Dziegieć sosnowy

Dziegieć sosnowy otrzymuje się przez suchą destylację drewna różnych gatunków roślin z rodziny sosnowatych (Pinaceae)¹. W recepturze jest substancją czynną preparatów zewnętrznych o działaniu przeciwświądowym i przeciwzapalnym, a w Farmakopei Polskiej XIII wchodzi w skład jednego preparatu z własną monografią narodową, maści siarkowej złożonej². Nie jest tym samym surowcem co dziegieć węglowy, którego nie należy z nim mylić, bo powstaje z węgla kamiennego i jest wytwarzany dopiero od około stu lat³.

Charakterystyka dziegciu sosnowego

Jak nazywa się dziegieć sosnowy na recepcie i w rejestrze?

Tytuł monografii brzmi Pix liquida Pini, a polska nazwa surowca to dziegieć sosnowy. Monografia podaje pod tytułem cztery synonimy, Pix Pini, Tar, Stockholm Tar oraz maź sosnowa¹. W rejestrze surowców farmaceutycznych ten sam surowiec figuruje pod dwiema nazwami, polską i łacińską, zależnie od wytwórcy⁴. Odpowiedniki nazw z recept i receptariuszy zbiera wykaz synonimów recepturowych.

Własną nazwę ma preparat recepturowy z tym surowcem. Maść siarkowa złożona występuje na receptach jako Unguentum sulfuratum compositum albo maść Wilkinsona².

Jak wygląda dziegieć sosnowy i w czym się rozpuszcza?

Farmakopea opisuje surowiec jako brunatnoczarną, lepką i gęstą ciecz o charakterystycznym zapachu dymu z drewna¹. Rozpuszczalność monografia sprowadza do dwóch faz, bo dziegieć łatwo rozpuszcza się w bezwodnym etanolu, a z wodą tworzy emulsję¹.

Z tego wynika sposób wprowadzania surowca do preparatu. Do roztworów służy etanol, a tam gdzie jest woda, dziegieć zostaje fazą rozproszoną. W preparacie farmakopealnym rozprasza się go w podłożu lipofilowym, razem z mydłem potasowym².

Zastosowanie dziegciu sosnowego w recepturze

Dziegieć sosnowy zmniejsza syntezę DNA i aktywność mitotyczną komórek naskórka, co sprzyja powrotowi do prawidłowego rogowacenia, a poza tym działa przeciwświądowo, przeciwzapalnie, przeciwbakteryjnie i przeciwgrzybiczo³. Na tych właściwościach opiera się stosowanie surowca w wyprysku, łuszczycy, łojotokowym zapaleniu skóry oraz w innych stanach przebiegających ze świądem i złuszczaniem³.

Poza preparatami do smarowania dziegieć sosnowy bywa składnikiem produktów do kąpieli. W trzymiesięcznym badaniu z randomizacją i naprzemiennym układem grup, obejmującym dzieci z umiarkowanym i ciężkim wypryskiem atopowym, kąpiele z olejkiem zawierającym dziegieć sosnowy dały poprawę nasilenia choroby w skalach SCORAD i POEM oraz zmniejszyły kolonizację Staphylococcus aureus w porównaniu z samym podłożem olejku⁵. Wynik dotyczy gotowego preparatu do kąpieli, a nie maści sporządzanej w aptece.

Który preparat z dziegciem sosnowym ma monografię narodową?

Maść siarkowa złożona (Unguentum sulfuratum compositum, maść Wilkinsona) to półstały preparat zawierający siarkę, węglan wapnia, dziegieć sosnowy oraz mydło potasowe rozproszone w podłożu lipofilowym. Gotowa maść jest brązową masą o wyraźnym zapachu dziegciu sosnowego².

• mydło potasowe – 30,0 cz.
• smalec – 30,0 cz.
• siarka – 15,0 cz.
• dziegieć sosnowy – 15,0 cz.
• węglan wapnia – 10,0 cz.

