie słabiej niż żółty². Dla gotowego preparatu znaczy to tyle, że wosk żółty zostawia w maści żółte zabarwienie i wyczuwalny zapach miodu, a konsystencji nie zmienia.

Zastosowanie wosku żółtego w recepturze

Podłoża maściowe z monografią narodową Farmakopei – maść biała (Unguentum album)⁴, maść zmiękczająca (Unguentum leniens, cold cream)⁵ i wazelina hydrofilowa (Vaselinum hydrophylicum)⁶ – przewidują w składzie wosk biały. Preparat wykonany z wosku żółtego nie odpowiada więc składowi tych monografii, choć zachowuje ich konsystencję.

Wosk żółty pracuje w preparatach sporządzanych według przepisu wskazującego wprost Cera flava, gdzie żółta barwa i zapach miodu pozostają w gotowej maści. Rolę pełni tę samą co wosk biały – podnosi temperaturę mięknięcia masy tłuszczowej i nadaje jej twardszą strukturę. Gdy gotową maść woskową trzeba rozcieńczyć podłożem do stężenia z recepty, proporcje przelicza kalkulator rozcieńczania maści.

Stężenia stosowane wosku żółtego

Stężenia stosowane wosku wynikają z konsystencji, jaką ma mieć preparat, a punktem odniesienia są proporcje przepisów farmakopealnych: 5,0 cz. wosku na 95,0 cz. wazeliny białej w maści białej⁴ oraz 8,0 cz. w maści zmiękczającej⁵. Oba przepisy przewidują wosk biały, więc przy wosku żółtym są wskazówką ilościową, a nie gotowym składem. Zapis ilości z recepty przeliczysz kalkulatorem stężeń recepturowych.

Niezgodności recepturowe wosku żółtego

• Roztwory wodne bez układu emulgującego. Wosk jest praktycznie nierozpuszczalny w wodzie¹, a jego zwiększony udział utwardza masę, zamiast związać dodaną wodę. Fazę wodną przyjmuje dopiero podłoże, którego skład ją przewiduje.
• Etanol i przetwory etanolowe. Wosk rozpuszcza się częściowo wyłącznie w gorącym etanolu 90% (V/V)¹, więc w nalewce czy roztworze spirytusowym sporządzanym w temperaturze pokojowej zostaje nierozpuszczony.
• Przegrzanie masy. Temperatura kroplenia wosku wynosi od 61 °C do 66 °C¹ i wyznacza granicę ogrzewania fazy tłuszczowej.
• Składniki lotne i termolabilne. Olejków eterycznych i substancji lotnych nie wprowadza się do gorącej masy. W maści zmiękczającej olejek lawendowy dodaje się dopiero po zmieszaniu i zastygnięciu pozostałych składników⁵.

Niezgodnością nie jest połączenie wosku z olejem tłustym, wazeliną białą ani palmitynianem cetylu – w maści zmiękczającej wosk stapia się w jednym naczyniu z palmitynianem cetylu i 62,0 cz. oleju rzepakowego⁵. Sama obecność wody w recepcie także go nie wyklucza, o ile skład i kolejność czynności przewidują jej wprowadzenie, jak w tej samej maści z 15,0 cz. wody oczyszczonej⁵.

Pary surowców, które nie powinny trafić do jednego preparatu, zbiera analizator niezgodności recepturowych.

Sporządzanie preparatów z woskiem żółtym

Kolejność czynności wynika z monografii podłoży maściowych zawierających wosk^4,5.

1. Odważony wosk stopić razem z pozostałymi stałymi składnikami fazy tłuszczowej.
2. Stopioną masę zmieszać z ogrzanym olejem albo wazeliną, aż powstanie jednorodna ciecz.
3. Ciepłą fazę wodną, jeśli przepis ją przewiduje, dodawać do ciepłej masy porcjami.
4. Mieszać do zastygnięcia masy, dopiero potem wprowadzić olejki eteryczne i inne składniki lotne.

Przechowywanie i trwałość wosku żółtego

Gotowe preparaty z woskiem Farmakopea każe trzymać w dobrze zamkniętym pojemniku⁴, a maść zmiękczającą dodatkowo w temperaturze od 2 °C do 8 °C i z ochroną przed światłem⁵. Sam surowiec ocenia się przy przyjęciu opisem z monografii – wosk odpowiadający wymaganiom ma lekki zapach miodu i przełam drobnoziarnisty, matowy oraz niekrystaliczny¹.

Bezpieczeństwo stosowania wosku żółtego

Wosk żółty nie występuje w Wykazie A, Wykazie B ani Wykazie N⁷. Pełne zestawienia portal publikuje osobno jako wykaz A, wykaz N i wykaz P.

Surowce dopuszczone do obrotu

Zestawienie na podstawie rejestru³.