Deksketoprofen

Niesteroidowy lek przeciwzapalny (NLPZ) z grupy pochodnych kwasu propionowego, będący czynnym, prawoskrętnym enancjomerem S-(+) ketoprofenu. Dostępny bez recepty (tabletki i granulat doustny) oraz na receptę (roztwór do wstrzykiwań), w preparatach jednoskładnikowych. Stosowany w bólu ostrym o szybkim początku działania, od nasilenia łagodnego do ciężkiego.

Działanie deksketoprofenu

Deksketoprofen to pojedynczy czynny enancjomer ketoprofenu, konkretnie jego prawoskrętny izomer S-(+). Łączy działanie przeciwbólowe, przeciwzapalne i przeciwgorączkowe, a wyróżnia go szybki początek działania, uzyskiwany już po około 30 minutach od podania doustnego.

Dzięki temu sprawdza się w bólu ostrym, takim jak ból mięśniowy i kostno-stawowy, bolesne miesiączkowanie czy ból zębów.

Postać do wstrzykiwań rozszerza zastosowanie na ból umiarkowany do ciężkiego, w tym pooperacyjny, gdzie podawana razem z opioidem pozwala zmniejszyć zapotrzebowanie na morfinę.

Farmakologia

Deksketoprofen zmniejsza syntezę prostaglandyn przez hamowanie aktywności cyklooksygenazy, blokując przekształcanie kwasu arachidonowego do cyklicznych endonadtlenków, z których powstają prostaglandyny, prostacyklina i tromboksany. W badaniach wykazano, że hamuje aktywność obu izoenzymów, COX-1 i COX-2, u zwierząt i u ludzi. Zahamowanie syntezy prostaglandyn wpływa też na inne mediatory zapalenia, takie jak kininy. Początek działania przeciwbólowego uzyskiwano w niektórych badaniach po 30 minutach, a efekt utrzymuje się przez 4 do 6 godzin¹. W bólu pooperacyjnym postać do wstrzykiwań podawana jednocześnie z morfiną z pompy kontrolowanej przez pacjenta pozwalała istotnie zmniejszyć dawkę opioidu, od 30% do 45%².

Farmakokinetyka

Po podaniu doustnym deksketoprofen wchłania się szybko, a maksymalne stężenie osiąga po około 30 minutach (zakres 15 do 60 minut). Postać granulatu wchłania się jeszcze szybciej, ze szczytem po 15 do 20 minutach i maksymalnym stężeniem o około 30% wyższym niż dla tabletek, przy zachowaniu tej samej biodostępności (AUC)³.

Wiązanie z białkami osocza jest wysokie i wynosi 99%, a objętość dystrybucji jest mniejsza niż 0,25 l/kg.

Okres półtrwania w fazie eliminacji wynosi około 1,65 godziny. Główną drogą eliminacji jest sprzęganie z glukuronidami i wydalanie przez nerki, przy czym w moczu występuje wyłącznie enancjomer S-(+), co oznacza, że u ludzi lek nie przekształca się w enancjomer R-(–). Deksketoprofen nie kumuluje się w organizmie¹.

Wskazania leków z deksketoprofenem

Wskazania zależą od postaci i kategorii dostępności. Tabletki i granulat doustny, wydawane bez recepty, stosuje się w objawowym leczeniu bólu o nasileniu łagodnym do umiarkowanego, takiego jak ból mięśniowy i kostno-stawowy, bolesne miesiączkowanie oraz ból zębów, przy czym granulat przeznaczony jest wyłącznie do krótkotrwałego leczenia bólu ostrego^1,3.

Roztwór do wstrzykiwań, dostępny na receptę, służy do leczenia ostrego bólu o nasileniu umiarkowanym do ciężkiego, gdy podanie doustne nie jest odpowiednie, między innymi bólu pooperacyjnego, bólu w przebiegu kolki nerkowej oraz bólu okolicy lędźwiowo-krzyżowej².