Stężenia dziegciu sosnowego w preparatach recepturowych

Stężenia stosowane w recepturze wyznacza przepis farmakopealny, w którym dziegieć sosnowy stanowi 15,0 cz. na 100,0 cz. gotowego preparatu, czyli 15%². Dla porównania gotowe produkty dermatologiczne wydawane bez recepty w Australii zawierają do 2,3% dziegciu sosnowego, a więc kilkakrotnie mniej niż preparat z monografii narodowej³.

Zapis stężenia z recepty przeliczysz kalkulatorem stężeń recepturowych.

Niezgodności recepturowe dziegciu sosnowego

• Fazy wodne. Dziegieć nie rozpuszcza się w wodzie, tylko tworzy z nią emulsję¹. Preparat z wodą jest więc układem emulsyjnym, a nie roztworem. Farmakopealna maść siarkowa złożona rozprasza dziegieć w podłożu lipofilowym, obok mydła potasowego².
• Ciepło. W przepisie farmakopealnym dziegieć wprowadza się dopiero do ochłodzonego podłoża, po stopieniu i zmieszaniu pozostałych składników². Sam surowiec przechowuje się z dala od źródeł ciepła¹.
• Barwa i zapach preparatu. Brunatnoczarna ciecz o zapachu dymu z drewna przenosi obie te cechy na gotowy lek. Preparat farmakopealny z 15% dziegciu jest brązową masą o wyraźnym zapachu, a po stopieniu ciemnobrązową, płynną masą o zapachu intensywnym². Zmiana barwy podłoża nie jest tu objawem rozkładu.

Niezgodnością nie jest połączenie dziegciu z siarką, węglanem wapnia, mydłem potasowym ani ze smalcem. Wszystkie cztery surowce stoją obok niego w składzie farmakopealnej maści siarkowej złożonej².

Pary składników z konkretnej recepty sprawdzisz w analizatorze niezgodności recepturowych.

Sporządzanie preparatów z dziegciem sosnowym

Monografia narodowa podaje kolejność czynności przy maści siarkowej złożonej, w której dziegieć wchodzi jako ostatni, do ochłodzonego już podłoża².

1. Stopić smalec i mydło potasowe na łaźni wodnej, a następnie zmieszać.
2. Do zmieszanego podłoża dodać węglan wapnia i siarkę, po czym dokładnie zmieszać.
3. Ochłodzić, a potem dodać dziegieć sosnowy, ciągle mieszając.

Surowiec jest cieczą, więc przepis podający objętość wymaga przeliczenia na masę. Gęstość względna dziegciu sosnowego mieści się w granicach od 1,10 do 1,22¹, czyli 10 mL surowca to od 11,0 g do 12,2 g. Stężenie gotowej maści obniżysz kalkulatorem rozcieńczania maści.

Przechowywanie i trwałość dziegciu sosnowego

Surowiec przechowuje się w hermetycznym pojemniku, z dala od źródeł ciepła¹. Gotowa maść siarkowa złożona ma w monografii własne warunki, dobrze zamknięty pojemnik, chłodne miejsce i ochronę od światła⁶.

Bezpieczeństwo stosowania dziegciu sosnowego

Czy dziegieć sosnowy podlega wykazom farmakopealnym?

Dziegieć sosnowy nie występuje w Wykazie A, Wykazie B ani Wykazie N⁷. Pełne zestawienia portal publikuje osobno jako wykaz A, wykaz N i wykaz P.

Co wiadomo o bezpieczeństwie dziegciu sosnowego?

Dziegcie zawierają wielopierścieniowe węglowodory aromatyczne i z ich obecnością wiązano pytanie o związek między leczeniem dermatologicznym a nowotworami skóry⁸. Współczesny dziegieć sosnowy wytwarza się z większą czystością, eliminując toksyczny fenol i składniki rakotwórcze, które budziły wcześniejsze obawy, a pierwotne podrażnienie skóry po jego zastosowaniu zdarza się rzadko³. Opisywano natomiast przypadki alergicznego kontaktowego zapalenia skóry wywołanego dziegciem sosnowym⁹.

Surowce dopuszczone do obrotu

Zestawienie na podstawie rejestru⁴.