Dawkowanie deksketoprofenu

Grupa	Dawka jednorazowa (odstęp)	Maksymalnie na dobę
Dorośli, tabletki	12,5 mg co 4–6 h lub 25 mg co 8 h	75 mg
Dorośli, granulat doustny	25 mg co 8 h	75 mg
Osoby w podeszłym wieku, doustnie	rozpoczynać od dawki dobowej 50 mg	50 mg (zwiększyć tylko przy dobrej tolerancji)
Roztwór do wstrzykiwań (Rp)	50 mg co 8–12 h (w razie potrzeby co 6 h), nie dłużej niż 2 doby	150 mg
Łagodne zaburzenia nerek, łagodne lub umiarkowane zaburzenia wątroby	zmniejszyć do dawki dobowej 50 mg	50 mg
Dzieci i młodzież	nie stosować	–

Tabletki i granulat w leczeniu ostrego bólu przyjmuje się co najmniej 30 minut przed posiłkiem, a granulat co najmniej 15 minut przed posiłkiem, ponieważ pokarm opóźnia wchłanianie^1,3.

Roztwór do wstrzykiwań podaje się domięśniowo lub dożylnie, dożylnie w powolnym bolusie trwającym nie krócej niż 15 sekund albo w infuzji przez 10 do 30 minut, i przeznaczony jest wyłącznie do krótkotrwałego stosowania, po którym należy jak najszybciej przejść na leki doustne².

Istotne przeciwwskazania do stosowania deksketoprofenu

Astma aspirynowa

Deksketoprofen jest przeciwwskazany u pacjentów, u których kwas acetylosalicylowy lub inne NLPZ wywoływały napad astmy, skurcz oskrzeli, ostry nieżyt błony śluzowej nosa, polipy nosa, pokrzywkę lub obrzęk naczynioruchowy¹.

Reakcje fotoalergiczne i fototoksyczne

Deksketoprofen jest przeciwwskazany u pacjentów z reakcjami fotoalergicznymi lub fototoksycznymi po ketoprofenie lub fibratach w wywiadzie¹.

Choroba wrzodowa i krwawienie z przewodu pokarmowego

Deksketoprofen jest przeciwwskazany w czynnej chorobie wrzodowej żołądka, krwawieniu lub perforacji przewodu pokarmowego, także w wywiadzie po leczeniu NLPZ¹.

Przewlekła niestrawność

Deksketoprofen jest przeciwwskazany u pacjentów z przewlekłą niestrawnością¹.

Nieswoiste zapalenia jelit

Deksketoprofen jest przeciwwskazany w chorobie Leśniowskiego-Crohna oraz we wrzodziejącym zapaleniu jelita grubego¹.

Ciężka niewydolność serca

Deksketoprofen jest przeciwwskazany u pacjentów z ciężką niewydolnością serca¹.

Niewydolność nerek

Deksketoprofen jest przeciwwskazany u pacjentów z umiarkowaną lub ciężką niewydolnością nerek (klirens kreatyniny ≤59 ml/min)¹.

Ciężkie zaburzenia czynności wątroby

Deksketoprofen jest przeciwwskazany u pacjentów z ciężkimi zaburzeniami czynności wątroby (10–15 punktów w skali Childa-Pugha)¹.

Zaburzenia krzepnięcia

Deksketoprofen jest przeciwwskazany u pacjentów ze skazą krwotoczną i innymi zaburzeniami krzepnięcia krwi¹.

Ciężkie odwodnienie

Deksketoprofen jest przeciwwskazany u pacjentów ciężko odwodnionych¹.

Trzeci trymestr ciąży i laktacja

Deksketoprofen jest przeciwwskazany w trzecim trymestrze ciąży oraz w okresie laktacji¹.

Środki ostrożności przy wydawaniu deksketoprofenu

Krwawienia z przewodu pokarmowego

Wszystkie NLPZ mogą wywołać krwawienie z przewodu pokarmowego, owrzodzenie lub perforację, także ze skutkiem śmiertelnym i bez objawów ostrzegawczych, w dowolnym momencie leczenia. Ryzyko rośnie u osób w podeszłym wieku oraz przy chorobie wrzodowej w wywiadzie, a po wystąpieniu krwawienia lek należy odstawić¹.

Ryzyko sercowo-naczyniowe

Przyjmowanie niektórych NLPZ, zwłaszcza w dużych dawkach i długotrwale, może wiązać się z niewielkim zwiększeniem ryzyka zdarzeń zakrzepowych tętnic, takich jak zawał serca lub udar. Notowano też zespół Kounisa, czyli objawy sercowo-naczyniowe wtórne do reakcji alergicznej, ze zwężeniem tętnic wieńcowych. Rozwagi wymagają pacjenci z niekontrolowanym nadciśnieniem, niewydolnością serca i chorobą niedokrwienną¹.

Ciężkie reakcje skórne

Deksketoprofen może wywołać ciężkie reakcje skórne, w tym złuszczające zapalenie skóry, zespół Stevensa-Johnsona i toksyczne martwicze oddzielanie się naskórka, niekiedy śmiertelne. Ryzyko jest największe w pierwszym miesiącu leczenia, a przy pierwszych objawach wysypki lub zmian na błonach śluzowych lek należy natychmiast odstawić¹.

Zaburzenia czynności nerek

U pacjentów z zaburzeniami czynności nerek NLPZ mogą pogarszać ich czynność, powodować zatrzymanie płynów i obrzęki. Szczególną ostrożność zachować u osób odwodnionych, zagrożonych hipowolemią oraz przyjmujących leki moczopędne, a w trakcie leczenia zapewnić odpowiednie nawodnienie¹.

Maskowanie objawów zakażenia

Deksketoprofen może maskować objawy zakażenia i opóźniać właściwe leczenie, co zaobserwowano przy pozaszpitalnym bakteryjnym zapaleniu płuc oraz powikłaniach bakteryjnych ospy wietrznej. Ze względu na ryzyko pogorszenia ciężkich zakażeń skóry i tkanek miękkich zaleca się unikanie leku w przebiegu ospy wietrznej¹.

Wpływ na prowadzenie pojazdów

Deksketoprofen może powodować zawroty głowy, zaburzenia widzenia lub senność, które ograniczają czas reakcji oraz zdolność aktywnego uczestniczenia w ruchu drogowym i obsługiwania maszyn. W razie wystąpienia tych objawów pacjent nie powinien prowadzić pojazdów ani obsługiwać maszyn¹.

Interakcje deksketoprofenu

Inne NLPZ i duże dawki salicylanów + deksketoprofen

Jednoczesne stosowanie kilku NLPZ oraz salicylanów w dawce co najmniej 3 g na dobę zwiększa przez działanie synergistyczne ryzyko choroby wrzodowej i krwawienia z przewodu pokarmowego, dlatego takich połączeń się nie zaleca¹.

Leki przeciwzakrzepowe i przeciwpłytkowe + deksketoprofen

Deksketoprofen nasila działanie leków przeciwzakrzepowych, takich jak warfaryna, oraz zwiększa ryzyko krwawienia z heparynami, lekami przeciwpłytkowymi i inhibitorami wychwytu zwrotnego serotoniny, ze względu na silne wiązanie z białkami osocza i hamowanie czynności płytek. Jeśli połączenia nie da się uniknąć, konieczna jest staranna obserwacja kliniczna i kontrola badań laboratoryjnych¹.

Metotreksat + deksketoprofen

Metotreksat w dawce 15 mg tygodniowo lub większej grozi nasileniem toksyczności hematologicznej wskutek zmniejszenia jego klirensu nerkowego przez NLPZ. Przy małych dawkach konieczna jest cotygodniowa kontrola morfologii w pierwszych tygodniach leczenia skojarzonego¹.

Sole litu + deksketoprofen

NLPZ zwiększają stężenie litu we krwi, które może osiągnąć wartości toksyczne, przez zmniejszenie jego wydalania nerkowego. Stężenie litu wymaga monitorowania na początku leczenia deksketoprofenem, przy zmianie dawki i po jego odstawieniu¹.

Leki moczopędne, inhibitory ACE i sartany + deksketoprofen

Deksketoprofen może osłabiać działanie leków moczopędnych i hipotensyjnych, a u pacjentów odwodnionych lub w podeszłym wieku z zaburzeniami czynności nerek jednoczesne podawanie z inhibitorami ACE, sartanami lub aminoglikozydami może dodatkowo pogorszyć czynność nerek. Ważne jest odpowiednie nawodnienie i kontrola czynności nerek¹.

Działania niepożądane deksketoprofenu

⚠ Ciężkie powikłania żołądkowo-jelitowe

Choroba wrzodowa żołądka, krwawienie i perforacja przewodu pokarmowego są opisywane jako działanie rzadkie () przez wszystkie cztery ChPL^1,3,2,4, przy czym szczególnie u osób w podeszłym wieku mogą przebiegać ze skutkiem śmiertelnym. Towarzyszące im zapalenie trzustki charakterystyki Dexak, Dexak 50 i Dexak SL klasyfikują jako działanie o nieznanej częstości ()^1,3,2, a ChPL Metafen Dexketoprofen – jako bardzo rzadkie (), ponieważ nie wyodrębnia osobnej kategorii częstości nieznanej ()⁴.

⚠ Reakcje anafilaktyczne i obrzęk gardła lub krtani

Deksketoprofen może wywołać obrzęk gardła (Dexak, Dexak 50)^1,2 lub krtani (Dexak SL, Metafen Dexketoprofen)^3,4 jako działanie rzadkie (), a w skrajnych przypadkach reakcję anafilaktyczną, w tym wstrząs anafilaktyczny. Charakterystyki Dexak, Dexak 50 i Dexak SL przypisują reakcjom anafilaktycznym częstość nieznaną ()^1,3,2, natomiast ChPL Metafen Dexketoprofen – bardzo rzadko ()⁴.

⚠ Ciężkie reakcje skórne

Zespół Stevensa-Johnsona, toksyczne martwicze oddzielanie się naskórka (zespół Lyella), obrzęk naczynioruchowy, obrzęk twarzy i reakcje nadwrażliwości na światło są opisywane jako działania bardzo rzadkie lub o nieznanej częstości (/) we wszystkich czterech charakterystykach^1,3,2,4. Dexak, Dexak 50 i Dexak SL dodatkowo wymieniają stałą wysypkę polekową jako odrębne działanie o nieznanej częstości ()^1,3,2, którego ChPL Metafen Dexketoprofen nie wyodrębnia⁴.

⚠ Zaburzenia krwi i zespół Kounisa

Neutropenia i małopłytkowość są działaniami o nieznanej częstości () wspólnymi dla wszystkich czterech preparatów^1,3,2,4, a ChPL Dexak 50 dodatkowo wymienia niedokrwistość jako działanie rzadkie ()². Zespół Kounisa – ostre niedokrwienie mięśnia sercowego w przebiegu reakcji nadwrażliwości – opisują charakterystyki Dexak, Dexak 50 i Dexak SL jako działanie o nieznanej częstości ()^1,3,2, natomiast ChPL Metafen Dexketoprofen go nie wymienia⁴.

Zaburzenia żołądkowo-jelitowe częste i niezbyt częste

Nudności i (lub) wymioty, bóle brzucha, biegunka i niestrawność są działaniami częstymi () według ChPL Dexak, Dexak SL i Metafen Dexketoprofen, którym towarzyszą, jako działania niezbyt częste (), zapalenie błony śluzowej żołądka, zaparcia, suchość błony śluzowej jamy ustnej i wzdęcia^1,3,4. Charakterystyka Dexak 50 rozkłada te objawy inaczej – tylko nudności i wymioty klasyfikuje jako działanie częste (), a ból brzucha, niestrawność, biegunkę, zaparcia, wymioty z krwią i suchość błony śluzowej jamy ustnej jako działania niezbyt częste ()².

Zaburzenia układu nerwowego i psychicznego

Ból głowy, zawroty głowy i senność są działaniami niezbyt częstymi () we wszystkich czterech charakterystykach, podobnie jak bezsenność, którą Dexak, Dexak SL i Metafen Dexketoprofen łączą dodatkowo z niepokojem, a Dexak 50 opisuje samodzielnie. Parestezje i omdlenia są działaniami rzadkimi ()^1,2,3,4.

Wysypka i inne reakcje skórne niecięższe

Wysypka jest działaniem niezbyt częstym (), a pokrzywka, trądzik i zwiększone pocenie się – działaniami rzadkimi (), zgłaszanymi zgodnie przez wszystkie cztery charakterystyki^1,2,3,4.

Reakcje w miejscu wstrzyknięcia

Postać do wstrzykiwań wiąże się z odmiennym profilem działań niepożądanych, nieobecnym w przypadku postaci doustnych. ChPL Dexak 50 opisuje jako działania częste () ból w miejscu wstrzyknięcia oraz reakcje w miejscu wstrzyknięcia, obejmujące zapalenie, krwiaki lub krwotok, a jako działania niezbyt częste () – gorączkę, zmęczenie, ból i uczucie zimna².

Zaburzenia nerek i wątroby

Ciężkie zaburzenia czynności nerek i wielomocz są działaniami rzadkimi () we wszystkich czterech charakterystykach, przy czym ChPL Dexak SL i Metafen Dexketoprofen opisują je jako ostrą niewydolność nerek, a Dexak 50 dodaje ból w okolicy nerek, ketonurię i białkomocz. Zapalenie nerek lub zespół nerczycowy oraz miąższowe wątrobowokomórkowe uszkodzenie wątroby są działaniami o nieznanej częstości (), a nieprawidłowe wskaźniki czynności wątroby – działaniem rzadkim (). ChPL Metafen Dexketoprofen jako jedyna wymienia dodatkowo zapalenie wątroby, jako działanie rzadkie ()^1,2,3,4.

Pełną listę działań niepożądanych zawiera ChPL każdego preparatu, punkt 4.8.

Ciąża a deksketoprofen

Zgodnie z charakterystykami produktów leczniczych stosowanie deksketoprofenu w trzecim trymestrze ciąży jest przeciwwskazane, ponieważ jak wszystkie inhibitory syntezy prostaglandyn może narażać płód na działanie toksyczne na serce i płuca oraz zaburzenia czynności nerek. W pierwszym i drugim trymestrze lek podaje się tylko w razie bezwzględnej konieczności, w najmniejszej dawce i najkrócej, a od 20. tygodnia ciąży może wywołać małowodzie oraz zwężenie przewodu tętniczego płodu¹.

Karmienie piersią a deksketoprofen

Zgodnie z charakterystykami produktów leczniczych deksketoprofen jest przeciwwskazany w okresie karmienia piersią, ponieważ nie wiadomo, czy przenika do mleka kobiecego¹.

Produkty handlowe z deksketoprofenem

Preparat	Postać	Kategoria dostępności
Dexak	tabletki powlekane 25 mg	OTC
Dexak 50	roztwór do wstrzykiwań 50 mg/2 ml	Rp
Dexak SL	granulat do sporządzania roztworu doustnego 25 mg	OTC
Metafen Dexketoprofen	tabletki powlekane 25 mg	OTC